Zondag 09/08/2020

Willy Vandersteen alias Kaproen maakte wél antisemitische prenten

Willy Vandersteen maakte tijdens de oorlogsjaren heel wat antisemitische tekeningen onder het pseudoniem Kaproen. Dat is de onweerlegbare conclusie van het historisch onderzoeksbureau Geheugen Collectief. Het was de familie Vandersteen zelf die hen jaren geleden opdracht gaf dat vermoeden te onderzoeken. ‘We hebben altijd gezegd dat we open kaart wilden spelen, maar de schok komt hard aan’, aldus dochter Helena.

Het was een verrassing van formaat, het persbericht dat Standaard Uitgeverij gisteren rondstuurde met de boodschap dat Willy Vandersteen inderdaad achter het pseudoniem Kaproen zat. Die naam stond tijdens de Tweede Wereldoorlog onder antisemitische tekeningen in de collaborerende weekbladen De Nationale Socialist en Volk en Staat.

Begin 2005 ging er een bom door Vlaanderen. Marc Verhaegen, de tweede pleegvader van Suske en Wiske, werd op staande voet ontslagen. In de media, en later ook in de rechtbank, vocht hij zijn ontslag aan. Aanleiding was volgens hem de weigering van de familie Vandersteen om een Suske en Wiske-verhaal te situeren ten tijde van de Jodenvervolging. Naar aanleiding daarvan dook opnieuw de naam Kaproen in verschillende media op. Opnieuw, want (strip)journalisten hadden al jaren eerder de link gelegd met de antisemitische cartoonstijl van Kaproen en die van Vandersteen. Dat werd zelden in dank afgenomen en nog vaker weggewuifd. Zo ook toen De Morgen in juni 1997 nog eens de zaak in herinnering bracht, en onder de kop ‘De collaborerende cartoonist’ de geestelijke vader van Suske en Wiske al associeerde met uitgeverijen als Ignis, die tijdens de Tweede Wereldoorlog heel wat collaboratieliteratuur (onder meer van Léon Degrelle) verspreidden.

Standaard Uitgeverij liet weten de insinuaties beu te zijn en startte op vraag van de Vandersteen-familie een onderzoek. Een jaar later liet de uitgeverij al weten dat de eerste fase van het onderzoek naar Vandersteens vermeende oorlogsverleden - gevoerd door een niet bij naam genoemde “universiteitsprofessor” - afgerond was. “Opzoekingen in het rijksarchief hebben aangetoond dat er nooit een formele klacht tegen Vandersteen is ingediend. Dat betekent dat er nooit iets zwaarwichtigs geweest kan zijn dat in Vandersteens nadeel sprak”, aldus Eric Willems, toenmalig algemeen directeur bij Standaard Uitgeverij.

Te vroeg gejuicht, zo blijkt nu. Vorige week nam het historisch onderzoeksbureau Geheugen Collectief, na een jaar onderzoek gevoerd te hebben, contact op met dochter Helena Vandersteen. Slechts nieuws: een historicus van het bureau die werkte aan een ander dossier, was daarvoor eerder toevallig op een namenlijst met pseudoniemen gebotst. En naast ‘Kaproen’ stond Willy Vandersteen, zwart op wit geschreven.

Geschokt

“Het heeft geen zin het te ontkennen”, zucht Helena Vandersteen. “Kijk, we hebben altijd gezegd dat we precies wilden weten of die aantijgingen klopten, en hebben zelf onderzoek laten voeren. Wel, we weten het nu, maar het is geen mooi verhaal.”

Dat de tekenstijl van Kaproen die van haar vader benaderde, zo ver was ze al, “maar inhoudelijk kon ik daar mijn vaders handtekening niet in terugvinden. Wij zijn absoluut niet opgegroeid met de idealen die in die tekeningen op de voorgrond traden. Dat was niet de sfeer van thuis. Echt, ik kan het niet rijmen. Nooit heb ik boude uitspraken gehoord of werden er extreme ideologieën aan ons opgedrongen. Nooit. Zijn hele leven lang nam mijn vader het op voor de zwakkeren. En dan krijg je dit. In die zin zijn we compleet geschrokken. Het kwam totaal onverwacht en het kost ons moeite om het te plaatsen.”

Niettemin is het ook op initiatief van de familie Vandersteen dat er een boek zal verschijnen over Vandersteens oorlogsjaren als Kaproen. Waarover dat precies zal gaan kan ze nog niet definitief zeggen. “Het gaat in de eerste plaats over de context waarin dit alles gebeurde. Ik wil dat men daarin documenten toelicht zodat ik ze kan begrijpen, want sommige van die cartoons en tekeningen zijn hard. Erg hard. Ik kan dat niet plaatsen omdat ik die tijd niet ten volle heb meegemaakt. Maar ik wil het graag begrijpen. Met dat boek kunnen we het dus misschien sneller een plaats geven.”

Ook anti-Duits

Kaproen, oftewel Willy Vandersteen, tekende niet alleen anti-Joodse spotprenten. In 1942 leverde hij tekeningen voor het boekje Zóó zag Brussel de Dietsche Militanten. De teksten waren afkomstig van Bart Peleman, die daarvoor het pseudoniem ‘Uilenspiegel’ gebruikte. Het was ook voor diezelfde uitgever dat Vandersteen cartoons leverde over Bart de Brigademan in het collaborerende dagblad Volk en Staat. Zowel de uitgever als Peleman werden nadien veroordeeld voor collaboratie. Vandersteen niet, wiens naam nochtans opdook in de bewuste documenten van het procesdossier van Volk en Staat.

Maar daar houdt het niet bij op. Het vakblad Brabant Stripmagazine bond enkele jaren geleden opnieuw de kat de bel aan met een gedetailleerd artikel over de linken tussen Kaproen, Vandersteen en WIL, een ander pseudoniem van Vandersteen dat hij in 1943 gebruikte bij tekeningen rond ‘Dappere Jan’. Dat werk was eigenaardig genoeg net tégen de nazibezetter gericht. Standaard Uitgeverij stuurde gisteren zowel de anti-Joodse als anti-Duitse prenten naar de pers. “Dat Vandersteen zowel pro- als anti-tekeningen leverde, is inderdaad vreemd”, reageerde huidig directeur-uitgever Johan De Koning gisteren, “maar het is aan de wetenschappelijke ploeg van drie historici van Geheugen Collectief om dat te ontrafelen. Zij moeten daarover in alle eer en geweten, en in alle onafhankelijkheid, conclusies aandragen. Niet wij.”

In het najaar van 2011 worden de bewijzen en het verloop van het onderzoek door de historici van Geheugen Collectief samengebracht in een boek.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234