Vrijdag 18/06/2021

Opinie

Willen we racisme echt aanpakken, dan moet de focus op het individu verdwijnen

Bijna 50 jaar later doet Koppen de 'verdeelde klas'-oefening van Jane Elliott nog een keer over. Beeld VRT
Bijna 50 jaar later doet Koppen de 'verdeelde klas'-oefening van Jane Elliott nog een keer over.Beeld VRT

Patrick Loobuyck is moraalfilosoof verbonden aan de Universiteit Antwerpen en de Universiteit Gent.

Het 'racisme-experiment' van Koppen roept uiteenlopende reacties op. Sommigen zijn gechoqueerd te zien wat discriminatie teweeg kan brengen, anderen zien het ultieme bewijs dat Vlamingen al van in de kinderjaren racistisch zijn, en nog anderen wijzen op de gemanipuleerde omstandigheden om zodoende het probleem van racisme en discriminatie in Vlaanderen te minimaliseren.

Het verdeelde-klasexperiment is interessant en pedagogisch verantwoord, maar leert ons niets nieuws. We weten al lang dat als we mensen in groepen verdelen - ook al is dat op basis van banale en irrelevante criteria zoals kleur van ogen of huidskleur - er een interne solidariteit met de eigen groep ontstaat die aanleiding geeft tot uitsluiting en een gevoel van meerderwaardigheid. Als men dan nog eens mechanismen aan het werk zet die de groepen tegen elkaar opzetten, dan krijgen we wat in de Koppenreportage te zien was.

Patrick Loobuyck. Beeld Thomas Sweertvaegher
Patrick Loobuyck.Beeld Thomas Sweertvaegher

Ook dat omstandigheden 'doodgewone' mensen aanzetten tot normoverschrijdend gedrag is goed gedocumenteerd in de experimentele psychologie en moraalwetenschap. Bekend zijn het Milgram-experiment van begin jaren zestig en het Standford Prison-experiment van Philip Zimbardo van begin jaren 1970. Maar ook het blue eyes-brown eyes klas-experiment werd in 1968 al in de VS voorgedaan door Jane Elliott. Dit soort experimenten zijn erg ontluisterend. Ze tonen dat de wereld niet gemakkelijk op te delen is in goede mensen en slechteriken, en dat ook gewone mensen die op zich niet kwaad van inborst zijn, zich moreel afkeurenswaardig gaan gedragen als ze in bepaalde omstandigheden geplaatst worden.

De sociaal-psychologische mechanismen die spelen maken deel uit de aard van ons beestje en zijn als dusdanig tijdloos en universeel. Ik begrijp dan ook niet dat Elliott nu zo verbaasd reageert: "Is er nog niets veranderd tussen 1968 en nu? 'You need some help'." Natuurlijk is er nog niets veranderd: mensen zijn mensen en voor hun gedrag vatbaar voor situationele invloeden. Had Elliott gedacht dat kinderen in Vlaanderen zich op mysterieuze en unieke wijze van dat kenmerk zouden ontdaan hebben?

Het experiment toont dus niet aan dat discriminatie of racisme diep in onze samenleving zijn ingebakken, het toont ook niet aan dat Vlaamse kinderen meer dan andere vatbaar zijn voor racisme, en het toont al helemaal niet aan dat we racisme moeten relativeren. Het toont wel dat, als we racisme en discriminatie willen tegengaan, we niet steeds alleen op de individuele actor moeten focussen. Met het culpabiliseren van individuen geraken we niet veel verder als we niet tegelijk gaan kijken welke sociale en groepsdynamische mechanismen er op macro-niveau in de samenleving aan het werk zijn. Er zijn immers niet alleen de rotte appels, vaak is het de fruitmand die bedorven is.

Het zogenaamde wij-zij en autochtonen-allochtonen discours dat mensen onderverdeelt in ongelijkwaardige groepen die bovendien in een bepaalde machtsverhouding staan tegenover elkaar is in dat opzicht funest. Wat is dan de les voor het onderwijs? Onderwijs moet bewust maken dat mensen zo vatbaar zijn voor de genoemde (en nog vele andere) sociale en groepsdynamische mechanismen die ons gedrag sterk beïnvloeden, zodat we er ons weerbaarder kunnen tegen opstellen.

Het genoemde experiment kan daartoe bijdragen. Maar onderwijs moet zeker ook bij zichzelf durven kijken in hoeverre die mechanismen al dan niet subtiel en impliciet deel uitmaken van de eigen werking en instellingen. Tal van onderzoeksrapporten met harde cijfers en persoonlijke ervaringen suggereren dat daar nog wel wat werk aan de winkel is.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234