Dinsdag 30/11/2021

ReportagePolen

‘Wit-Russische militairen drogeren vluchtelingen en migranten’

Een Irakese familie wordt aan een schooltje nabij het Poolse stadje Hajnowka opgepakt door de politie. Beeld Franky Verdickt
Een Irakese familie wordt aan een schooltje nabij het Poolse stadje Hajnowka opgepakt door de politie.Beeld Franky Verdickt

Aan de grens met Polen en Wit-Rusland zitten zo’n 4.000 migranten vast in de bossen. Geen van beide landen wil hen opnemen. Wij trokken erheen. ‘Ik had geen eten, dronk water uit beekjes. Op een zeker moment ben ik door mijn benen gezakt.’

‘De Poolse grens is gesloten. De Wit-Russische autoriteiten hebben je belogen. Ga terug naar Minsk! Neem geen pillen aan van Wit-Russische soldaten.’

Het is nog ruim een uur rijden naar de Poolse grens met Wit-Rusland als we deze sms, in het Engels, op ons Belgisch nummer ontvangen. De Poolse overheid stuurt dit soort waarschuwingen al enige tijd naar elk buitenlands mobiel nummer in de buurt van de grens, al is de boodschap alleen bedoeld voor migranten in Wit-Rusland die uit crisislanden komen en op weg zijn naar Polen. Er staat ook een link bij met informatie, onder andere over dat Polen de noodtoestand heeft uitgeroepen, de grensregio zwaar bewaakt wordt en je het risico loopt gearresteerd te worden als je toch oversteekt. Allemaal te begrijpen, maar pillen van Wit-Russische soldaten? Gaat president Loekasjenko werkelijk zover dat zijn militairen vluchtelingen en migranten drogeren om ze vervolgens in Polen te droppen?

“Alles wijst erop”, klinkt het de volgende dagen bij zowel hulpverleners als bij de Poolse overheid. “Voor zover we weten, gebruiken ze een methadonachtig middel”, zegt Kaja, medewerkster van een lokale vluchtelingenhulporganisatie. Methadon wordt onder andere gebruikt bij heroïneverslaafden. “We vinden soms zwaar gedrogeerde mensen in de bossen die niet meer weten hoe ze daar zijn terechtgekomen.”

Pal in de verboden zone

We ontmoeten Kaja in een houten huisje in een bijna verlaten dorp van zeventien woningen, op amper vijf kilometer van de grens met Wit-Rusland. Het minidorp ligt pal voor de verboden zone die Polen begin september in het leven riep, samen met de noodtoestand die tot eind november verlengd is. In het gebied dat zich langs de 400 kilometer lange grens uitstrekt, mogen geen journalisten of hulpverleners binnen. Dus weet niemand wat er precies gaande is aan de grens. Hoeveel mensen zitten er? Hoeveel worden er teruggestuurd naar Wit-Rusland? Wat als er kinderen bij zijn?

Er zijn twee grensovergangen open naar Wit-Rusland, hier vanuit het Poolse dorp Bobrowniki. Beeld Franky Verdickt
Er zijn twee grensovergangen open naar Wit-Rusland, hier vanuit het Poolse dorp Bobrowniki.Beeld Franky Verdickt

“Kinderen worden ook teruggestuurd”, zegt Kaja. Ze is sinds de zomer in de regio actief om migranten in nood te helpen. “Een paar weken geleden werd een groep van twintig Irakezen en Turkse Koerden in het bos aangetroffen. Er waren acht kinderen bij. Ze werden naar het hoofdkwartier van de Poolse grenswacht gestuurd maar ze weigerden het gebouw binnen te gaan. Ik ging ernaartoe en zag ze vanachter het hek buiten zitten. Ze hielden elkaars hand vast en riepen dat ze in Polen wilden blijven. Maar ze werden naar Wit-Rusland teruggestuurd.”

Kaja toont beelden op haar gsm waarop we zien hoe de groep door de grenspolitie het gebouw wordt binnengesleept, onder luid protest. De gebeurtenis betekende een keerpunt in de mindset van de Poolse bevolking die in het algemeen niet veel van asielzoekers moet weten. De recente uitspraken van twee ministers tijdens een persconferentie waarin asielzoekers van terrorisme, pedofilie en bestialiteiten werden beschuldigd, zijn veelzeggend.

Daarbovenop toonde de Poolse staatsomroep op het journaal beelden die op de gsm’s van migranten zouden zijn aangetroffen. Naast foto’s van onthoof- dingen werden ook beelden getoond van een man die seks had met een dier. Achteraf werd duidelijk dat de meeste foto’s ook op internet te vinden waren en dat de Poolse overheid geen bewijs kon voorleggen over de herkomst van de beelden.

Intussen was het wel bij de bevolking blijven hangen. Maar de filmpjes van de acht kinderen die onder dwang het gebouw van de grenspolitie werden binnengesleept, waren voor veel Polen een stap te ver. Prompt werden overal in het land acties opgezet om de kinderen terug te vinden. Maar alle protesten ten spijt werd de bewuste groep op de bus gezet en weggevoerd. Ze zitten momenteel opnieuw aan Wit-Russische kant en houden contact met de media.

Net als in andere landen aan de Europese buitengrenzen worden ook in Polen illegale migranten ‘teruggeduwd’ naar daar waar ze vandaan komen. In dit geval dus Wit-Rusland. En daar wringt het schoentje want in Minsk zijn de migranten ook niet meer welkom. Steeds meer mensen komen vast te zitten aan Poolse zijde van het grensgebied.

Beide landen weigeren hen de toegang. Een pingpongspel met migranten, luidt de kritiek. Waarbij Wit-Rusland de aanstichter is. Loekasjenko gebruikt mensen als ‘levende wapens’ in een ‘hybride oorlog tegen de EU’, klinkt het bij de Poolse overheid.

Een vluchtelingenfamilie in een opvangcentrum in het Poolse Bialystok. Beeld Franky Verdickt
Een vluchtelingenfamilie in een opvangcentrum in het Poolse Bialystok.Beeld Franky Verdickt

Maar ook Polen gaat niet vrijuit. Het land geeft toe dat het ook gezinnen met ki­­nderen terugstuurt. Dat is de wet in Polen, horen we telkens. Ook al is die in strijd met het Europees en internationaal recht.

Nu de winter eraan komt en het in Noordoost-Polen ’s nachts rond het vriespunt is, worden de omstandigheden in het gebied vol bossen en moerassen steeds hachelijker voor degenen die er moeten overleven. Omdat ze soms dagen zonder eten zitten, leven ze op gras, bladeren en water. Eind september maakte Warschau bekend dat vijf mensen waren omgekomen, onder andere door onderkoeling. Inmiddels is er een zesde dode gevallen.

Volgens de mensenrechtenorganisatie Helsinki Foundation in Warschau zouden er momenteel zo’n 4.000 mensen vastzitten aan de Poolse kant van de afgesloten grensregio.

“Ik heb vier dagen in de Poolse bossen rondgedwaald”, vertelt Mohammad al Salabi uit Syrië. De 22-jarige man uit Daraa zit voor het open raam van de vluchtelingenopvang in Białystok, in het noordoosten van Polen, de enige opvang waar pers wordt toegelaten. In 2014 vluchtte Mohammad naar Jordanië waar hij van de Syrische ambassade een paspoort kreeg. In september besloot hij zijn kans te wagen en vroeg hij een toeristenvisum aan in Minsk.

Sinds Loekasjenko de deur voor migranten naar Europa heeft opengezet, is het in Syrië en omstreken inmiddels bekend dat je nagenoeg probleemloos een visum kunt krijgen voor Wit-Rusland. Het geeft tenslotte de mogelijkheid om op legale wijze tot aan de grenzen van Europa te reizen. “Ik wil naar Europa omdat ik als Syrische vluchteling in Jordanië geen toekomst heb”, zegt Mohammad. “Het liefst wil ik naar Duitsland, België of Nederland. Mijn vrouw en kindje zitten nog in Jordanië, ik hoop hen later over te brengen.”

Dubai

Nadat de Syriër zijn visum voor Wit-Rusland op zak had, nam hij het vliegtuig naar Dubai waarna hij doorvloog naar Minsk en vervolgens met een taxi tot aan de grens reed. Samen met drie anderen werd hij door Wit-Russische militairen de grens over gestuurd, met de mededeling: ‘Die kant op.’

“Eerst moesten we een rivier oversteken, het water kwam tot aan mijn nek. Mijn rugzak hield ik boven mijn hoofd. Aan de overkant kwamen we andere vluchtelingen uit Syrië tegen, we waren met dertien in totaal. Maar het was zo donker in de bossen ’s nachts dat we de helft van de groep kwijtraakten. Toen we een patrouille van het leger zagen aankomen, raakte iedereen in paniek. We stoven elk een andere kant uit. Uiteindelijk ben ik tegen een boom in slaap gevallen.”

In het ziekenhuis van Hajnowka worden vluchtelingen met medische problemen opgevangen. Beeld Franky Verdickt
In het ziekenhuis van Hajnowka worden vluchtelingen met medische problemen opgevangen.Beeld Franky Verdickt

De daaropvolgende dagen bleef Mohammad alleen. Hij had geen idee waar de rest van de groep was. Dus doolde hij rond. “Ik had geen eten, dronk water uit beekjes en voelde me steeds meer verzwakken. De oplader van mijn telefoon werkte niet meer, de eerste dag had ik mijn broer een berichtje gestuurd waar ik zat. Voor de rest wist niemand waar ik me bevond. Op zeker moment ben ik door mijn benen gezakt en blijven liggen.”

Na vier dagen werd Mohammad door het Poolse leger gevonden. Na een check-up in het ziekenhuis brachten ze hem naar de vluchtelingenopvang. De Syriër zit daar nu drie weken. Omdat zijn broer in Duitsland woont, hoopt hij daar terecht te kunnen. “Maar niets is zeker”, beseft hij.

Geen enkele vluchteling of migrant wil in Polen blijven, benadrukt een medewerkster van Dialog, de organisatie die de opvang runt. Helene, een Syrische die al weken in de opvang verblijft nadat ze vier pogingen had ondernomen om in Polen terecht te komen en telkens naar Wit-Rusland werd teruggestuurd, zou ons oorspronkelijk te woord staan omdat ze redelijk Engels spreekt. Maar als de medewerkster haar gaat zoeken, blijkt ze te zijn verdwenen. “Ze is vertrokken”, zegt ze wat verbouwereerd. Ook twee families die nog maar net in de opvang waren aangekomen, hebben deze morgen de benen genomen.

Polen is niet voorbereid op de opvang op lange termijn van nieuwkomers, er zijn geen integratieprogramma’s. De opvanginitiatieven die er zijn, worden georganiseerd door een samenwerking van verschillende ngo’s en vrijwilligersgroeperingen.

Het aantal migranten dat via Wit-Rusland de Poolse grens oversteekt, is de laatste maanden explosief gestegen. De Poolse autoriteiten telden in september vorig jaar ongeveer 120 geregistreerde pogingen om illegaal de grens over te steken, in september dit jaar zouden dat er al bijna 7.000 zijn.

Verdienmodel

De reden voor de toename is bekend: dit voorjaar zette buurman Aleksandr Loekasjenko zijn samenwerking met Europa stop om migranten tegen te houden op weg naar de EU. Uit wraak voor nieuwe Europese sancties naar aanleiding van de dissidente journalist Roman Protasevitsj die samen met zijn vriendin door Wit-Russische agenten van het vliegtuig was gehaald, zou president Loekasjenko migranten voortaan alle gelegenheid geven om door te reizen naar Polen, Letland en Litouwen.

Wat heet, volgens verschillende bronnen zou hij hen zelfs aanmoedigen en er geld aan verdienen. Bewoners uit landen als Irak, Syrië, Iran en verschillende Afrikaanse landen worden niet alleen een visum voor Wit-Rusland aangeboden maar ook een vlucht naar Minsk plus overnachting en vervoer tot de grens met Polen, Letland of Litouwen. Als antwoord op de plotse instroom zijn alle drie de landen bezig met het bouwen van een grensafscheiding, in de vorm van stukken muur, rollen prikkeldraad, hekwerken en warmtesensoren. Ook Polen bouwt een afscheiding, al wil het land het woord muur niet in de mond nemen. Naast de ruim 900 grenswachten in het gebied zijn er 2.400 militairen actief om de migrantenstroom in te dijken.

Elke nacht krijgen hulpverleners oproepen van migranten in het afgesloten grensgebied. Op zondagavond, na ons bezoek aan Kaja in het minidorpje, komt er een noodoproep binnen van een Syrisch gezin met een kindje van twee, vertelt Iwo van Grupa Granica, ‘Grensgroep’, een netwerk van ngo’s dat de bossen intrekt om migranten bij te staan met eerste hulp en indien mogelijk met juridische bijstand. Het gezin bevindt zich op meer dan twee uur rijden van ons dus gaan enkele vrijwilligers in de buurt erop af om een ‘interventie’ te doen, zoals ze het noemen.

Abdulghani en Sami brachten vanuit Oostenrijk schoenen en een jas mee voor hun (schoon)zus: ‘Onze zus werd onderkoeld opgepakt door de politie, maar ze is niet meer in het ziekenhuis.’ Beeld Franky Verdickt
Abdulghani en Sami brachten vanuit Oostenrijk schoenen en een jas mee voor hun (schoon)zus: ‘Onze zus werd onderkoeld opgepakt door de politie, maar ze is niet meer in het ziekenhuis.’Beeld Franky Verdickt

“Het gebeurt steeds vaker dat we een ambulance moeten bellen”, zegt Iwo. Net als Kaja wil hij niet met zijn achternaam in de krant. “We komen dikwijls mensen tegen die we al eerder hebben gezien. Ze zitten al weken in het gebied vast. Van sommigen zien we de gezondheid zienderogen achteruitgaan. Laatst kwamen we een groep Nigerianen tegen. Ze waren totaal uitgeput en apathisch, ze keken nauwelijks op toen we arriveerden. Onze soep hielden ze niet binnen, hun maag was kapot omdat ze al dagen niets hadden gegeten.

“Een van hen, een man van begin dertig, heeft uren zitten huilen. Hij had veel geld betaald voor een vlucht naar Minsk. Bij het reisbureautje waar hij geboekt had, was hem gezegd dat hij naar Europa gebracht zou worden. Hij had er geen idee van dat hij in een bos gedropt zou worden en was er niet op gekleed. Stom, zou je zeggen. Maar we zien het vaak. Blijkbaar wordt mensen voorgehouden dat ze rechtstreeks naar Europa gebracht worden. Het is een uiterst gemeen spel dat Loekansjenko speelt.”

Telkens als de actiegroep een ambulance belt, komt er ook een wagen van de grenspolitie mee. Niemand gaat het ziekenhuis binnen zonder medeweten van de overheid. De volgende morgen kloppen we aan bij het ziekenhuis van Hajnowka waar bijna dagelijks asielzoekers vanuit de bossen worden binnengebracht. “We helpen zoveel we kunnen”, zegt hoofdarts Tomasz Musiuk. “Maar we kunnen niet voorkomen dat de politie de mensen meeneemt en terugstuurt. We hebben nu acht patiënten die onder arrest staan. Zodra we ze uit het ziekenhuis ontslaan, staat de grenspolitie er om ze op te halen.”

Tegenwoordig worden vrouwen en kinderen van de mannen gescheiden, vertelt de arts. “Gisteren werd een koppel binnengebracht met een kindje van twee. De man is opgehaald door de politie, de moeder en het kind zijn nog hier. We weten niet wat er straks met hen gebeurt.”

Bedremmeld

Voor de ingang van het ziekenhuis staan twee Syriërs. “Mijn zus is hier zondagavond binnengebracht”, zegt een van hen, een zekere Abdulghani al Aswad. “Ze is 27 en ze wilde via Minsk naar ons toekomen.” Abdulghani en schoonbroer Sami al Marandi wonen al jaren in Wenen en hebben beiden een Oostenrijks paspoort op zak. Ze staan er wat bedremmeld bij, de een met een tas met schoenen voor zijn zus, de ander met een warme jas. “Walaa al Aswad heet ze”, zegt de broer. “Ze belde ons zondagavond om te vertellen dat ze was opgepakt door de Poolse politie nadat ze enkele dagen door het bos had gezworven. Ze was onderkoeld geraakt en werd naar het ziekenhuis gebracht. Ze had alleen de kleren die ze op dat moment droeg, zei ze. De rest was ze kwijtgeraakt, ze had haar rugzak achtergelaten omdat ze te veel verzwakt was om het gewicht te dragen.”

De twee mannen waren meteen op de bus gesprongen met de nieuwe schoenen en een warme jas, zeggen ze. Eerst naar Warschau, dan naar het grensgebied. Een reis van 16 uur. “Maar onze zus is hier niet meer, is ons verteld.” Het is even stil. “Dus gaan we maar weer terug naar Oostenrijk.” Hij heeft het nog niet gezegd of een jonge verpleegkundige komt naar buiten gerend en duwt ons een adres in handen. “Ze zou hier zitten”, zegt de verpleger. “Maar je weet het niet van mij.”

Politiecontroles in de verboden zone. Onze journalist en fotograaf worden voor de vierde keer in vier uur tijd gecontroleerd. Beeld Franky Verdickt
Politiecontroles in de verboden zone. Onze journalist en fotograaf worden voor de vierde keer in vier uur tijd gecontroleerd.Beeld Franky Verdickt

Het adres blijkt een onderkomen te zijn van de grenspolitie. Als we arriveren met de twee Syriërs is er net een wissel van de wacht bezig. Drie autobussen staan voor het gebouw, tientallen grenswachters lopen heen en weer om hun bagage uit te laden. De commandant, een grote man van een jaar of veertig, hoort ons verhaal aan. “Ze is hier niet meer”, zegt hij in gebroken Engels. “Dat betekent dat ze waarschijnlijk al naar de grens is teruggebracht.”

Hij kijkt naar de twee Syriërs, controleert hun paspoorten en waarschuwt fotograaf Franky en ondergetekende dat we het niet in ons hoofd moeten halen om illegale vreemdelingen mee te nemen want dan riskeren we zeven tot negen maanden celstraf. Ook benadrukt hij telkens dat we het grensgebied beslist niet mogen binnengaan. Een paar dagen geleden zijn een Britse en Franse journalist 48 uur lang vastgehouden omdat ze in de verboden zone rondwandelden. “Dat kan jullie ook overkomen”, zegt de commandant grimmig. Uiteindelijk lijkt de man wat te ontdooien. “Als iemand illegaal in het land wordt aangetroffen, is het onze taak hem of haar terug te sturen. Dat is de wet”, legt hij uit.

Over de Poolse wetten is de laatste dagen veel te doen geweest. Het Poolse recht gaat in een aantal gevallen voor op het Europese recht, oordeelde het Poolse Grondwettelijk Hof afgelopen week. Iets waar in Europa het laatste woord nog niet over is gezegd. Als reactie dreigt de Europese Commissie dat het de 57 miljoen euro uit het coronaherstelfonds niet aan Polen zal uitbetalen.

“We beschermen niet alleen Polen maar ook de buitengrens van Europa”, zegt de commandant. “In West-Europa hebben jullie al veel met terreur te maken gehad. Daarom is het onze plicht illegale asielzoekers tegen te houden. Ik heb de filmpjes op hun telefoons van seks met dieren zelf gezien. Dat soort mensen willen we niet in Polen.”

De Syriërs volgen het slechte Engels van de man amper maar ze reageren meteen op de woorden seks en dieren. “Wij doen dat niet”, reageert schoonbroer Sami geschokt. “Het is louter propaganda om ons zwart te maken.” De commandant gelooft er niet veel van. Waarna een advies volgt over hoe de zus dan wel legaal het land kan binnenkomen. “Er zijn twee grensovergangen. Daar kan ze asiel aanvragen. Of ze moet naar de Oostenrijkse ambassade in Minsk om asiel aan te vragen in Oostenrijk.”

Aangestaard

De twee Syriërs staan er wat hulpeloos bij. Ze hebben zestien uur in de bus gezeten en moesten gisteravond laat naar de politie stappen omdat geen enkel hotel hen een kamer wilde geven. “Niet omdat ze volzet waren”, zegt Sami. “Maar omdat we buitenlanders zijn. Gekleurde buitenlanders. Iedereen staarde ons aan.” Hij klinkt niet kwaad, eerder berustend. Via de politie werden ze naar een hotel gebracht waar ze wel een kamer konden krijgen. En nu staan ze hier, met hun schoenen en warme jas, klaar om onverrichterzake naar Wenen terug te keren omdat hun zus Polen is uitgeschopt.

Aan het einde van het gesprek toont ook de commandant enig begrip voor de twee. “Ik doe ook maar mijn job”, klinkt het verontschuldigend. “Daarnaast heb ik een leven, met een hobby.” Waarmee hij bedoelt dat ook hij maar een mens is.

Duizenden vluchtelingen zitten vast in deze bossen, waar wintertemperaturen ook hun intrek nemen. Kaja, medewerkster van een lokale vluchtelingenhulporganisatie: ‘We vinden soms zwaar gedrogeerde mensen in de bossen die niet meer weten hoe ze daar zijn terechtgekomen .’ Beeld Franky Verdickt
Duizenden vluchtelingen zitten vast in deze bossen, waar wintertemperaturen ook hun intrek nemen. Kaja, medewerkster van een lokale vluchtelingenhulporganisatie: ‘We vinden soms zwaar gedrogeerde mensen in de bossen die niet meer weten hoe ze daar zijn terechtgekomen .’Beeld Franky Verdickt

Dat de verboden zone goed bewaakt wordt, ondervinden we de volgende dagen aan den lijve. We worden keer op keer aangehouden, moeten onze koffer openen om te laten zien dat er geen vluchteling in zit om tien minuten later weer de hele procedure te ondergaan. Alle wegen van het gebied staan vol militaire voertuigen en politiewagens. De enige plek waar ’s avonds en ’s nachts niet wordt gecontroleerd, is het bos zelf. Elke avond komen de berichten binnen: dertien Irakezen aangehouden, een Syrisch gezin met drie kinderen, een Congolese familie… Meestal is de politie er snel bij en worden de mensen meegenomen nog voor we zijn gearriveerd. De pers wordt grondig geweerd; elke journalist die we zien vertelt dat er geen beginnen aan is. Nog voor je het afgesloten gebied ingaat, kom je al een checkpoint tegen waar je rechtsomkeer moet maken. “Nooit gedacht dat ik checkpoints in Europa zou tegenkomen”, zegt een tv-reporter van een Europese zender. “Daar gaat onze vrijheid.”

Polen probeert een wet in te voeren die stelt dat vreemdelingen die illegaal op Pools grondgebied worden aangehouden, verplicht zijn het land te verlaten, zegt Ewa Ostaszewska van de Helsinki Foundation. “Alleen als er kinderen bij zijn, kan de familie een verzoek indienen om te blijven. Dat moet in het Pools op papier staan. Maar als je ’s nachts in de bossen wordt aangehouden, raak je moeilijk aan zo’n verzoek omdat er geen advocaat in de buurt is.”

Intussen is Polen met zijn pushbacks niet wettelijk bezig. “We krijgen berichten van asielzoekers dat ze duidelijk aangaven in Polen te willen blijven en toch de grens over werden gestuurd”, zegt Ostaszewska. “Dat is in strijd met de EU-wetgeving en met de Geneefse Conventies.”

Vlak voor ons vertrek zien we hoe een familie uit het Midden-Oosten met drie kleine kinderen in het stadje Hajnowka door de politie wordt opgepakt en in een combi wordt gezet. Ze worden huilend afgevoerd. Intussen krijgen we een sms van de broer van Walaa al Aswad. Zijn zus is terug in Wit-Rusland, lezen we. “Ze gaat nu op een andere manier proberen naar ons te komen. Maar ze wil nooit meer naar Polen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234