Woensdag 23/10/2019

Yuval Noah Harari kijkt in de glazen bol van de mens Morgen zijn we God

In de opvolger van Sapiens, waarin hij de geschiedenis van de mens beschrijft, geeft de Israëlische historicus Yuval Noah Harari ons nu een kijk op hoe ons ras zal evolueren. jonas mortier

Yuval Noah Harari heeft met zijn vorige boek Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid, een bestseller geschreven die onder andere in de smaak viel bij Bill en Melinda Gates, Mark Zuckerberg en Barack Obama. Je kunt het slechter treffen. Zoals dat gaat met bestsellers is er nu een opvolger klaar: Homo deus en het is dit keer 'een kleine geschiedenis van de toekomst'.

Terwijl Harari in Sapiens het verhaal van de mens vertelde van aan zijn ontstaan tot het heden, zet hij nu zijn verhaal voort. Waar in de evolutie staat de mens vandaag? Waar evolueren we naar alle waarschijnlijkheid naartoe? Is er misschien zelfs een nakend einde te voorzien? En als dat zo is, valt dat lot dan nog af te wenden?

Harari begint zijn verhaal met te stellen dat de mens er een triomftocht zonder voorgaande op heeft zitten, waarvan we het einde nog niet gezien hebben. De voornaamste reden voor dat succes vindt Harari in ons unieke talent tot samenwerken. Meer nog dan onze herseninhoud of onze werktuigen, is het deze eigenschap die ons de wereld heeft helpen veroveren.

Opvallend genoeg is de gave van de mens om zichzelf iets wijs te maken, om in ficties te geloven, daartoe de sleutel. Of het nu gaat om God, geld of de natiestaat, het zijn dit soort intersubjectieve ficties, verhalen waarin grote groepen mensen willen geloven, die ervoor zorgen dat de neuzen in dezelfde richting komen te staan en dat er bergen verzet kunnen worden.

Harari: "Zolang alle sapiens op een bepaalde plek in dezelfde verhalen geloven, volgen ze allemaal dezelfde regels, wat het makkelijk maakt om het gedrag van anderen te voorspellen en om en masse samen te werken". Zo is het, poëtisch genoeg, de verbeelding die ons tot mensen maakt: "Geen enkel ander dier kan ons aan. Niet omdat ze geen ziel of geest zouden bezitten, maar omdat het ze aan de nodige verbeelding ontbreekt."

De mens heeft inmiddels meer bereikt dan vroegere generaties ooit voor mogelijk hielden en de ambitie reikt nog verder. "We hebben ongekende niveaus van rijkdom, gezondheid en harmonie bereikt en gezien ons verleden en onze huidige waarden zullen de volgende doelstellingen van de mensheid waarschijnlijk neerkomen op onsterfelijkheid, geluk en goddelijkheid."

De mens die jarenlang zijn lot moest ondergaan, kan nu zelf zijn leven vormgeven. We zijn het beestachtige leven als overleven ontgroeid en kunnen ons nu "toeleggen om mensen te upgraden tot goden en homo sapiens te veranderen in homo deus".

Onder andere in Silicon Valley zijn mensen als Ray Kurzweil of durfkapitalist Peter Thiel al bijna dagelijks bezig met de zoektocht naar het eeuwige leven. De ambitie is niet minder dan de mens van de dood te 'genezen'. Het is het tot zijn uiterste conclusies doorvoeren van de humanistische ideologie.

Dienaar van de informatie

Maar er schuilt ook een adder onder het gras. "Als we ooit het vermogen krijgen om dood en pijn uit ons systeem te verwijderen, zal datzelfde vermogen waarschijnlijk groot genoeg zijn om ons systeem om te bouwen tot zo'n beetje alles wat we maar willen en zullen we ontelbaar veel manieren hebben om onze organen, emoties en intelligentie te manipuleren", aldus Harari.

Het probleem wordt er dan min of meer een van keuzestress. "Als we onze verlangens zelf kunnen kiezen, waarop moeten we die keuze dan baseren?"

Maar er zijn nog andere problemen. De moderne wetenschap is al een tijdje aan de fundamenten van de humanistische ideologie - lees: de mens als autonoom subject met een vrije wil - aan het knagen. Harari: "Nieuwe wetenschap leert ons dat het zelf, het 'ik', niet bestaat - het is ons brein dat ons wijsmaakt dat we 'iemand' zijn. Wie we zijn en hoe we onszelf beleven is een constructie, die iedere vaste kern ontbeert."

We zijn met andere woorden geen individuen met een vrije wil, een innerlijk kompas of een authentiek zelf. Integendeel, volgens de wetenschappers van vandaag is de mens een verzameling algoritmen: "Mensen zijn algoritmen die geen kopjes thee produceren, maar kopieën van zichzelf (als een automaat die, als je de juiste combinaties van knopjes indrukt, een nieuwe automaat produceert)". Onze sensaties, emoties en verlangens zijn geen uitdrukkingen van een authentiek, dieper zelf, maar functies van het rekenproces dat de mens (be)stuurt en zijn beslissingen bepaalt. De mens is dus de dienaar van de informatie, en niet omgekeerd.

Een nieuw geloof

Als de humanistische ideologie barsten vertoont, zal het vacuüm van het geloof volgens Harari gevuld moeten worden: "In de 18de eeuw zetten de humanisten God op een zijspoor door het deocentrische wereldbeeld te vervangen door een homocentrisch wereldbeeld. In de 21ste eeuw zou het dataïsme de mens wel eens op een zijspoor kunnen zetten door van een homocentrisch wereldbeeld over te stappen op een datacentristisch wereldbeeld."

In dat dataïsme is informatie de belangrijkste eenheid. Net zoals mensen zoekt ze zich te vermeerderen, voort te planten zo je wil, op welke manier dan ook, met of zonder mensen. In de huidige informatiesamenleving doet ze dat ook en plant ze zich met ongeziene snelheden voort, in die mate dat geen één iemand op aarde nog het overzicht heeft.

De gevolgen daarvan tonen zich overal in ons dagelijks leven. Van politici die de ontwikkelingen niet meer kunnen volgen en daarom geen uitgesproken maatschappijvisie meer formuleren, maar zijn verworden tot een soort managers, tot het fake news dat nu meer kansen dan ooit krijgt, precies door de ongelofelijke overvloed aan informatie en het gegeven dat niemand nog alle feiten kan kennen.

Tegelijkertijd zie je hoe mensen steeds meer van hun individualiteit, hun privacy en autonomie gaan opgeven om toch maar deel uit te maken van de "zich vermeerderende) informatiestroom". De voordelen zijn dan ook enorm: "Laat Google en Facebook al je e-mails lezen, al je chats en berichten volgen en al je likes en je surfgedrag bijhouden. Als je dat doet, kunnen de geweldige algoritmen van het Internet der Dingen je vertellen met wie je moet trouwen, wat voor beroep je moet kiezen en of je een oorlog moet beginnen."

De slimme computers van Facebook hebben zo veel rekenkracht dat ze er niet ver van afstaan om jou beter te kennen dan je jezelf kent. De stap om je leven in handen te leggen van een instantie die het beter weet dan jijzelf, is dan snel gezet.

De volgende stap is dan dat de informatiestroom tot een religie zal uitgroeien: "Als het mondiale dataverwerkingssysteem alwetend en almachtig wordt, wordt verbondenheid met het systeem de bron van alle zingeving. Mensen willen fuseren met de dataflow, want als je deel uitmaakt van de dataflow, maak je deel uit van iets veel groters dan jezelf."

Het gevolg zal wel zijn dat de mens zoals we die vandaag kennen niet meer zal bestaan. Visioenen waarin kunstmatige intelligentie een relatie met ons zal hebben, zoals wij die nu met de dierenwereld hebben, tekenen zich dan af. Volgens Harari hoeft het echter niet zover te komen, een les die hij heeft geleerd dankzij de studie van de geschiedenis: "Het bestuderen van onze geschiedenis is bedoeld om de greep van het verleden losser te maken. Het stelt ons in staat (...) mogelijkheden te zien die onze voorouders zich niet konden voorstellen. (...) Dit is de beste reden om je in de geschiedenis te verdiepen: niet om de toekomst te voorspellen, maar om je van het verleden te bevrijden en een nieuw, alternatief lot voor je te kunnen zien."

Bedankt, honden

Harari verstaat als weinig anderen de kunst om de dingen inzichtelijk te maken. Hij heeft veel te vertellen en doet dat altijd op een heldere, aangenaam weglezende manier. Zijn boek beslaat heel wat, van computers die muziek kunnen componeren, tot roboratten. Van de dood van God tot het Internet der Dingen, maar hij verbindt alles met alles op heel natuurlijke wijze en dat maakt van dit boek zo'n tour de force.

Daarenboven is het ook nog eens een grappige kerel, tot in zijn dankwoord toe, waarin we leren dat zijn schoonmoeder ook zijn boekhouding doet, en waarin hij zijn honden dankt "die hun eigen hondachtige perspectief boden op bepaalde belangrijke ideeën en theorieën in dit boek". Een schrijver herken je aan zijn dankwoorden.

Harari is dan ook een uitzonderlijk schrijver en Homo deus is het briljantste boek dat ik in tijden gelezen heb.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234