Dinsdag 19/10/2021

WILLIAM VANCE (alias William Van Cutsem) 8 september 1935, Anderlecht

The XIII-files

Een drenkeling spoelt, meer dood dan levend, aan op een verlaten strand ergens aan een Amerikaans kustplaatsje. De man, vooraan in de dertig, heeft geen identiteitspapieren op zich, vertoont een lelijke schotwonde aan het hoofd en is in shock. Hij wordt gevonden door een bejaard echtpaar, dat onmiddellijk een vriendin-arts inschakelt. Na enkele dagen ontwaakt de illustere onbekende. Hij lijdt aan een ernstige vorm van geheugenverlies waarbij ieder spoortje van zijn verleden blijkt uitgewist. Zelfs zijn eigen naam is hem een mysterie.

Net boven zijn linkersleutelbeen staat een tatoeage in de vorm van het Romeinse cijfer XIII, de minuscule littekens op zijn gezicht verraden plastische chirurgie, en in zijn hemdskraag wordt een kleine sleutel gevonden. En dan verloopt alles pijlsnel. Een dag na zijn ontwaken proberen twee kerels hem te vermoorden. Maar de man, inmiddels omgedoopt tot Alan, blijkt over duidelijk aangeleerde gevechtstechnieken te beschikken en slaagt er in één van zijn belagers te elimineren. In diens jaszak stoot hij op een foto met daarop een blonde, volslanke vrouw en een man die verdacht veel op hemzelf lijkt. Er is slechts één aanwijzing: op de achterkant van de foto staat de firmastempel van een fotograaf uit Eastown, zo'n 600 kilometer verderop. Met die ene aanwijzing gaat Alan op zoek naar zijn ware identiteit. Moord, corruptie, chantage en politieke samenzweringen gaan een zoektocht vooraf die uiteindelijk zijn beslag krijgt in de hoogste politieke regionen: het Witte Huis.

We schrijven oktober 1984. Het album Zwarte vrijdag is het startschot voor wat jaren een successtrip zal worden. Zestien jaar en veertien albums later gingen er immers vijf miljoen exemplaren over de toonbank.

Ex-reclametekenaar William Vance ging vier jaar lang naar school aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten voor hij in 1962 met enkele illustraties en kortverhalen in het weekblad Kuifje debuteerde. Twee jaar later bracht hij Howard Flynn (scenario: Yves Duval) op de markt, zijn eerste echte album. Voor de Kuifje-pockets bedacht hij daarop de westernserie 'Ringo', gevolgd door de reeks over geheim agent Bruno Brazil naar scenario's van Greg (onder de naam Louis Albert). In 1967 werd Vance door het weekblad Het Rijk der Vrouw aangezocht om eigentijdse, avontuurlijke stripseries te leveren. Dat werd 'Bob Morane' (overgenomen van Gerald Forton), een serie die later opnieuw onder de vleugels van de Kuifje-redactie zou terechtkomen en uiteindelijk zou worden overgenomen door de schoonbroer van William Vance, Coria. Vance bleef ondertussen nieuwe reeksen opstarten en stortte zich eerst even op 'Roderik', om dan resoluut te kiezen voor 'Ramiro', een historische reeks die zich afspeelt in het middeleeuwse Spanje. In 1976 verscheen het eerste album van 'Bruce J. Hawker', over een luitenant bij de Royal Navy die de tekenaar later zou omschrijven als zijn lievelingsserie. In 1984 sloegen Van Hamme en Vance de handen in elkaar om zich te wijden aan 'XIII', een spionageserie die voorgepubliceerd werd in Spirou en France-Soir. Ondertussen tekende hij ook 'Marshall Blueberry' op scenario van Jean Giraud. Naast 'XIII' houdt hij zich anno 2000 nog enkel bezig met het werken, in alle rust, aan zijn lievelingsserie 'Bruce J. Hawker'.

JEAN VAN HAMME 16 januari 1939, Brussel

Brusselaar Jean Van Hamme is afgestudeerd econoom en journalist. In 1976 liet hij een succesvolle marketingcarrière bij Philips-België achter zich om zich definitief als schrijver te vestigen. Zeven romans (o.a. Largo Winch), drie televisiefilms en verscheidene filmscenario's volgden. In 1968 was hij gedebuteerd als stripscenarist voor Paul Cuveliers 'Epoxy' en 'Corentin'. Bekendheid kreeg hij in 1977, toen hij samen met de Poolse tekenaar Grzegorz Rosinski de saga 'Thorgal' opstartte. Niet veel later vloeiden 'XIII' en 'Largo Winch' (tekeningen: Philippe Franq) uit zijn pen. Beide bleken een schot in de roos en werden de toppers van respectievelijk uitgeverij Dargaud en Dupuis. Ook uitgeverij Casterman en Glénat mochten van het succes meeproeven met de (A Suivre)-novelle De Chninkel uit 1986 en de nog steeds lopende 'De Meesters van de Gerst', een epos over een Belgische brouwersfamilie, werd ondertussen verfilmd voor het kleine scherm. In 1996 waagde Van Hamme zich aan een nieuw 'Blake en Mortimer'-scenario, bijna tien jaar na de dood van geestelijke vader Edgar Pierre Jacobs. Het album, De zaak Francis Blake, werd een monstersucces. Ondertussen is het tweede 'Blake en Mortimer'-scenario een feit. Nog een bekend wapenfeit is, buiten genoemde reeksen, het vervolg op de twintig jaar oude klassieke avonturenstrip Avontuur zonder helden, dat hij samen met Dany schreef. Het album kreeg de toepasselijke titel Twintig jaar later mee. Momenteel is Van Hamme voorzitter van het Belgisch Centrum van het Beeldverhaal. Hij gaf ook les in scenarioschrijven aan het Institut des Arts de Diffusion van Louvain-La-Neuve. Hij wordt beschouwd als een van de invloedrijkste stripscenaristen van de lage landen. Vanaf januari loopt op VTM ook de televisieadaptatie van 'Largo Winch'.

The making of

In eerste instantie zou XIII Cobra geheten hebben en zou Le Lombard de uitgever zijn. Maar het liep anders. We schrijven begin jaren tachtig. William Vance is in blijde verwachting van een nieuw 'Bruno Brazil'-scenario, maar scenarist Greg laat wel heel erg lang op zich wachten. Spoedig blijkt dat hij het te druk heeft met andere initiatieven en (daarvoor) vaak in de Verenigde Staten vertoeft. De samenwerking staat op het punt dood te bloeden, maar in laatste instantie brengt Greg tekenaar Vance op het spoor van de dan nog niet zo populaire Brusselse scenarist Jean Van Hamme, die hij zo'n beetje als zijn opvolger beschouwt.

Van het een komt het ander. Van Hamme hapt toe, maar in plaats van een 'Bruno Brazil'-verhaal af te leveren, komt hij plots met een gloednieuw strippersonage op de proppen: XIII. Guy Leblanc, directeur bij Lombard, heeft in die tijd plannen voor een tijdschrift voor wolwassenen en wil het personage strikken voor zijn op stapel staande magazine voor volwassenen, Cobra. De plannen belanden echter ergens in een onderste la en tegen het eind van dat jaar wordt duidelijk dat het magazine er nooit zal komen. Vance en Van Hamme stappen daarop met hun nieuwe project naar Dargaud. Daar blijken ze er wel oren naar te hebben. Zwarte vrijdag, het eerste 'XIII'-album, bereikt de winkelrekken in oktober 1984, maar wordt lauw onthaald. Amper tienduizend exemplaren gaan over de toonbank. Niet erg, redeneert de uitgeverij, want een topper als 'Asterix' verkocht tijdens de lanceringsperiode ook niet meer. En met die instelling worden de voorbereidingen voor het tweede deel getroffen. Van het vervolg, Waar de indiaan gaat, blijkt de verkoop verdubbeld te zijn. Feest bij Dargaud. En het wordt helemaal mooi als blijkt dat Alle tranen van de hel, het derde album, nog eens tienduizend lezers meer heeft weten te bekoren. Vanaf dan gaat de verkoopscurve met ieder album de hoogte in. Claude de Saint Vincent, directeur-generaal van Dargaud, spreekt van een fenomenaal succes en laat weten dat 'XIII' door alle lagen van de bevolking gesmaakt wordt. De mannelijke lezers vormen echter met 60 procent de grootste afnemers. De successtory van 'XIII' ondertussen blijft duren. Spads, album nummer vier, is goed voor 42.000 verkochte albums en van Rood alarm worden een jaar later 58.000 albums verkocht. "En dat zonder de minste reclame", benadrukt Jean Van Hamme. "Die oplage kwam er enkel en alleen door mond-tot-mondreclame." Stilaan wordt duidelijk dat 'XIII' een blijver is. De auteurs leveren vanaf dan jaarlijks één album (met uitzondering van 1989). Continuïteit is belangrijk, zoveel leerden de klassieke stripreeksen wel. En dus ligt in januari Het dossier Jason Fly in de winkel en verschijnt De nacht van 3 augustus in november van datzelfde jaar. De fans krijgen te horen dat Dertien contra één, dat verschijnt in november 1991, het laatste album zal zijn. Maar het loopt anders. Het achtste deel sluit inderdaad een cyclus af, maar de reeks krijgt desalniettemin een vervolg met Voor Maria, waarin nieuwe onopgehelderde wegen van XIII worden bewandeld.Dertien contra één levert de stripwereld overigens een ware primeur op. In de Franse bioscoopzalen wordt een zestien seconden tellende promoclip losgelaten, een voor de Negende Kunst gewaagde en zelfs revolutionaire promotiestunt. Maar het lef, zo blijkt spoedig, zal lonen en brengt 40.000 lezers meer aan. Het aantal verkochte exemplaren bedraagt ondertussen 175.000 en de serie begint een cultstatus te verwerven. Het succes van de promoclip doet de promotiemolen op volle toeren draaien. Aan Voor Maria (november 1992) is een wedstrijd verbonden waarbij als eerste prijs een reis naar Zuid-Amerika wordt weggegeven in het gezelschap van beide auteurs en een ploeg van France 2. De verkoop stijgt opnieuw: 180.000 albums. Tien jaar na Zwarte vrijdag wordt de grens van 200.000 exemplaren overschreden met Drie zilveren horloges (maart 1995). Blijkbaar moet het nog beter kunnen, want Dargaud gelooft zo sterk in de reeks dat ze anderhalf miljoen Franse frank spenderen aan de promotie van het album. Om andere lagen van de bevolking te laten kennismaken met 'XIII' krijgen de tgv-reizigers in eerste klasse het album cadeau. Een nieuw publiek wordt op die manier aangesneden en laat toe dat - dixit de Saint Vincent - "ook het hoofd van het gezin met een strip mag thuiskomen". Met het vervolg, Het vonnis, wordt geprobeerd de gouden piek van 300.000 te bereiken. Een waar promo-offensief gaat van start. Voorpublicaties in De Morgen, Le Soir en Libération, een promoclip wordt op de Franstalige bioscoopzalen losgelaten, een filmmaatschappij tekent een contract met auteurs Van Hamme en Vance, de totale oplage gaat naar 450.000 en behalve de klassieke merchandisingsproducten als T-shirts, horloges, dassen en petjes wordt de fan getrakteerd op onder meer een tarotspel, een cd-rom en een soundtrack.

Ondertussen wordt ook de nieuwe generatie striplezers klaargestoomd voor 'XIII'. Eerst wordt, om het lezerspubliek van de reeks beter te leren kennen, een marktonderzoek besteld. Daaruit blijkt dat 90 procent van de ondervraagden de naam van toppers als 'Asterix', 'De Smurfen' en 'Bollie en Billie' kenden. 'XIII' is slechts bekend bij 10 procent van het lezerspubliek in de leeftijdscategorie 15-44 en door 15 procent in de categorie 15-24 jaar. De fans zouden vooral behoren tot de werkende klasse en de grote lezers. Bovendien bleek dat bij het grote publiek slechts een lichte stijging optrad. Een en ander leert de Saint Vincent dat, hoewel de oplage in vijf jaar tijd verdriedubbelde, de serie wat miskend blijft. Nochtans, zo redeneert hij, blijft 'XIII' voor een uitgever een magische serie. "Het is de bestseller van de hedendaagse strip en het blijft maar duren..."

Van Hamme weet dat 'XIII' ondertussen erg ingewikkeld dreigt te worden door de vele (neven)personages en levert in 1999 The XIII mystery af, een 112 pagina tellende strip die bol staat van kortverhaaltjes, talloze biografieën en onthullingen. Anno 2000 komt de populaire striptandem met Staatsgevaarlijk! op de proppen, album nummer veertien. De oplage: 500.000 Franstalige exemplaren, zo'n 55.000 Nederlandstalige. De Morgen en Télémoustique krijgen opnieuw de voorpublicatie, een indrukwekkende persmap wordt (overigens buiten het bereik van de fans) klaargestoomd en nieuwe personages (die hun debuut maakten in The XIII mystery) werpen XIII, alias Jason Fly, alias Steve Rowland, de handschoen toe. En er is de on-linepublicatie van het verhaal door Skynet in België en Liberty Surf in Frankrijk. Staatsgevaarlijk! ligt op 21 oktober in de winkelrekken. Het wachten is dan alweer op het vervolg. Nog zo'n twaalf maanden. Minstens... "Want mijn kleinkinderen hebben nu absolute prioriteit", aldus de 65-jarige Vance.

Vance over 'XIII'

"Ik ben er soms te fanatiek in, ja. Gelukkig valt het steeds beter mee. Kijk, in het eerste album bracht Van Hamme een Amerika zoals er zoveel zijn. Kon niet, vond ik. Bij het tweede album nam ik me voor een VS af te schilderen dat echt was. Dat is inderdaad moeilijker, maar ik hou niet van fictie. Ik denk zelfs dat die waarheidsgetrouwe weergave de populariteit alleen maar ten goede komt."

"Als je een reeks maakt als 'XIII', dan ben je bijna verplicht waarheidsgetrouw te werken. De serie is heel actueel. Veel lezers zijn goed op de hoogte van de Amerikaanse politiek of het leger. Ik wil niet dat ze me op fouten betrappen."

"Bij dit album viel de research nogal mee. Omdat ik al alles heb. Helikopters, boten, jeeps... ik heb er bergen materiaal over. Moeilijk was wel de Antrak-trein die XIII naar het eind toe neemt, zo eentje die alle staten doorkruist. Ik heb er samen met mijn zoon het hele internet voor moeten afschuimen, maar het klopt allemaal. Alles. Het juiste uur van aankomst, de locatie, de inrichting ervan..."

"Mijn lievelingsalbum?! Hm, moeilijke vraag. Ik denk Spads en Staatsgevaarlijk!, vooral vanwege de hoge dosissen actie. In het laatste album, dat eigenlijk één lange achtervolging is, heb ik mij erg kunnen uitleven. Vanaf pagina 25 is het een en al actie. Dat komt deels omdat het album minder tekst bevat dan de vorige, met als gevolg: meer ruimte voor mijn tekeningen. Zeg nu zelf, soms zit er toch een beetje te veel tekst bij, hé?! En daarbij komt ook de Californische natuur, die ik in geuren en kleuren mocht tentoonstellen."

"Als de lezers personages zien die ze associëren met bekende Amerikanen, dan staan ze al met één voet in de States. Dat komt de geloofwaardigheid ten goede. Maar dat is natuurlijk niet de enige reden. Ik geniet er ook echt van met bepaalde hoofden te spelen. Zo is generaal Carrington gemodelleerd naar de acteur Lee Marvin en ik gebruik inderdaad stukjes en beetjes van de Kennedy-clan voor de president, maar, euh, laten we zeggen dat ik die tactiek een beetje mistig wil houden. Het hoeft allemaal niet zo expliciet uitgelegd te worden. (...) Paul Newman? Ah, je hebt het gemerkt. De vice-president is inderdaad gebaseerd op Paul Newman. Misschien heb je ook een gelijkenis gezien in de assistente van XIII, Jones? Nee? Wel, Jones is een personage dat ik zelf heb gecreëerd, maar toen ik jaren geleden The Bodyguard zag met Whitney Houston in de hoofdrol, viel me de gelijkenis tussen beiden op. Ik heb haar toen eenzelfde kapsel gegeven als Houston, maar het blijft mijn creatie; ze straalt zelfs meer pit uit dan Houston. Ze mag er zijn, hé, die Jones?!"

"Ik hou erg veel van Amerikaanse actiefilms als The Rock, Eraser, Speed en de films van Steven Seagal. Of ik de actie in 'XIII' niet een beetje aan de kalme kant vind? Hm, misschien wel. Als ik het zelf zou schrijven, zou ik er in ieder geval meer actie in brengen, want soms vind ik het scenario een beetje tam. Maar tegelijkertijd besef ik dat het verhaal om zo'n aanpak vraagt. Van Hamme doet het goed hoor. Mij hoor je niet klagen. Ik zou wellicht mijn grenzen niet kennen en de lezer alleen vermoeien en nerveuzer maken door de hoeveelheid geweld."Tekst: Geert De Weyer, eindredactie: Wilfried Poelmans, vormgeving: Orestes Laurent. De citaten van Vance zijn geplukt uit drie interviews die Geert De Weyer had met de tekenaar, en die verschenen in De Morgen op 5 juni 1996, 10 oktober 1997 en 7 oktober 2000. Tekeningen en illustraties: © Vance en Van Hamme-Dargaud Benelux (EDL-B&M n.v.) 2000

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234