Donderdag 06/05/2021

Wiskunde en het betere spionagewerk

Een wetenschappelijke thriller van de Mexicaanse schrijver Jorge Volpi

door Peter Venmans

Jorge Volpi

Uit het Spaans vertaald door Mieke Westra en Mariolein Belacortu, De Bezige Bij, Amsterdam, 437 p., 999 frank.

Met De zoektocht naar Klingsor heeft de Mexicaan Jorge Volpi (1968) een wetenschapsroman geschreven. Of juister: een thriller met de geschiedenis van de moderne natuurkunde als achtergrond. In 1940 wordt de 21-jarige Francis Bacon als assistent aangenomen aan het vermaarde Institute for Advanced Studies in Princeton. De beste wetenschappers ter wereld zitten er op dezelfde gang. Soms loopt Bacon Einstein tegen het lijf. Met de carrière van Bacon gaat het goed en niet goed. Princeton is de beste plaats voor het soort werk dat hij wil doen, maar de concurrentie is er meedogenloos. Als ook nog eens een nare liefdesgeschiedenis de sfeer verziekt, besluit Bacon de academie te verlaten.

In 1946 bevindt hij zich als luitenant van het Amerikaanse leger in Neurenberg, waar op dat ogenblik de processen tegen de nazi-kopstukken lopen. Bacon krijgt de opdracht om Klingsor op te sporen. Of die Klingsor echt bestaan heeft, weet niemand met zekerheid, maar zo ja, dan was hij een machtig man. Als wetenschappelijk adviseur van Hitler besliste hij naar welke projecten de subsidies gingen, welke wetenschappers kansen kregen en wie er op de zwarte lijst terechtkwam. Klingsor was daardoor ook medeverantwoordelijk voor het mislukken van het Duitse atoombomproject en heeft dus, gewild of ongewild, bijgedragen aan de overwinning van de geallieerden.

Als natuurkundige was Bacon gewend om in zijn kamer op abstracties en formules te jagen. Voor de harde actie is een fysicus weliswaar niet toegerust, maar induceren en deduceren kan hij als geen ander. Eigenlijk lijkt moderne natuurkunde verdacht veel op het betere spionagewerk. Kennis is altijd een gevolg van interactie tussen waarnemer en waargenomen object, een spel van kat en muis. Volpi illustreert de positie van de onderzoeker met een citaat van Erwin Schrödinger, vader van de golfmechanica: "Bij een wetenschappelijk spel is God je rivaal. Hij heeft niet alleen het spel, maar ook de regels vastgesteld, hoewel die niet helemaal bekend zijn. Hij heeft de helft van de regels weggelaten opdat jij ze kunt ontdekken of bepalen. De onzekerheid schuilt in hoeveel regels God zelf definitief heeft vastgesteld en hoeveel regels bepaald lijken te zijn door jouw geestelijke inertie; een oplossing is alleen mogelijk als je die grens overschrijdt." Is Klingsor de God achter de plot of het product van Bacons geestelijke traagheid?

Geen Morse zonder Lewis: elke detective laat zich graag vergezellen door een net iets minder briljante brigadier die hem niettemin op goede ideeën brengt. De aangewezen persoon om Bacon te helpen is professor Gustav Links, een wiskundige die in 1944 betrokken raakte bij de mislukte moordaanslag op Hitler onder leiding van Von Stauffenberg. Links weet veel, meer dan hij toegeeft (hij zal toch zelf niet Klingsor zijn?), maar Bacon moet hem wel vertrouwen. Verhalen - hypothesen - zijn het enige waar hij over beschikt. Links is de onbetrouwbare verteller van dit verhaal. Wanneer hij in 1989 op het punt staat afscheid te nemen van het leven, wil hij nog eenmaal op die Klingsor-affaire terugkomen. De emoties zijn bekoeld, maar waarom zou Links nu plots de waarheid vertellen? Bovendien is hij wiskundige en houdt hij dus van raadsels. Hij zal graag zijn best doen om de onzekerheid te vergroten.

Het leuke aan dit boek is dan ook het gedachte-experiment, de manier waarop een raadsel wordt opgezet. De plot zit ingenieus in elkaar en overal staan spiegels. Zoals het hoort in een thriller is het verhaal tegelijk perfect begrijpelijk en toch verwarrend. In zijn nawoord vermeldt Volpi als zijn prikkelendste voorbeeld Gödel, Escher, Bach van Douglas Hofstadter, een briljante spielerei waarin motieven uit wiskunde, grafiek en de kunst van de fuga gekoppeld worden aan narratieve experimenten. Volpi schept net zoveel plezier in het spelen als Hofstadter, maar spaart de alfa-lezer. Ook wie zich het verschil tussen sinus en cosinus niet wenst te herinneren, zal geen aanstoot nemen aan Volpi's immer heldere uiteenzettingen.

Helaas zijn er ook tal van minpunten. Tijdens zijn speurtocht gaat Bacon fysiek of in gedachten langs bij alle grote geleerden van zijn tijd: Bohr, Gödel, Heisenberg, Plank, Schrödinger en Stark. Telkens krijgen we een keurig cv voorgeschoteld, met informatie over privé-leven en wetenschappelijke ontdekkingen. Dat is allemaal helder gedaan en verveelt geen moment, maar literair stelt het weinig voor. Hetzelfde geldt voor de manier waarop Volpi de geschiedenis van nazi-Duitsland en de Germaanse mythologie in huis haalt. Hij beperkt zich tot navertellen en samenvatten, wat niet onverdienstelijk is, maar er zat gewoon veel meer in.

'Meer' betekent in dit geval echter 'minder'. Het had allemaal veel minder expliciet gemogen. Francis Bacon heet bijvoorbeeld Francis Bacon omdat er in het begin van de zeventiende eeuw ook al iemand zo heette. Die was eveneens op zoek naar ware kennis door middel van inductie en ook hij werd gehinderd door drogbeelden. Het idee is aardig genoeg, maar de verwijzing had subtieler gekund. Zo vergaat het Volpi aldoor: goede ideeën, magere uitwerking. Al zijn aandacht gaat uit naar de structuur, die daardoor ook steeds complexer wordt, maar een geloofwaardige scène tussen twee verliefden krijgt hij niet op papier. Omdat Bacon louter met het oog op de plot bestaat, kun je niet van hem houden. Als dat geen gemis is.

Zo vergaat het Volpi aldoor: goede ideeën, magere uitwerking. Een geloofwaardige scène tussen twee verliefden krijgt hij niet op papier

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234