Maandag 30/03/2020

'Woede om Bush is de grondslag van mijn boek'

We zijn gewond, maar overleven. Zo zie ik 9/11 weleensWe waren helemaal niet verondersteld om op de George Bush-Express te zitten, maar wel op de Al Gore-Express. Ik zekere zin is alles wat

'Man in het duister' is opnieuw een rasechte Paul Auster

'And the war goes on.' Deze zin wordt een paar keer herhaald in het nieuwe boek van Paul Auster en ligt hem in de mond bestorven. Acht jaar woede over de kansen die Amerika gemist heeft door de coup die George Bush in 2000 aan de macht bracht, hebben zowaar tot een geëngageerde roman geleid, maar verwacht echter geen politiek traktaat of veredelde journalistiek. Man in het duister is een volbloed Auster geworden.

Door Marnix Verplancke

Paul Auster ontmoeten zou als afspreken met Marcello Mastroianni en Samuel Beckett in een bruin café in het Parijse Quartier Latin moeten zijn. In profiel lijkt zijn hoofd als twee druppels water op dit van de acteur, terwijl de spinsels die eruit voortkomen meer dan een toevallige overeenkomst vertonen met die van de Ierse Nobelprijswinnaar. Zo iemand stop je toch niet in een afgelikt Amsterdams hotel, waar hij binnen de kortste keren met zijn onafscheidelijke cigarillo's het rookalarm in werking zet. Tijdens ons gesprek in de vensterloze hotelbibliotheek zat de schrijver een beetje onwennig door de glazen van zijn donkere zonnebril te turen. Nu en dan stootte hij een krakende lach uit en hij bezwoer me vooral de deur open te laten. "Het moet een beetje tochten", legde hij uit, "voor de sigaar." Anders zou die verdomde sirene weer afgaan.

August Brill, het hoofdpersonage uit Man in het duister, is een gepensioneerde literatuurrecensent die net een auto-ongeluk achter de rug heeft. Zijn vrouw Sonia is vijf jaar eerder gestorven, dochter Miriam is gescheiden en kleindochter Katya treurt nog om haar geliefde Titus, die in Irak is vermoord. Psychisch en fysiek verwond lijken de drie voor elkaar bestemd. Overdag kijkt August samen met Katya naar oude films, haar manier om aan het heden te ontsnappen, terwijl hij 's nachts, geplaagd door slapeloosheid verhalen verzint over een ander Amerika, waar 9/11 en de oorlogen in Afghanistan en Irak nooit plaats hebben gevonden, en de VS verscheurd wordt door een burgeroorlog. Uit protest tegen de manier waarop Bush in 2000 de overwinning van de presidentsverkiezingen opeiste, zijn de oostelijke kuststaten in opstand gekomen. Ze willen zich afscheiden, maar de centrale overheid vecht terug met zware wapens. In deze wereld introduceert Brill zijn imaginaire held Owen Brick, een goochelaar die van een schimmige man en een verleidelijke vrouw te horen krijgt dat hij iemand moet vermoorden om een einde te maken aan de oorlog, de man die hem bedacht heeft: August Brill.

Een roman van Auster haal je bij wijze van spreken met je ogen dicht van tussen een stapel andere boeken. De man schrijft herkenbaar en ook hier bedient hij zich weer van zijn typisch absurde humor en introduceert hij verhaaltjes in verhaaltjes als waren het Russische Matroesjka's. "Voor mij is dat een natuurlijke manier van werken", licht Auster toe. "Ik zie het als een collagetechniek. Eén verhaal kan interessant zijn, maar als je er nog een paar aan toevoegt, krijg je iets veel rijkers. En bovendien is het ook de manier waarop we denken, natuurlijk. Niemands gedachten zien eruit als een autosnelweg. We denken in kleine verhaaltjes, en het ene brengt het andere mee."

Voor August Brill is verhalen verzinnen zelfs een manier van overleven, van ontsnappen aan de realiteit ook. Is dat de ideale manier om met die realiteit om te gaan?

"Het is nu eenmaal zo dat mensen daarvoor boeken gebruiken, en dat is maar goed ook. Boeken bieden hun lezers de mogelijkheid om in de huid van imaginaire mensen te kruipen, wat ervoor zorgt dat ze zich meer verbonden voelen met de rest van de mensheid. Escapisme hoeft dus helemaal niet tot isolatie te leiden. Wanneer we een boek gelezen hebben, zijn de personages echte mensen geworden. Onlangs waren we in Kopenhagen. We huurden een auto en reden naar Elsinor. Toen we voor het kasteel stonden, zagen we een ferry voorbijvaren, de Hamlet. Het literaire personage was echt geworden. Iedereen kent Hamlet, meer zelfs, hij is zowat de bekendste Deen van zijn tijd, bekender dan enige historische figuur."

U schrijft dat ontsnappen in een boek anders is dan ontsnappen in een film. Een boek vraagt immers iets terug van een lezer, terwijl je compleet hersenloos voor een film kunt liggen. Is er ook een verschil tussen het schrijven van een boek en een filmscript?

"Als ik een boek schrijf voel ik me alsof ik in een imaginaire wereld leef, een wereld met drie dimensies waar ik over al mijn zintuigen beschik. Ik kan ruiken, voelen en smaken. En het verhaal vormt een ononderbroken stroom. Een filmscript daarentegen, is anders. Je schrijft immers voor een rechthoek, het tweedimensionale scherm. Bij alles wat je schrijft zul je je moeten afvragen waar je de mensen en de zaken wilt plaatsen. Bij het schrijven van een script denk je dus niet aan de echte wereld, maar aan een film, en dat is het meest artificiële medium dat je je kunt voorstellen."

En theater, heeft u daar ervaring mee?

"Ik schreef ooit een paar korte stukken, toen ik in de twintig was, maar heel goed waren die niet. Een ervan heette Laurel and Hardy Go to Heaven. Wanneer het begint zie je een soort niemandsland met daarop een hoop stenen. Laurel en Hardy hebben de opdracht gekregen er een muur mee te bouwen, wat ze dan ook doen, tussen de dialogen door. Tegen het einde van het stuk staat die er, tussen hen en het publiek in, waardoor je hen niet langer ziet."

U typeert uzelf als een schrijver van emoties, maar Man in het duister is toch een heel intellectuele roman. De manier waarop Brill Brick fantaseert en deze dan probeert in te grijpen in het leven van Brill, lijkt wel een spel met logica, terwijl Bricks opdracht Brill te doden om heel Amerika te redden wel een opdracht lijkt uit een beroemde psychologische test waarbij iemand gevraagd wordt wat hij zou doen als hij vijf mensen kon redden door er een te doden.

"Het is niet omdat een roman ideeën bevat dat hij daarom geen gevoel zou kunnen hebben. Het ene sluit het andere niet uit. Maar ik hou inderdaad wel van psychologische spelletjes. Brill geeft zijn zelf bedachte Brick inderdaad de opdracht om iemand te vermoorden. Aanvankelijk denkt hij dat het iemand anders is, maar dan realiseert hij zich dat hij zelf die persoon wil zijn. Dus introduceert hij zichzelf als een personage in het verhaal dat hij bedenkt. In zekere zin spreekt hij zo zijn doodswens uit, waarna hij de tafel een draai geeft en hij Brick vermoordt. En de oorlog gaat door, wat het belangrijkste is natuurlijk."

In uw roman zijn de Verenigde Staten ten prooi gevallen aan een burgeroorlog. Natuurlijk is dit maar een beeld, maar in hoeverre is er een kloof ontstaan tussen progressief en conservatief Amerika?

"Amerika is een verschrikkelijk verdeeld land. Sinds 2000 heb ik het gevoel dat er twee parallelle Amerika's zijn ontstaan. De Republikeinen pleegden toen een staatsgreep omdat ze ondanks de verkiezingsoverwinning van Al Gore er toch Bush konden doordrukken. Ik heb sindsdien het gevoel dat alles wat er sindsdien gebeurd is, helemaal niet zo bedoeld was. We waren helemaal niet verondersteld om op de George Bush-Express te zitten, maar wel op de Al Gore-Express. Ik zekere zin is alles wat er de voorbije zeven jaar is voorgevallen, dus onecht. De woede daarover ligt ten grondslag aan dit boek. Wat me echter nog het meest tegen de borst stuit, is dat de meeste Amerikanen heel vlug opgehouden zijn aandacht te besteden aan de Republikeinse coup. Het lijkt wel alsof ze dat niet belangrijk vinden."

De oorlog in Irak verdwijnt inderdaad stilletjes uit het nieuws.

"En weet je waarom? Omdat er niets nieuws te melden valt. Iedere dag sterven er vijftien Irakezen bij een bomaanslag en worden er twee gesneuvelde Amerikanen in een bodybag geschoven. Het is uitzichtloos. Er zit geen schot in de zaak. Iedere dag opnieuw dezelfde verschrikkelijke brutaliteit."

Stel dat Barack Obama de nieuwe Amerikaanse president wordt. Wat zal hij kunnen veranderen?

"De vraag is natuurlijk of hij verkozen zal worden. De Democraten zullen een grote meerderheid halen in het Congres, daar ben ik zeker van, maar of Obama het haalt, is iets anders. Daarvoor zal hij de stem moeten krijgen van veel blanke Amerikanen, en of hij die krijgt, is verre van zeker. Maar stel dat hij verkozen wordt, dan moet hij zich eerst en vooral bezighouden met het conflict tussen Israël en de Palestijnen, want daar lijkt de bron te liggen van de diepe haat die het Midden-Oosten teistert. Ik heb mijn roman opgedragen aan David Grossman en zijn familie. Zijn zoon Uri werd gedood tijdens de oorlog in Israël. David is een heel goede vriend en ik kende de jongen. Uri stierf in 2006. Tijdens het schrijven zat hij constant in mijn achterhoofd, een jongeman die een zinloze dood was gestorven. Of er nog wel een oplossing voor dit conflict te verzinnen is, weet ik niet. Ik word met de dag pessimistischer. Een jaar of vijf geleden had ik nog hoop, maar vandaag lijkt het hele vredesproces zich compleet vastgereden te hebben. De beide zijden zullen toegevingen moeten doen en de VS kunnen bij de onderhandelingen een doorslaggevende rol spelen. Veel zal daarbij afhangen van wie Obama kiest als minister van Buitenlandse Zaken. Condoleezza Rice was niet echt een succes. Ze straalde geen enkele autoriteit uit en bleek keer op keer machteloos te zijn. Ik hoop dat Obama kiest voor iemand als Richard Holbrooke, de man die over het Verdrag van Dayton onderhandelde, dat een einde maakte aan de Bosnische oorlog. Dat is pas een politicus met een ruggengraat."

Heel euforisch klinkt u niet, maar toch laat u Brill tegen zijn kleindochter zeggen dat ze niet bij de pakken moet blijven zitten. Ze hoeft zich niet neerslachtig te voelen wegens de brutaliteit van de wereld. Ze kan de moed hervatten.

"We maken allemaal pijnlijke periodes mee in ons leven. We verliezen geliefden en maken tragedies mee waardoor we getekend worden, maar meestal slaan we ons daar wel doorheen. We zijn gewond, maar overleven. Zo zie ik 9/11 weleens. Het is niet omdat New York weer net zo druk en levendig lijkt als voorheen dat alles ook is als voorheen. We zijn gewond geraakt, maar het leven verlangt van ons dat we doorgaan. Morgen moeten we weer naar ons werk en de kinderen dienen naar school gebracht te worden. De kracht van het heden neemt je leven over en maakt dat de tragedie verandert in een trieste herinnering, maar daarbij mogen we één zaak niet vergeten: the war goes on."

> Zoon van Poolse Joden die absoluut geen enkele interesse hadden in literatuur.

> Studeerde vijf jaar aan de New Yorkse Columbia University om in 1970 zijn postgraduaatsonderzoek af te breken en manusje-van-alles te worden op een olietanker.

> Woonde vervolgens vier jaar in Parijs, waar hij vooral van vertalingen probeerde rond te komen.

> Keerde in 1974 terug naar de VS en debuteerde er acht jaar later vrij onopgemerkt met The Invention of Solitude, een kruising tussen autobiografie en essayistiek.

> Pas op zijn negenendertigste ging het hem literair gezien voor het eerst voor de wind. De New York Trilogy, drie novelles die op een originele en toen nog postmodernistisch genoemde wijze omsprongen met de detectiveroman.

> Met ieder volgend boek steeg zijn reputatie en vandaag wordt hij tot de grootste hedendaagse Amerikaanse schrijvers gerekend.

> Hoewel hij zelf zegt inspiratie te vinden bij Edgar Allan Poe en Nathaniel Hawthorne, omdat deze op zoek gingen naar een eigen Amerikaanse stem in de literatuur, wordt hij in zijn vaderland toch eerder gezien als een 'Europese' schrijver, wat vooral met zijn liefde voor het toeval en het absurde te maken heeft. Existentiële kwesties staan meer dan eens centraal in zijn werk en er is wellicht geen Amerikaanse schrijver die minder affiniteit vertoont met de Great American Novel dan Auster.

> Naast schrijver is hij ook (lowbudget) filmmaker. Zijn debuutfilm Smoke werd met prijzen overladen en ook Blue in the Face en Lulu on the Bridge oogstten positieve kritieken.

Auster in België

> Vanavond om 20.00 uur stelt Paul Auster in Bozar zijn nieuwste film The Inner Life of Martin Frost voor, over een schrijver die op een dag een naakte vrouw naast zich in bed aantreft, wat tot een passionele romance leidt. Tot zijn ontsteltenis merkt hij echter dat de vrouw steeds zieker wordt, en dat dit weleens iets met hem te maken zou kunnen hebben. Misschien is zij wel zijn eigen hersenspinsel. VRT-journaliste Annelies Beck interviewt Auster vooraf.

> Nog tot eind deze maand worden in het Brusselse Filmmuseum Austers twintig favoriete films vertoond en wie een van de drie vorige films van Auster zelf heeft gemist kan tot die tijd in Flagey terecht.

> Theatergezelschap De Tijd sprokkelde een aantal relevante en soms ook pakkende passages uit het werk van Paul Auster bij elkaar en maakte er It Don't Mean a Thing if it Ain't Got That Swing mee. De première in het CC van Berchem ligt alweer een paar weken achter ons, maar in september en oktober volgen er nog voorstellingen in Nederland en Vlaanderen.

er de voorbije zeven jaar is voorgevallen, dus onechtEen jaar of vijf geleden had ik

nog hoop, maar vandaag lijkt het hele vredesproces in het Midden-Oosten zich compleet vastgereden te hebben

In nieuwe roman van Paul Auster valt Amerika ten prooi aan een burgeroorlog

Paul Auster

Man in het duister

Oorspronkelijke titel: Man in the Dark

Vertaald door Ton Heuvelmans, De Arbeiderspers, Amsterdam, 196 p., 19,95 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234