Dinsdag 07/12/2021

William Blake, kunstenaar of krankzinnige?

William Blake is het soort excentrieke kunstenaar waarop de Engelsen dol zijn. Hij zag engelen en zijn geschriften werden hem gedicteerd door geesten. Zijn werk wemelt van de baardige, woeste goden en de frêle, bloedeloze jonkvrouwen. Hij graveerde om zijn kost te verdienen, tekende koppig voort aan zijn visioenen, en schreef, illustreerde en drukte zijn eigen boeken. Hij was antiautoritair en antikerkelijk, maar ook de Verlichting en de wetenschap waren voor hem duistere machten. Was hij een idealistische buitenstaander, een gedreven mysticus of een halve gare? De meningen zijn nog altijd verdeeld. Tate Britain wijdt een gigantische tentoonstelling aan hem. Is dat echt wel een goed idee?

William Blake (1757-1827) is geen kunstenaar als een ander. Zijn werk is, op z'n zachtst gezegd, moeilijk verstaanbaar en omstreden. Tijdens zijn leven was hij alleen maar in kleine kring bekend, na zijn dood is hij gedurende bijna twee eeuwen verguisd en opgehemeld. Zijn invloed blijft nog altijd voelbaar. Patti Smith en Billy Bragg, Blur en Jah Wobble, maar ook Thomas Harris, de schrijver van The Silence of the Lambs, lieten zich door hem inspireren. In de jaren zeventig werden van zijn prenten populaire posters gemaakt die de kamers van talloze hippies sierden. En in Engeland behoren gedichten als 'Tyger Tyger' ("Tyger Tyger, burning bright / In the forests of the night ...") en 'Milton' ("I will not cease from Mental Fight, / Nor shall my Sword sleep in my hand / Till we have built Jerusalem, / In Englands green & pleasant Land") tot het collectieve geheugen.

In Tate Britain zijn er nu 639 werken van Blake te zien. Het is de grootste tentoonstelling die ooit over de visionaire kunstenaar is opgezet en bovendien het grootste project dat de Tate ooit heeft georganiseerd. Het is ook de eerste 'historische' expositie van Tate Britain, na de scheiding met Tate Modern. Maar is het wel een goed idee om zo'n megatentoonstelling aan Blake te wijden en gaat het eigenlijk wel goed met de Tate?

De Tate Britain is een beetje verweesd achtergebleven. Of, zoals Waldemar Januszczak, kunstcriticus van The Sunday Times en eeuwige mopperaar, het stelt: bij de scheiding neemt degene die weggaat alles mee. Tate Britain, "de oude dame aan de Millbank", zit met de overschot, terwijl Tate Modern verhuisd is naar een mooie loft met zicht op de rivier en ook alle vrienden heeft meegenomen - Picasso, Giacometti, Dalí, Pollock en Rothko. Dat is sterk overdreven, maar toch is het onmiskenbaar dat de 'oude' Tate wat van haar aantrekkingskracht en dynamiek verloren heeft. Miljoenen belangstellenden hebben intussen wel de weg gevonden naar de nieuwe Tate Modern tegenover Saint Paul's Cathedral, waar in een oude energiecentrale het museum voor internationale hedendaagse kunst werd gevestigd - de Londense tegenhanger van Beaubourg, Parijs, en MOMA, New York.

De Tate Britain is sinds mei het museum voor de geschiedenis van de Britse kunst geworden, en dat klinkt in veler oren niet echt opwindend. (Ten onrechte: de 'oude' Tate heeft schitterende collecties van kunstenaars als Gainsborough, Constable, Turner, de prerafaëlieten, Sickert, Bacon, Lucian Freud en David Hockney. Wél vreemd is dat de Tate nu een museum voor nationale kunst is geworden. Ook het Victoria & Albert Museum opent binnenkort een vleugel uitsluitend gewijd aan Brits design. Deze nationalistische kramp is voorlopig een Brits fenomeen. Maar dit terzijde.)

In een poging om de 'oude' Tate Britain even aantrekkelijk en 'sexy' - want daar gaat het tegenwoordig om - te maken als de Tate Modern werd de Blake-tentoonstelling opgezet. Voor ons, continentalen, klinkt dat vreemd, want er is toch geen Britser, ontoegankelijker, meer belegen kunstenaar dan William Blake? Als men hem hier al kent. In Engeland ligt dat enigszins anders.

"Blake trekt nog altijd jongeren aan door zijn antiautoritaire houding. Ook zijn mysticisme en het feit dat hij inging tegen elke vorm van kerkelijk gezag blijven het bij de jeugd goed doen," zegt Simon Wilson, curator bij de Tate Britain. De cijfers geven hem voorlopig geen ongelijk: een gemiddelde van 1.300 bezoekers per dag, hoewel de toegangsprijs, zelfs naar Londense normen, beschamend hoog is: 8 pond of zo'n 560 frank. Om nog meer te mikken op dat jongere publiek werd een speciale Blake-website gemaakt en een hele reeks evenementen (met concerten van Patti Smith en Billy Bragg) opgezet.

Is de tentoonstelling nu de moeite waard? Het antwoord is ja en nee. De expositie zelf is voortreffelijk, het werk van Blake is lang niet altijd even boeiend.

Men heeft gekozen voor een thematische en geen chronologische aanpak. De zalen zijn ruim en overzichtelijk, en dat is nodig want er is veel te zien en vaak gaat het om klein werk. Zo brengt men voor het eerst alle honderd platen van het boek Jerusalem weer bij elkaar. Blake schreef de bijzonder hermetische tekst zelf en maakte er ook de illustraties bij - het lijkt om verluchte handschriften te gaan, maar dan uit het begin van de 19de eeuw. Dat Blake de kunst van de miniaturisten overnam, is niet zo vreemd. Hij zwoer immers bij de gotiek als enige echte kunstvorm, en verwierp het classicisme. "Grecian Art is Mathematic Form, Gothic is Living Form." Zo weigerde hij ook met olieverf te schilderen, maar prepareerde een eigen soort verf die beter paste bij het gotische gedachtegoed. Eigenlijk was hij een middeleeuwer, vandaar ook dat zijn kunst vaak doet denken aan ridderromans met vervaarlijke draken, baarlijke duivels en edele maagden.

Hij illustreerde Dantes Goddelijke Komedie, maar op bijna elke tekening wijst hij Dante terecht, omdat Blake bijvoorbeeld de overspelige liefde niet wil veroordelen. Vaak liet Blake zich inspireren door de bijbel, maar hield er ook in dat verband een strikt eigenzinnige interpretatie op na: de God uit het Oude Testament is de God van de Wraak en het Kwaad, Christus is de enige liefhebbende God. Vandaar ook dat Adam door God het bestaan in wordt geduwd, God is een tiran en een ontwerper van fnuikende wetten.

Daarom wordt God vaak afgebeeld met een passer, voor Blake hét symbool van de door hem verworpen Wetenschap en Verlichting. Want: "He who sees the Infinite in all Things sees God. He who sees the Ratio only sees himself only." Vandaar dat de God der Wrake de naam Urizen krijgt, een verbastering van 'You Reason'. Niet de Rede zou de wereld redden, wel de Verbeeldingskracht die voor Blake als een God voor de mens is. Wetenschap brengt geen verheldering maar duisternis teweeg. De opvattingen van Sir Isaac Newton noemde Blake 'eenduidig', Newton nam de plaats in van een godheid, en dat kan natuurlijk niet, aldus Blake.

Newton is het onderwerp van een van Blakes prachtigste tekeningen, die trouwens in een zaaltje met nog andere, erg geslaagde kleurenprenten hangen - het hoogtepunt van de tentoonstelling. Maar over het algemeen is er te veel stuntelig werk en zijn er te weinig sterke momenten. Blake was in de eerste plaats een ziener, geen kunstenaar.

De visioenen, de onpeilbare geschriften, de vingerdikke symboliek, de baardige goden, de vliegende engelen, de bliksemschichten, het alomtegenwoordige vuur, het pathos, de draken, de planeten die altijd binnen handbereik zweven, de veelbetekenende blikken, de soepjurken, de bloedeloze maagden, de brede gebaren. Op den duur begon het mij te duizelen. Hippies, New Age, Herman Hesse, C.G. Jung en Cecil B. DeMille trokken aan mijn geestesoog voorbij. Ik werd licht in het hoofd. Ook bij Blake zweeft alles. Natuurlijk hield hij niet van Newton en diens wet van de zwaartekracht.

Tate Britain probeert zoveel mogelijk te duiden en te verklaren. Een betere inleiding op Blakes Circus van de Heilige Geest kun je niet krijgen. Maar is dit alles wel de moeite waard? Blake zei toch zelf: "That which can be made explicit to the idiot is not worth my care."

William Blake in Tate Britain, Millbank, Londen. Dagelijks open van 10 tot 17.40 uur. Toegang: 8 pond (circa 560 frank). Metrostation: Pimlico. Waterloo Station (Eurostar) ligt op wandelafstand. Informatie: 00-20-7887.8008 of www.tate.org.uk (Er loopt op deze website een speciaal project rond Blake.)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234