Zaterdag 31/07/2021

Woede en verslagenheid

Dimitri Leue: 'Het is alsof ze zeggen: Boerentoren en Kathedraal, dat is toch eigenlijk wel een toren te veel. Laten we die Boerentoren dus maar in de Kathedraal zetten. Een absurde gedachte'

in de theaterwereld

De vermaarde theateropleiding van Dora van der Groen moet vanaf het volgende academiejaar gefusioneerd zijn met Studio Herman Teirlinck. Het bestuurscollege van de Hogeschool Antwerpen toonde zich afgelopen dinsdag niet bereid om op die al eerder genomen beslissing terug te komen.

Jeroen De Preter

De toekomst van Toneelopleiding Dora van der Groen ziet er dus niet rooskleurig uit. Om de fusie te legitimeren kan het bestuur bovendien schermen met het onderwijsdecreet, en een handvol kille, maar rationele argumenten. Het kan aanvoeren dat Vlaanderen vier toneelopleidingen telt, evenveel als bijvoorbeeld Duitsland. De vraag naar acteurs is hier kleiner dan het aanbod. Een hogere werkloosheid en een aantasting van de sociale bescherming van de acteur zijn er het logische gevolg van. En toch mag de woede en de verslagenheid van de theaterwereld geen verbazing wekken. Er is geen betrokkene die eraan twijfelt dat fusioneren hier hetzelfde betekent als creperen. Dora van der Groen was en is nog steeds een instituut. Voor toonaangevende gezelschappen als De Roovers, De Tijd, Stan en Cie De Koe is de Toneelopleiding Dora van der Groen hun bakermat. Uitmuntende toneelspelers als, om er maar een paar te noemen, Chris Nietvelt, Frank Vercruyssen, Luk Perceval, Damiaan De Schrijver, Frank Focketeyn, Sara De Roo, Lucas Vandervost en Dimitri Leue werden er geschoold.

Sara De Roo (30), actrice bij Stan en inmiddels zelf docente aan de bedreigde toneelschool, is wel de laatste om Dora van der Groens betekenis in het Vlaamse theaterlandschap te minimaliseren. "Dora was onontkoombaar," vertelt ze beslist. "Je moest je tegenover haar verhouden. Je moest een standpunt innemen. Je had mensen die goed met haar overweg konden, en je had mensen die permanent met haar worstelden. Dat waren de twee extremen. Een middenweg was er niet."

De Roo bevond zich vier jaar bij de worstelaars, en spreekt in een onbewaakt moment zelfs van 'jarenlange haat'. Haar respect groeide toen ze zelf voor de klas ging staan. "Ik kreeg toen een ander gesprek met haar. In dat gesprek heb ik gemerkt dat ze met onwaarschijnlijk veel liefde en passie met haar studenten bezig is. Dat was me absoluut niet duidelijk toen ik nog op de school zat. Ze was nogal onverbiddelijk. Soms presenteerde je iets, en dan was 'de volgende' haar enige commentaar. Gruwelijk was dat. In haar opvatting over toneel kan ik me nog steeds niet vinden. Voor haar staat spelen gelijk met je eigen pijn laten zien. Voor mij moet een toneelspeler het hart niet noodzakelijk binnenstebuiten keren. Ik wil dat ze een standpunt tegenover de tekst innemen. Ik ben geïnteresseerd in hun positie tegenover die tekst. Ik heb door haar vooral geleerd om me te weren, mijn mond open te doen en voor mezelf op te komen. Aan het Conservatorium (de vroegere benaming, JdP) werd ik voor de eerste keer geconfronteerd met iemand die zei: 'Nee. Het is niet goed wat je doet, het is te gemakkelijk, en het interesseert me niet. Verzin maar iets anders'. De figuur Dora van der Groen heeft me gedwongen om standpunten in te nemen. Dat is een heel katholieke gedachte natuurlijk, dat je moet afzien om tot iets goeds te komen. Maar er is misschien wel iets van aan. Al is het ook een engagement dat je voor jezelf aangaat. Ik had de school ook kunnen verlaten. Maar je kiest voor dat verzet. Sindsdien is het misschien wel een hobby van me geworden om niet weg te lopen van moeilijke situaties."

De Roo is ervan overtuigd dat de eigenheid van de opleiding na een fusie met Studio Herman Teirlinck zal sneuvelen. Het verschil tussen de twee opleidingen ziet ze als het verschil tussen mensen. "Toneelvoorstellingen zijn afhankelijk van mensen, van relaties tussen mensen, van ontmoetingen. De combinatie van persoonlijkheden op Studio Herman Teirlinck is een andere combinatie, met andere resultaten tot gevolg. Als je die twee scholen op een hoop gooit, dan verdwijnt die diversiteit. Je zou kunnen zeggen dat Dora sterker de nadruk legt op het spelen, en minder op het maken. Maar gek genoeg zijn er uit haar school juist heel veel gezelschappen en makers ontstaan.

Uiteindelijk is dit een discussie die je nooit kunt winnen. Het gaat hier over geld en kijkcijfers. Je hoort dat soort redeneringen meer en meer: als er maar honderd mensen komen kijken, dan heeft een voorstelling geen bestaansrecht. Terwijl ik niets liever doe dan voor kleine zalen spelen waarin je ieder afzonderlijk kan aankijken. Ik heb het heel moeilijk gehad met Dora, maar de laatste jaren is mijn respect heel erg gegroeid. Ze is een stuk van mijn geschiedenis geworden."

Een vijftal jaar na Sara De Roo studeerde Dimitri Leue af. Hij is een van de bezielers van de Kakkewieten, speelt mee in Vaneigens en is zowel de schrijver, de regisseur als de vertolker van tot nu toe drie toneelstukken. Hij begrijpt niet waarom de stad Antwerpen niet trotser is op die twee gerenommeerde toneelscholen binnen haar ringweg.

"In plaats van die te koesteren, bouwen ze ze af. Het is alsof ze zeggen: de Boerentoren en Kathedraal, dat is toch eigenlijk wel een toren te veel. Laten we die Boerentoren dus maar in de Kathedraal zetten. Een absurde gedachte, maar toch: ook Dora van der Groen bepaalt de skyline van Antwerpen. Dora is heel sterk met het ambacht bezig. Het is een heel toneelgerichte opleiding. Je leert er hoe je goed met teksten omgaat. Je leert er de juiste teksten kiezen. Ze kweken er theatermakers, terwijl Studio meer spelers aflevert. Het is niet zo dat er op Studio geen makers afstuderen, maar het valt wel op dat de jonge gezelschappen die er de laatste jaren ontstonden, allemaal les kregen van Stan-acteurs, die uiteindelijk ook van Dora komen. Dora kon me aanvankelijk niet verdragen. Pas in het derde jaar wist ik haar hart te stelen. Maar toen heb ik het ook wel echt gestolen. Hoe? Door een goeie voorstelling. Door dat te doen waarvan ze al twee jaar dacht dat ik het niet kon: ontroeren. Ik heb vier jaar moeten leren huilen, maar nu kan ik het tenminste. Dora had het voortdurend over de vijf P's: Persoonlijkheid, Poëzie, Pijn, Passie en Perversiteit. Die P's moest je in het theater laten zien, met een grote strik humor eromheen. Haar eerste les is nog steeds van het beste wat ik ooit over theater heb geleerd. In drie uur tijd kreeg je uitgelegd wat toneel is. Vervolgens deed ik er vier jaar over om te begrijpen wat ze precies bedoelde."

Leue herinnert zich ook nogal wat 'foute beslissingen'. Zo heeft hij het er nog steeds moeilijk mee dat zijn vriend en collega Kakkewiet Adriaan Van den Hoof de laan werd uitgestuurd. "Ik heb mensen zien afstuderen met minder talent dan hij. Toen Adriaan naar de Studio ging, ben ik hem aanvankelijk achterna gegaan. Ik herinner me nog dat we er in een kring moesten gaan zitten om in groepsverband verdrongen emotionele ervaringen uit te wisselen. Na een week ben ik terug naar Dora gegaan. Dora van der Groen is de strengste toneelschool die er is. Uiteraard komt er dan kritiek, en natuurlijk doe je dan mensen pijn. Maar dat neemt niet weg dat ik een schitterende opleiding heb gehad. De school wordt vaak te zeer vereenzelvigd met Dora. Ook Ivo Van Hove en Johan Van Assche spelen er een belangrijk rol in. Ivo is meer een regisseur, terwijl Dora je leert spelen. Ik ben heel blij dat ik ze alletwee heb gehad."

Warre Borgmans, Sam Bogaerts, Johan Van Assche en Lucas Vandervorst repeteren op dit ogenblik voor Zomergasten, een voorstelling van De Tijd die aanstaande donderdag in première gaat. Zij kennen elkaar al twintig jaar. Ze waren de eerste studenten die een toneelopleiding kregen van Dora van der Groen. 'De eerste generatie' lijkt het met de fusie nog het moeilijks te hebben. Johan Van Assche, behalve acteur ook coördinator van de toneelschool, herinnert zich nog levendig hoe de opleiding twintig jaar geleden ten dode was opgeschreven. Tot Dora van der Groen er haar revolutie ontketende. "De meeste docenten zaten er te wachten op hun pensioen. Er werden vakken gedoceerd die wellicht al bestonden in de tijd van Peter Benoît. Dora heeft heel dat oude systeem binnen de kortste keren van de tafel geveegd. We waren twee jaar afgestudeerd toen ze Luk Perceval, Warre en mij vroeg om les te geven. Dat was in die tijd not done. Je moest daar minstens 50 jaar voor zijn."

Warre Borgmans: "Er zijn momenten die voor altijd in m'n geheugen gegrift zullen blijven. Toen ik Dora de eerste keer tegenkwam, was ze een levende mythe. Het was alsof ik de grootste filmster van Hollywood ontmoette. Haar lessen choqueerden ons. Ze slingerde je van hier naar daar. Ze was zo overrompelend, dat je als jonge snaak vanzelf met haar mee ging huppelen, zonder te begrijpen wat er precies met je gebeurde."

Sam Bogaerts: "Ze zette ons aan het denken, ze moedigde ons aan tot verzet. Makkelijk was dat zeker niet. Je kwam van de middelbare school, en plots werd je bijna verplicht om alle regels los te laten. Bij de beoordeling was haar stem doorslaggevend, ook als die niet rationeel was. Het is vaak gebeurd dat mensen die werden geweigerd, naar de Studio gingen, en daar hele goeie dingen hebben gedaan. Het omgekeerde is bij mijn weten nooit gebeurd. Dat zegt denk ik ook wel iets over normen die hoog liggen."

Borgmans: "Dora dwong je om teksten serieus te nemen en de betekenis ervan tot de laatste vezel te doorgronden. Pas als alle mogelijkheden van een woord onderzocht waren, kon je aan een voorstelling gaan denken. Dora is namelijk niet zo voor voorstellingen. Ze werkt liever aan een stuk. De voorstelling vindt ze eigenlijk bijkomstig. Dat is een houding die je terugvindt bij Stan, De Koe en De Tijd, hoe verschillend die gezelschappen ook zijn."

De fusie met Studio Herman Teirlinck houdt onder meer in dat Dora van der Groen en Jan Decleir samen aan het hoofd van één Antwerpse toneelschool zullen staan. Over de haalbaarheid van die entente bestaan echter de grootste twijfels.

Van Assche: "Er zijn zoveel voorbeelden van grote persoonlijkheden die men bij elkaar gezet heeft, maar lang duurt het nooit. Theater draait uiteindelijk rond één persoon. Als je Jan Decleir en Dora van der Groen zou interviewen over wat theater voor hen moet zijn, krijg je wellicht twee zeer gelijkende verhalen. De verschillen manifesteren zich pas in de praktijk. Het gaat over de manier waarop mensen met elkaar omgaan, de manier waarop de school is georganiseerd. Wat ik bij de beslissing nog het meest betreur is dat men nooit onderzocht heeft of die fusie wel zinvol is. Als het niet anders kan, wil ik me daar graag bij neerleggen. Maar de oefening is niet eens gemaakt. Voor je zo'n ingrijpende beslissing neemt, moet je op z'n minst je huiswerk maken."

Lucas Vandervost is artistiek leider van De Tijd. Van alle Vlaamse gezelschappen is dat van Vandervost misschien wel het meest met de tekst begaan. Het is niet uit te sluiten dat Dora van der Groen daar iets mee te maken heeft. "Ik ben heel blij dat ik Dora nog in de voordrachtklas heb mogen meemaken. Ze leerde je daar omgaan met poëzie, met de naakte taal, ontdaan van theatertrucs. Ik wil niet beweren dat de studenten van Studio minder taalgevoelig zijn. Met taalgevoel word je geboren. De vraag is wat je er dan mee doet. Dora kon als geen ander dat taalgevoel ook functioneel maken. Het is denk ik geen toeval dat de opleiding van Dora meer makers dan spelers heeft opgeleverd. Haar aanpak is eerder filosofisch dan op het spel gericht. Het gaat haar niet om het eindresultaat, maar om de reis. Hoe verschillend haar ex-leerlingen ook werken, het is een opvatting die ze allemaal delen. Ik heb van haar geleerd dat elke zin de laatste is die je uitspreekt. Dat beginsel pas ik elke dag weer toe. Voor mij moet doek vallen nog voor de voorstelling begonnen is. De concentratie moet naar achteren gericht zijn, en niet op wat nog moet komen. Het is het streven van elke acteur om een zin te laten klinken alsof hij die voor het eerst uitspreekt. Om dat te kunnen moet je doen alsof het de laatste zin is die je uitspreekt. Of Dora me dat met zoveel woorden gezegd heeft, weet ik niet meer. Ik heb het zo wel ervaren, en ik geef dat op mijn manier weer door aan anderen. Ze durfde het ook opnemen voor mensen die technisch niet zo sterk waren. Ze verdigde hen op filosofische grondslag. Die leerlingen zouden nooit in Studio binnengeraakt zijn. Omdat die opleiding doelgerichter was. Dora vertrok vanuit een filosofie, niet vanuit een doel. Ik geloof niet in één school met één artistieke leiding en één ingangsproef. Maar het is niet makkelijk om de zakelijke argumenten te ontkrachten. Ik kan niet veel anders zeggen dan dat er hier een keuzemogelijkheid sneuvelt. Het is de keuze voor een filosofie, samen met andere mensen die door Dora besmet zijn. Want misschien nog wel belangrijker was dat ik op het Conservatorium mensen ontmoette die eenzelfde taal spraken. Dora van der Groen is een strenger omlijnde school. Misschien is ze ook wel conservatiever. Het gekke is dat de meest toonaangevende hedendaagse theatergroepen toch uit die school komen. Uiteindelijk draait toneel om het ambacht, daar ben ik van overtuigd. Het begrip artistiek wordt zo vaak gebruikt als een mantel om karakterstoornissen of onkunde te bedekken. Ik heb het ambacht van Dora geleerd, en ik wil het blijven koesteren."

In De Bijsluiter vindt u een interview met Dora van der Groen, pagina 67

Johan Van Assche: 'Het ergst is nog dat men nooit heeft onderzocht of die fusie wel zinvol is. Voor je zo'n ingrijpende beslissing neemt, moet je op z'n minst je huiswerk maken' Lucas Vandervost: 'Ik kan niet veel anders zeggen dan dat hiermee een keuzemogelijkheid sneuvelt. De keuze voor een filosofie'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234