Dinsdag 03/08/2021

'Wonen in een meubelzaak'

theater

zuidelijk toneel hollandia speelt 'de onverschilligen' naar alberto moravia

Vrijdag vindt in de Antwerpse Bourla de Belgische première plaats van De onverschilligen, de nieuwste voorstelling van Zuidelijk Toneel Hollandia naar het gelijknamige boek uit 1929 van Alberto Moravia. 'Onverschilligheid is een gif dat ook vandaag nog sluimert in onze maatschappij', aldus scenograaf Geert Peymen. Een gesprek over maatschappelijke relevantie en fysieke vormgeving.

Antwerpen / Van onze medewerkster

Sally De Kunst

Ongeveer een jaar geleden fuseerde Het Zuidelijk Toneel met Theatergroep Hollandia. Sindsdien speelt het nieuwe gezelschap onder leiding van Johan Simons volgens de traditie van Hollandia nog steeds "middenin de werkelijkheid" op bijzondere locaties zoals een bejaardentehuis of een voormalige koekjesfabriek, maar werd van Het Zuidelijk Toneel de zin voor tournees met grote zaalproducties overgenomen. "Het is een totaal nieuwe visie", vertelt freelance scenograaf Geert Peymen, die Woyzeck (2001) vormgaf en nu ook het decor van De onverschilligen ontwierp.

Peymen, architect, volgde de voortgezette opleiding theatervormgeving aan de Antwerpse Academie voor Schone Kunsten, een initiatief van scenografen Niek Kortekaas, Jean-Marie Fiévez en Jan Versweyveld. Hij was jarenlang assisent van de laatste voorstellingen van Rosas en Het Zuidelijk Toneel. "Terwijl we met Het Zuidelijk Toneel telkens in Vlaanderen en Nederland op tournee gingen met een voorstelling, is het nu de bedoeling om dingen op het repertoire te houden en om met drie, vier stukken tegelijk te op tournee te gaan. Dat gebeurt ook in een ruimere context: zowel locatieprojecten die op termijn in klassieke theaterzalen gespeeld kunnen worden als vice versa. Dat komt natuurlijk ook omdat Zuidelijk Toneel Hollandia iets wil vertellen met zijn theater, het is maatschappelijk relevant."

De nieuwste voorstelling De onverschilligen, een bewerking van het gelijknamige debuut van de Italiaanse auteur Alberto Moravia (1907-1990) door Hans Hoes en Nan Koch, sluit wat Peymen betreft aan bij die visie van Zuidelijk Toneel Hollandia en legt een problematiek bloot die tot op de dag van vandaag actueel is. Moravia hekelde in zijn existentiële roman avant la lettre het fascisme en het morele failliet van de Italiaanse maatschappij. Hij schetste een genadeloos portret van een bourgeois familie op de rand van de armoede, die in het Rome van de jaren twintig krampachtig de schijn probeert op te houden. De personages, een moeder, haar twee kinderen, haar minnaar en haar hartsvriendin zijn door hun onvermogen om te haten of lief te hebben, veroordeeld tot een leeg en verveeld bestaan. "De tekst gaat niet letterlijk over onverschilligheid", aldus Peymen, "het is eigenlijk een klassiek kostuumdrama vol banaliteiten. Het feit dat de personages het enkel over die banaliteiten hebben, suggereert echter hun onverschilligheid. Hun leven wordt geleefd, ze hebben niet meer de kracht of de creativiteit om er iets aan te veranderen. Dat heeft te maken met een hypocrisie die ook vandaag nog sluimert in onze samenleving. Mensen geven zichzelf een houding die niet strookt met hoe ze zich in werkelijkheid voelen of wat ze echt denken. Vandaar dat we de zaallichten tijdens de voorstelling zachtjes laten branden: de toeschouwers in die fluwelen zetels, over hen gaat het stuk immers ook."

De Romeinse bourgeoisvilla waarin Moravia zijn toneelstuk in romanvorm situeerde, moet in die opvatting dan ook plaats maken voor een universelere speelplek. "We zijn op zoek gegaan naar een vorm die fysiek veel vrijheid geeft, maar die mentaal heel claustrofobisch is", licht Peymen toe. "Heel de scène staat vol tafels en stoelen. Dat refereert aan de vele eetkamer- en salonscènes in het boek: situaties waarin de personages gedwongen bij elkaar zitten, maar er zelfs dan nog niet in slagen om met elkaar te communiceren. Langzamerhand brokkelt hun schijnwereld af. Het stuk begint als een warm huiskamerdrama maar het wordt steeds killer, het neonlicht wordt steeds feller en kouder. Het is als wonen in een meubelzaak: die mensen zijn heel hebzuchtig, ze kopen elke maand andere stoelen of tafels om in te zijn, want de designtijdschriften die ze lezen, schrijven dat voor. Daarnaast hebben we heel veel spiegels geïntroduceerd. De personages zijn immers heel sterk bezig met voortdurend naar zichzelf te kijken. Tegelijkertijd trekt het hun wereld door in de oneindigheid, want in de laatste scène begint de vicieuze cirkel opnieuw: de moeder en de dochter kondigen aan dat ze naar een feest gaan... Door die spiegels moeten de acteurs ook heel alert zijn, want ze worden voortdurend bekeken. Zelfs wanneer ze zich op de zijtonelen bevinden, kunnen ze in de weerspiegeling door sommige toeschouwers gezien worden. Zo blijven ze constant in het ritme van de voorstelling zitten."

Dat soort decors, die veel fysieke arbeid van de acteurs vergen, is een van de boeiend aspecten van het werken voor Zuidelijk Toneel Hollandia, aldus Peymen: "Het is echt jammer dat in het hedendaags theater het spel zich vaak tot de eerste twee meter van de scène beperkt terwijl daarachter een heel decor nog steeds als een - weliswaar driemensioneel - achterdoek fungeert, zoals dat in de Renaissance het geval was. Bij Hollandia wordt er heel doeltreffend omgegaan met de ruimte. Zo is Hans Hoes veeleer een beeldenchoreograaf dan een regisseur. Hij maakt als het ware een 'dansvoorstelling', waarin veel gedachten uit de tekst omgezet worden in beelden. Ook Johan Simons gaat heel vormelijk om met theater. De Leenane Trilogie (2001) was daar een mooi voorbeeld van: de acteurs stonden niet in of op die ruimte die ontworpen was door Jan Strobbe, maar ze speelden er werkelijk mee."

"Voor mij betekende die fysieke manier van werken aanvankelijk een grote omschakeling. Je decor kan immers niet vier weken voor de première al klaar zijn, het evolueert mee. De sterke groepsmentaliteit was eveneens nieuw voor mij. In de visie van Zuidelijk Toneel Hollandia is het immers perfect mogelijk dat iemand die lichttechniek doet plots ook het lichtontwerp maakt. In eerste instantie heb je daardoor het gevoel dat je rol als vormgever gereduceerd wordt, maar na een tijdje krijg je er begrip voor. Je wordt immers gedwongen om jezelf voortdurend af te vragen wat de functie van vormgeving is binnen een gezelschap dat op een totaal andere manier in het theater staat. Zo werd Truus en Connie (2001, een voorstelling van Johan Simons, gebaseerd op interviews van journalist Lex Bohlmeijer met boerinnen wier bedrijf in 1997 failliet ging door de varkenspest, SDK) ook op boerderijen gespeeld voor een publiek van boeren, met een minimum aan decor. Dat werkte heel goed. Dat toont aan dat theatervormgeving, hoewel het wat mij betreft een discipline op zich is, soms heel relatief is. Er is overigens niets zo erg dan iemand die je achteraf komt feliciteren met je fantastische decor, maar de voorstelling een draak vond. Dat soort opmerkingen heeft te maken met die onverschilligheid waar Moravia het over heeft, denk ik. Mensen willen je charmeren terwijl ze in werkelijkheid iets anders denken. Als een toneelstuk echter aangrijpend, shockerend of intrigerend is, dan gaat het niet meer om individuele elementen als decor, licht of kostuums, maar over het geheel. Zeker bij Zuidelijk Toneel Hollandia, waar de maatschappelijke relevantie volmondig is."

De onverschilligen van Zuidelijk Toneel Hollandia wordt gespeeld door Dimitri Dupont, Aus Greidanus jr., Hadewych Minis, Chris Nietvelt en Oda Spelbos op 1 en 2 februari, telkens om 20 uur in de Bourlaschouwburg, Antwerpen (tel. 03/224.88.44). Op tournee in Vlaanderen en Nederland tot en met 23 maart. Info: www.zth.nl.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234