Maandag 23/09/2019

'Wij zitten tussen het kind en de waanzin'

Vanaf deze week is in de Belgische cinemazalen te zien hoe het er achter de schermen van het omstreden Belgische centrum Le Courtil aan toe gaat. Pakkend is het, hoe ze kleine successen boeken bij psychotische kinderen. Toch oogst Le Courtil sinds jaar en dag tonnen kritiek. 'Kwakzalverij', klinkt het.

Het is in de moestuin dat de jonge Alisson openbloeit. Haar lange blonde haren veren op door de wind als ze grinnikend door de aarde wroet. Haar gelach komt er in horten en stoten uit, wanneer ze een worm op haar hand voelt kronkelen. Zo'n negen jaar moet het meisje zijn, maar de demonen in haar hoofd houden nu al lelijk huis. Zo hoort ze vrouwenstemmen, die over seks praten. Of ze ziet beestjes uit het gehakt kruipen als ze de begeleiders helpt koken.

Alisson is een van de kinderen die te zien is in À ciel ouvert, een documentaire van Mariana Otero die sinds deze week in de Vlaamse zalen speelt. Ze verblijft in Le Courtil (letterlijk: kleine groentetuin), een medisch-pedagogisch instituut voor zwaar autistische of psychotische kinderen. Allemaal kinderen die er niet in slagen te functioneren binnen het alledaagse. Die zichzelf bijten en slaan, die geen besef hebben van tijd en ruimte of die - zoals Alisson - zodanig getergd worden door stemmen dat ze er hoofdpijn van krijgen.

Het merendeel van de kinderen in Le Courtil komt uit Frankrijk, al ligt het centrum wel degelijk in België. Meer bepaald in de grensgemeente Leers-Nord, op een boogscheut van Doornik. Met behulp van de - weliswaar omstreden - 'lacaniaanse psychoanalyse' als leidraad proberen de intervenants (begeleiders) er het lijden bij de kinderen te verzachten.

"We zoeken naar oplossingen op maat van het kind", zegt klinisch psychologe en psychoanalytica Nathalie Laceur, die inmiddels vijftien jaar in het centrum werkt. "Kinderen worden bij ons niet gereduceerd tot hun stoornis. Er zijn geen standaardbehandelingen. Met een open geest gaan we op zoek naar wat voor het kind ondraaglijk is en hoe we dat kunnen verlichten."

Puzzelen

Het lijkt bijna de omgekeerde logica. Veel eerder dan dat de zorgverleners het heft in handen nemen, observeren ze de kinderen tijdens de vele muziek- of kunstateliers. Hun geduld lijkt eindeloos en de aanpak is bij elk kind anders. Angst om te slapen? Dan maken ze met de lakens een hut waarin een jongen zich kan verschansen. Is koken te vermoeiend? Dan mag het meisje in bad. Om te ontdekken wat precies werkt bij welk kind, leven en slapen de begeleiders tussen de kinderen.

"We zitten tussen het kind en de waanzin", zegt Laceur. "Iemand als Alisson bijvoorbeeld, is haar lichaam compleet kwijt. Haar lichaam is iets vreemds en bedreigends geworden. Wij proberen die logica te ontrafelen en gaan dan op zoek naar oplossingen die hen in de mate van het mogelijke toelaten om opnieuw een plaats te vinden in de samenleving." In haar geval lijkt puzzelen enigszins te werken. Met kleine stukjes een mooi geheel maken, alsof ze op die manier ook zichzelf opnieuw kan construeren. Het verbrokkelde weer heel maken.

Onbesproken is Le Courtil niet. De instelling ligt al jaren onder vuur en wordt door hevige tegenstanders van de psychoanalyse als kwakzalverij afgeschreven. "De psychoanalyse is een relikwie", zegt Koen Lowet van de Belgische federatie van klinische psychologen. "In Le Courtil negeren ze compleet de biologische en neurologische aspecten. Nee, volgens hen heeft het allemaal te maken met de kindertijd. Ze geven ouders de schuld als hun kinderen autisme hebben. Dat is gewoonweg onverantwoord."

Kind staat centraal

Wie evenwel de documentaire ziet, is er getuige van hoe de aanpak bij bepaalde kinderen werkt. Alisson bloeit duidelijk open en kan naarmate de tijd vordert almaar beter uitleggen wat haar tergt. Haar initiële apathie brokkelt langzaam af. En waar ze in het begin haar arm vastpakte alsof het een rotte tak uit het bos was, lijkt het of ze haar lichaam steeds meer onder controle krijgt.

Klinisch psycholoog professor Stijn Vanheule (Universiteit Gent) ziet dan ook veel waardevols in de psychoanalytische aanpak. "Het kind staat centraal. Het is niet de stoornis die wordt bekeken, maar hoe de stoornis huishoudt in een kind. Dat is de kracht van Le Courtil."

De kritiek is hem niet onbekend. Dominante strekkingen in de klinische psychologie zijn geworteld in de Angelsaksische traditie, en die staat al jaren lijnrecht tegenover de psychoanalyse op basis van Jacques Lacan. De kloof tussen beide scholen is diep, het wederzijds onbegrip evenzeer.

"Terwijl die discussie voor mij naast de kwestie is", zegt Vanheule. "De vraag is niet welke intellectuele school gelijk heeft. Wel hoe we die kinderen het beste kunnen helpen. Je kan niet anders dan vaststellen dat de aanpak van Le Courtil bij sommige kinderen goed werkt. En ik heb niet de indruk dat de mensen in het centrum verblind zijn door hun theoretische gelijk."

Bovendien ontkennen ze de wetenschappelijke evolutie niet, aldus Vanheule. "De kinderen in Le Courtil krijgen óók medicatie. En geloof me, de hedendaagse psychoanalyse gaat er helemaal niet van uit dat de oorzaak bij de ouders ligt. Het zou beter zijn mochten de psychoanalyse en de klinische psychologie wat meer bij elkaar over het muurtje kijken. Dat zal trouwens vooral de patiënten ten goede komen. Waarom doen we anders aan therapie?"

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234