Donderdag 21/11/2019

Wilfried Martens: van jonge flamingant tot premier

Voormalig premier Wilfried Martens in 2008. Beeld PHOTO_NEWS

In de hele Belgische geschiedenis heeft niemand meer regeringen geleid dan Wilfried Martens (CVP/CD&V). In 1979 werd hij voor het eerst premier, in 1992 - na het einde van de overgangsregering Martens IX - trok hij voor de laatste keer de deur van de Wetstraat 16 achter zich dicht. Na zijn nationale carrière slaagde Martens er in ook een tweede, Europese loopbaan uit te bouwen bij de Europese Volkspartij (EVP). Wilfried Martens stierf op 77-jarige leeftijd.

Wilfried Martens, geboren in het Oost-Vlaamse Sleidinge (nabij Gent) op 19 april 1936, komt voor het eerst in de nationale schijnwerpers te staan tijdens Expo 58. Als jonge flamingant schopt hij het tot voorzitter van het gelijknamige jeugdcomité dat protesteert tegen de miskenning van het Nederlands op de Wereldtentoonstelling. Het comité slaagt erin een Vlaamse dag te laten organiseren op de Expo.

De jonge Martens vecht op nog andere terreinen voor de Vlaamse zaak. Hij spreekt op de IJzerbedevaart, stapt in het bestuur van de Vlaamse Volksbeweging (VVB) en organiseert, in het kader van de taalwetten, mee de marsen op Brussel van oktober '61 en oktober '62. Maar weinigen zien Martens op dat moment kiezen voor een politieke loopbaan bij de CVP. Een keuze voor de Volksunie lijkt logischer.

Toch wordt hij in 1965 lid van de CVP-jongeren en klimt hij snel op binnen de partij. Vier jaar later wordt hij verkozen tot voorzitter van de jongerenafdeling en het "wonderbureau" met onder anderen Jean-Luc Dehaene en Miet Smet, om het nog eens drie jaar later te schoppen tot nationaal voorzitter van de CVP. We zijn dan 1972.

Martens wordt als partijvoorzitter vooral met communautaire dossiers geconfronteerd. De staatshervorming van 1970 had voor de oprichting van de (cultuur)gemeenschappen gezorgd en stelde de creatie van de gewesten in het vooruitzicht. In de jaren daarna blijkt dit echter heel wat voeten in de aarde te hebben. Zo struikelt de tweede regering onder leiding van CVP'er Leo Tindemans in oktober 1978 over het Egmont- en Stuyvenbergpact.

Bij de daaropvolgende verkiezingen geraakt Wilfried Martens voor de derde opeenvolgende keer sinds 1974 verkozen als Kamerlid. Na een moeilijke regeringsvorming - waarbij Martens zelfs een formatieopdracht moet teruggeven aan de koning - kan hij in april 1979 voor het eerst de eed afleggen als eerste minister. De regering Martens I is geboren.

Intussen lijkt binnen de CVP een 'duel' te ontstaan tussen Martens en Tindemans. Totaal onverwacht stelt de ex-premier zich kandidaat om Martens op te volgen als partijvoorzitter. Zelf zal Tindemans verklaren dat hij dat op uitdrukkelijke vraag van de partijleden heeft gedaan, critici menen dat hij het premier Martens moeilijk wil maken. Martens zelf heeft "altijd het gevoel gehad dat Tindemans nooit verwerkt heeft dat hij in 1979 niet teruggekomen is als premier", zo zou hij in 2004 zeggen in een interview.

De eerste regering-Martens is geen lang leven beschoren. Ze bestaat uit CVP, PSC, de socialistische SP en PS, en het FDF. Al in januari 1980 worden de FDF'ers uit de regering gezet wegens hun opstelling in de behandeling van de staatshervorming. Martens II maakt een doorstart als klassiek roomsrood kabinet (dus met CVP, PSC, SP en PS). De institutionele hervorming leidt al snel tot de val van de regering, deze keer al na drie maanden in april 1980.

Er worden opnieuw geen nieuwe verkiezingen uitgeschreven, maar wel rijpt het besef dat om het communautaire dossier af te kunnen ronden en een economisch herstelbeleid te kunnen voeren, er een derde regeringspartner nodig is. In mei '80 kan Martens III de eed afleggen, bestaande uit de vier partijen van de vorige regering, aangevuld met de liberalen van de PVV en de PRL.

Tegen augustus slaagt de regering erin de tweede staatshervorming gestemd te krijgen in het parlement. De Vlaamse en de Franse gemeenschap en het Vlaamse en het Waalse gewest krijgen voortaan rechtspersoonlijkheid, het Brussels gewest wordt voorlopig niet opgericht. De gemeenschappen en gewesten krijgen uitvoerende (de 'Executieves') en wetgevende (de 'Raden') organen.

Het herstelbeleid blijkt echter een struikelsteen te worden. Wegens het sombere economische klimaat vraagt Martens de bevolking om "zware en pijnlijke offers", maar voor de liberale regeringspartners gaan ze niet ver genoeg. Wanneer de liberalen het herstelplan van Martens in de ministerraad wegstemmen, biedt hij het ontslag van zijn regering aan.

Met een nieuwe roomsrode coalitie kan hij in Martens IV zijn herstelplan toch doorduwen, zij het in afgeslankte vorm. De regering legt ook loonmatigingsmaatregelen bij wet op. Een noodplan om de overheidsfinanciën te saneren, onder meer via een bevriezing van de index, doet de regering echter opnieuw vallen.

Het intermezzo van Mark Eyskens (april-september '81) is echter maar van korte duur. Na de val van de regering-Eyskens over de staalkwestie worden nieuwe verkiezingen georganiseerd. Ze monden voor de CVP uit in een zware nederlaag. Wilfried Martens ziet zijn stemmenaantal dalen van 52.947 (1978) naar 38.272.

Toch belandt hij opnieuw in de Wetstraat 16. Martens V gaat in december '81 van start als een coalitie van christendemocraten en liberalen. Het herstelbeleid staat opnieuw centraal en de regering vraagt volmachten om een aangepast beleid te kunnen voeren. In het eerste pakket bijzondere machten zit onder meer de wet Cooreman-De Clercq, die spaargeld vrijmaakt om te investeren in aandelen. Een andere ingrijpende maatregel is de devaluatie van de Belgische frank op 21 februari 1982 met 8,5 procent.

Martens V buigt zich over heel wat netelige dossiers, gaande van de redding van Cockerill-Sambre en de regionalisering van de staalsector, tot de rakettenkwestie. Zelf ondergaat Martens in 1983 een openhartoperatie. Het Heizeldrama van mei 1985 en de onenigheid binnen de regering over de 'morele verantwoordelijkheid' voor het drama luidden het einde van de regering in. De daaropvolgende verkiezingen draaien uit op een overwinning voor de CVP en hebben als resultaat dat de christendemocratisch-liberale coalitie kan aanblijven.

Lees verder onder de foto.

Martens op consultatie bij Koning Boudewijn. Beeld PHOTO_NEWS
Wilfried Martens in het parlement in 1986. Beeld PHOTO_NEWS
Beeld PHOTO_NEWS

De nieuwe regering Martens VI krijgt opnieuw volmachten en stelt in mei '86 met het Sint-Annaplan haar herstelprogramma voor. Bijna anderhalf jaar later valt de regering. De officiële reden is het geruzie om de benoeming van José Happart als burgemeester van Voeren, maar enkele jaren later zal journalist Hugo De Ridder onthullen dat ACV-voorzitter Jef Houthuys er bij Martens op heeft aangedrongen om PVV-minister van Begroting Guy Verhofstadt ("da joenk") uit de regering te verwijderen. Dat is gebeurd in het Waalse dorpje Poupehan, waar Martens, Houthuys, Martens' kabinetschef Fons Verplaetse en BAC-voorzitter Hubert Detremmerie tussen 1982 en 1987 informele gesprekken voeren. Over die vergaderingen zou Martens in zijn memoires schrijven: "Er restte ons geen andere mogelijkheid dan met enkele getrouwen zelf de herstelpolitiek onder handen te nemen, zonder daarbij nog tijd te verliezen aan allerhande democratische vormelijkheden en procedures".

Na de overgangsregering Martens VII gaat in mei '88 Martens VIII van start met CVP, PSC, SP, PS en Volksunie. Ze realiseert onder meer de derde staatshervorming, die vorm geeft aan het Brussels hoofdstedelijk gewest en de gewesten en gemeenschappen meer bevoegdheden geeft. Die hervorming is het resultaat van de lange regeringsonderhandelingen, waarbij informateur Jean-Luc Dehaene erin geslaagd is de politieke knoop te ontwarren en een van de sterkhouders van de regeringsploeg wordt.

Het is tijdens deze regeerperiode dat Martens geconfronteerd wordt met de abortuskwestie en de moord op André Cools. Ook deze regering houdt het niet uit tot het einde van haar mandaat en valt in oktober 1991 over de communautaire discussies over exportvergunningen voor wapens en het kijk- en luistergeld.

Wilfried Martens komt in 1991 op voor de Senaat in Brussel. 'Zwarte Zondag' zorgt voor een schokgolf in de Belgische politiek door de hoge score van het Vlaams Blok. Na de overgangsregering Martens IX wordt een nieuwe regering van christendemocraten en socialisten op de been gebracht, maar nu met Dehaene als eerste minister. Tot zijn grote verrassing ontdekt Martens dat voor hem geen post meer is weggelegd. Hij krijgt geen ministerportefeuille en ziet ook de functie van Senaatsvoorzitter aan zich voorbijgaan. Wel wordt hij tot minister van Staat benoemd.

Al EVP-voorzitter sinds 1990 stort Martens zich vanaf 1992 dan maar op de Europese politiek, een onderwerp dat ook tijdens zijn laatste jaren als eerste minister meer en meer aandacht heeft opgeslorpt. Met een score van 186.000 stemmen (tweede na Leo Tindemans) geraakt Martens in '94 verkozen als Europees parlementslid. Hij wordt er onmiddellijk voorzitter van de EVP-fractie.

In die hoedanigheid slaagt hij er in 1998 in de EVP uit te breiden met het Forza Italia van Silvio Berlusconi. Het levert hem een breuk op met toenmalig Italiaans eerste minister Romano Prodi, maar ook een winst van twintig zetels voor de EVP-fractie. Tegen de tijd dat Martens in 1999 het Europees Parlement verlaat, is hij erin geslaagd van zijn fractie de grootste van het halfrond te maken. Ook anno 2013 is de EVP ongenaakbaar - althans in zetelaantal.

Als EVP-voorzitter houdt Martens zich haast uitsluitend bezig met de Europese politiek. Twee keer treedt hij nog op de voorgrond van de Belgische politiek. In 2008 is hij na het ontslag van de regering-Leterme gedurende zeven dagen koninklijk verkenner, in november 2009 krijgt hij na de benoeming van Herman Van Rompuy als voorzitter van de Europese Raad de opdracht om te 'bemiddelen' bij de zoektocht naar een nieuwe premier.

De laatste jaren van zijn leven is er ook heel wat aandacht voor de privésituatie van Martens. In september 2008 treedt hij namelijk in het huwelijk met CD&V-politica Miet Smet, met wie hij al sinds zeer lange tijd samenwerkt. Geruchten over een relatie achtervolgen de twee al jaren, maar volgens Martens en Smet is daar nooit iets van aan geweest. "Het is een lange weg geweest, en over de tussenetappes wil ik niet te veel zeggen", aldus Martens.

Beeld PHOTO_NEWS

Het huwelijk met Smet is het derde van Martens. Met zijn eerste vrouw Lieve Verschroeven heeft hij twee kinderen (een zoon, Kris, en een dochter, Anne), met zijn tweede vrouw Ilse Schouteden drie (de tweeling Sarah en Sophie en zijn zoon Simon).

In juli 2012 geraakt het nieuws bekend dat Martens op vakantie in Italië onwel geworden is. De ex-premier is oververmoeid, zegt Miet Smet dan.

Begin oktober 2013 geeft hij het EVP-voorzitterschap wegens gezondheidsproblemen door aan Joseph Daul, fractieleider van de EVP in het Europees Parlement.

Wilfried Martens en Miet Smet in 2012. Beeld PHOTO_NEWS
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234