Woensdag 14/04/2021

AchtergrondOpenbare Omroep

Wordt Geert Bourgeois de nieuwe voorzitter van de raad van bestuur bij de VRT?

De openbare omroep kwam recent in opspraak na een vernietigend rapport door Audit Vlaanderen. Net die onthullingen blijken nu de redding van de VRT te worden.  Beeld Tim Dirven
De openbare omroep kwam recent in opspraak na een vernietigend rapport door Audit Vlaanderen. Net die onthullingen blijken nu de redding van de VRT te worden. Beeld Tim Dirven

Nog een week of twee geeft de Vlaamse regering zichzelf om het nieuwe beheerscontract met de VRT af te ronden. De belangen zijn groot. In de krachtmeting tussen politiek en omroep wordt ook de neutraliteit besproken. Een piste is om de Universiteit Antwerpen te laten meten hoeveel linkse dan wel rechtse stemmen aan bod komen in programma’s.

Ten laatste eind 2021. Dan stopt Luc Van den Brande definitief als voorzitter van de raad van bestuur bij de VRT. Officieel wordt pas begin volgend jaar naar een opvolger uitgekeken, maar zeker is dat de N-VA, als grootste partij in de Vlaamse regering, de nieuwe voorzitter mag leveren.

Steeds nadrukkelijker circuleert één naam: Geert Bourgeois, net als Van den Brande een voormalig Vlaams minister-president. Bourgeois zou bereid zijn om zijn zitje in het Europees Parlement op te geven voor een bureau aan de Reyerslaan, verneemt De Morgen. Ook bij de andere meerderheidspartijen zou die constructie op goedkeuring kunnen rekenen. “Geert is een man met een hart voor cultuur, een hart voor de VRT en voldoende bagage om het huis van vertrouwen te besturen”, zegt een collega-bestuurder.

Een N-VA-bron nuanceert: “Het zou me verbazen mocht Bourgeois het uiteindelijk nog worden. Maar alles kan. Hij zou het alvast goed doen.” Ook elders in de partij wordt aangegeven dat Bourgeois eerder een gerucht is dan een concrete piste.

De voorzitterskwestie heeft een grote symbolische lading in het bepalende mediadossier van dit moment: de nieuwe beheersovereenkomst tussen de regering-Jambon en de VRT. De Vlaamse regering wil de onderhandelingen voor Kerstmis beslechten, minister van Media Benjamin Dalle (CD&V) mikt op de ministerraad van 18 december. Met Luc Van den Brande vertrekt de man die de omroep altijd wist af te schermen van de concurrentie, maar ook de man die een cruciale rol speelde in het toxische conflict aan de VRT-top, dat een jaar geleden losbarstte. Met Geert Bourgeois (of een partijgenoot) komt er een vertegenwoordiger van de partij die veel belang hecht aan de identiteitskwestie.

Al die elementen keren terug in de onderhandelingen over het beheerscontract, dat de krijtlijnen vastlegt waarbinnen de VRT de komende jaren mag opereren. Om dat te begrijpen, moeten we even terug naar het begin, naar 1 oktober 2019. Dat is de dag waarop de toen nog nieuwe Vlaamse regering haar regeerakkoord wereldkundig maakt.

Op de negende verdieping van het VRT-gebouw aan de Reyerslaan wordt meteen doorgebladerd naar pagina 186 van het lijvige document. Daar staat wat de nieuwe Vlaamse regering van de openbare omroep verwacht. N-VA, altijd al een koele minnaar van de VRT, heeft nadrukkelijk haar stempel gedrukt. “De VRT moet meer dan ooit focussen op haar publieke karakter en het versterken van de Vlaamse identiteit”, staat er onder meer.

Dat de reclame-inkomsten maar ook het tekstaanbod op nieuwssite vrt.nws aan banden worden gelegd, doet de VRT-top in het regeerakkoord de vingerafdrukken van commerciële concurrenten zien. De frustratie zit zo diep, dat VRT-CEO Paul Lembrechts zich niet kan bedwingen om een boze sms naar Christian Van Thillo van DPG Media te sturen: ‘Gefeliciteerd met jullie regeerakkoord! We are not amused!

Afgaande op het regeerakkoord mag de VRT de riemen vastmaken voor een beheerscontract dat aanvoelt als een keurslijf. Slank, Vlaams en neutraal lijken de sleutelwoorden te gaan worden.

Politieke bocht

Groot is dan ook de verbazing wanneer de bestuursleden van de VRT halfweg november een voorlopige versie van de nieuwe beheersovereenkomst onder ogen krijgen. Het keurslijf blijkt toch weer een comfortabel pak te gaan worden. Concreet: het veelbesproken verbod om tegen concurrenten op te bieden in de strijd om sportrechten of populaire schermgezichten dat in het regeerakkoord stond, is vervangen door de belofte om marktconforme prijzen te betalen.

Tekst op de VRT-nieuwssite wordt helemaal niet beperkt. Het is plots een noodzaak geworden om duiding te geven bij complexe onderwerpen of snel ‘breaking’ nieuws tot bij de eindgebruiker te krijgen. En waar er aanvankelijk sprake was van ‘terughoudendheid’ op de reclamemarkt moet de VRT nu samen met de andere Vlaamse mediagroepen de lokale advertentiemarkt versterken. Ook de beperking die digitaal platform VRT.NU opgelegd krijgt, valt in de praktijk reuze mee.

Bestuursleden wrijven zich de ogen uit: hoe kan dit? Wanneer is deze politieke bocht ingezet en waarom? Het antwoord staat in ... het vernietigende VRT-rapport van Audit Vlaanderen. Dat rapport kwam er in de nasleep van het conflict tussen toenmalig CEO Paul Lembrechts en diens nummer twee Peter Claes. Het conflict en de rapporten die er uit voortkwamen, deden de VRT in de verdomhoek belanden. Maar in de onderhandelingen over het razend belangrijke beheerscontract blijken de onthullingen juist de redding van de omroep te gaan worden.

Audit Vlaanderen bracht een reeks mistoestanden aan het licht. Gaande van het ontbreken van duidelijke richtlijnen bij het uitdelen van viptickets, over ernstiger inbreuken als het niet respecteren van de procedures rond openbare aanbestedingen tot het opzetten van financiële constructies om de ware grootteorde van contracten met schermgezichten en productiehuizen te verdoezelen. Maar het rapport heeft een – voor de VRT – gunstig neveneffect. De lange lijst van gebreken zorgt voor een verschuiving in de politieke prioriteiten. Transparantie wordt plots het sleutelwoord. De discussie gaat niet meer zozeer over wat de VRT de komende jaren wel en niet mag doen maar wel over hoe de overheid op die activiteiten toezicht kan houden.

Een voorbeeld. Waar de Vlaamse regering in het regeerakkoord liet opnemen dat het niet de bedoeling is dat de VRT zijn schermgezichten met dure exclusiviteitscontracten aan zich bindt, is dat in een recente versie van de beheersovereenkomst, die lekte in De Tijd, vervangen door de verplichting om open over die contracten te communiceren.

Niet dat het loon van Tom Waes, Philippe Geubels of Siska Schoeters plots op de straatstenen komt te liggen. De VRT zou voortaan wel het globale bedrag dat jaarlijks wordt betaald aan exclusiviteitscontracten moeten vermelden. Met daarenboven een speciale vermelding voor alle contracten die de grens van 250.000 euro overschrijden. Om zeker te zijn dat alle cijfers kloppen, wordt in extra toezicht voorzien. Er komt ook een jaarlijkse doorlichting door Audit Vlaanderen en de Vlaamse Regulator voor de Media (VRM) verscherpt zijn toezicht op de openbare omroep.

Daarmee wordt tegemoetgekomen aan een oud zeer. Voor de Vlaams Parlementsleden is het niet altijd even simpel om toezicht te houden op de werking van de VRT. Voor cijfermateriaal zijn ze bijna volledig afhankelijk van wat de VRT zelf aanlevert. Zelfs toezichthouder VRM moet zich bij het opstellen van zijn jaarlijks rapport baseren op de gegevens die de VRT levert. “Als je zelf de cijfers mag leveren is het niet moeilijk om elk jaar een goed rapport te krijgen”, klinkt het in politieke kringen. Met het rapport van Audit Vlaanderen als stok achter de deur kan nu werk gemaakt geworden van efficiëntere controlemechanismen.

De discussie gaat niet meer zozeer over wat de VRT de komende jaren wel en niet mag doen maar over hoe de overheid toezicht kan houden. Beeld Tim Dirven
De discussie gaat niet meer zozeer over wat de VRT de komende jaren wel en niet mag doen maar over hoe de overheid toezicht kan houden.Beeld Tim Dirven

Strenger toezicht op de bedrijfscultuur: het is een prijs die de VRT maar wat graag betaalt om elders bewegingsruimte te houden. Frederik Delaplace, sinds een paar maanden CEO van de VRT, speelt er handig op in. In zijn communicatie legt hij steeds de nadruk op de transparantie. Hij kondigt nultolerantie aan. En laat weten dat hij strikt zal toezien op wetten, regels en deontologie. Maar terwijl hij de VRT zelf strenge regels oplegt, slaagt hij erin om tijdens de onderhandelingen over de beheersovereenkomst het speelveld op andere vlakken te vergroten.

Eenzijdige berichtgeving

Al komen er in de beheersovereenkomst ook wel een paar passages die nog spannend kunnen uitpakken. Ook over neutraliteit en identiteit, dé inhoudelijke breekpunten van de N-VA. Zo staat nu in de voorlopige tekst dat de VRT een breed palet aan meningen aan bod moet laten komen. Met ruimte voor tegenspraak en nuance. De Vlaamse regering wil dat ook echt gaan controleren. Een van de pistes is om dat over te laten aan de Universiteit Antwerpen. Daar worden binnen het project Elektronisch Nieuwsarchief al sinds 2003 alle nieuwsuitzendingen om 19 uur van zowel VTM als Eén gecodeerd en geanalyseerd. Die werkwijze zou ook naar andere programma’s van de VRT uitgebreid kunnen worden.

Alvast voor N-VA is dat een belangrijk punt. Een jaar geleden zorgde Vlaams Parlementslid Marius Meremans, de mediawatcher van de partij, nog voor een schokgolfje door in een gesprek met deze krant het ‘te links’ bevonden debatprogramma De afspraak openlijk in het vizier te nemen. “Met Het journaal of Terzake kunnen we leven. Maar De afspraak, dat is een probleem”, zei hij toen.

Meremans is er vandaag van overtuigd dat de neutraliteitspassage in het beheerscontract aan die kritiek tegemoetkomt. “Er wordt te eenzijdig over bepaalde onderwerpen bericht”, zegt hij nu. “Wanneer het over migratie gaat bijvoorbeeld krijgen we vooral pro-stemmen te horen. Bij kernenergie is het net omgekeerd. Terwijl er rond beide thema’s toch ook mensen te vinden zijn die er een andere mening op na houden?” Hij ziet dan ook geen politieke bocht in de discussie over de toekomst van de VRT. “De krachtlijnen van het regeerakkoord zullen wel degelijk in de beheersovereenkomst worden overgenomen”, meent hij. “De evolutie naar een slankere VRT en de besparingsoefening die daarbij hoort, staat niet ter discussie”.

Een politieke bron oppert dat ook de VRT zelf niet per se weigerachtig staat tegenover de idee om de neutraliteit te “objectiveren.” Immers, op die manier zou men criticasters – denk aan het verwijt van de openbare omroep als links bastion – de mond kunnen snoeren.

En dan is er natuurlijk nog de aandacht voor de Vlaamse identiteit en cultuur. Ook die verplichting wordt in de verf gezet. Zo moet er voortaan aandacht besteed worden aan ten minste tien gebeurtenissen, herdenkingsmomenten of initiatieven op het vlak van Vlaamse identiteit en cultuur. “Dat betekent niet dat we elk jaar een verslag van de herdenking van de Guldensporenslag willen zien”, verduidelijkt Meremans. “Het mag iets verder gaan dan de gebruikelijke clichés.” Een goed voorbeeld is een programma-reeks als De kinderen van. “Die gaf een inzicht in het ontstaan van de Vlaamse beweging. Met ook aandacht voor de minder mooie kanten ervan.”

Reclame-inkomsten

De VRT lijkt te kunnen leven met die identitaire bijsturingen. Omdat de inperking van de armslag van de omroep wel grotendeels van tafel is. Dat zorgt dan weer voor onrust bij verschillende spelers in de mediasector. De onafhankelijke productiehuizen hoopten dat de VRT vanaf volgend jaar meer programma’s bij hen zou moeten bestellen. Maar de beheersovereenkomst houdt voor die externe bestedingen voorlopig vast aan een percentage van 18,25 procent van de totale inkomsten van de VRT. Een status quo in vergelijking met de voorbije vijf jaar.

Ook de andere grote mediaspelers zijn nerveus. Voor DPG Media (VTM, Het Laatste Nieuws en ook De Morgen), Mediahuis (De Standaard, Het Nieuwsblad) en Roularta (Knack, De Tijd) zijn de lange gratis-artikels op vrt.nws al langer een doorn in het oog. Dat gratis aanbod ondergraaft immers het digitale businessmodel van hun nieuwstitels. Een inperking van die ‘longreads’ zit er voorlopig evenwel niet aan te komen.

Ook de reclame-activiteiten van de openbare omroep zijn een struikelblok. De VRT mag elk jaar een bepaald bedrag aan reclame-inkomsten uit de markt halen. Vorig jaar lag de grens op 77 miljoen euro. Te hoog, vindt de concurrentie. Het reclameplafond houdt immers geen rekening met de dalende reclamemarkt, en omdat het plafond automatisch geïndexeerd wordt, mag de VRT jaar na jaar meer geld uit de markt halen. De commerciële mediabedrijven rekenden erop dat de beheersovereenkomst zowel vrt.nws als de reclameblokken aan banden zou leggen. Ook dat gaat niet door, tot nader order. Voor de VRT is dat een flinke overwinning.

Toch wordt er aan de Reyerslaan nog geen victorie gekraaid. Wijzigingen in de laatste rechte lijn naar de finish zijn niet uitgesloten. Waar tot nu vooral de VRT en de mediaminister de pen vasthielden, mogen ook de andere meerderheidspartijen hun zeg nog doen. En vooral: over het belangrijkste element van de beheersovereenkomst is nog niets bekend: de centen. Hoeveel geld heeft de regering veil voor de omroep?

“Dat bepaalt uiteindelijk alles”, klinkt het in politieke kringen. “Wat ben je als openbare omroep met extra speelruimte als je niet de middelen krijgt om die in te vullen? Niks.” Zonder ongelukken weet de VRT nog voor Kerstmis wat er in haar pakje onder de boom zit.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234