Zaterdag 23/01/2021

‘Wij zijn niet zo rationeel als we denken te zijn’

Een koele kikker meer empathisch maken door een plekje in zijn brein te stimuleren. Disfuncties in de hersenen van psychopaten afblokken zodat ze gevoeliger worden voor angsten en schuldgevoel. Meer en meer blijkt uit onderzoek hoe de werking van de verzameling kwabben die onze hersenen zijn bepalen hoe we ons gedragen.

Nieuwste inzichten in de neurowetenschap gepresenteerd op Gents ‘hersenfestival’

Gent

‘Ons brein maakt ons wel wijs dat we rationeel denken en handelen, maar al onze bewuste processen gaan terug op onbewuste processen waar we geen controle over hebben’, zegt moraal- en neuropsycholoog Jan Verplaetse op het groots opgezette I-Brain-festival in Gent. Acht seconden voor we ervan bewust zijn dat we een beslissing nemen, kan de hersenonderzoeker op een scan al zien of je iets al dan niet zult doen.

Er bestaat alleen het brein. Op het I-Brainfestival, een project van Universiteit Gent, Breinwijzer vzw en Muziekcentrum De Bijloke, zetten topexperts vandaag en morgen de nieuwste inzichten van het huidige hersenonderzoek uiteen. Een van hen is Jan Verplaetse, moraalpsycholoog en initiatiefnemer van Het Morele Brein, een onderzoeksgroep van Vlaamse en Nederlandse wetenschappers die hersenprocessen onderzoeken die moreel gedrag bij mensen mogelijk maken of immoreel gedrag helpen verklaren. Het begon met de tramtest. Stel, een tram dreigt vijf mensen overhoop te rijden. Dat kan worden voorkomen door aan een hendel te trekken, waardoor het gevaarte van spoor wisselt. Enige nadeel: op dat andere spoor staat een arbeider. Eén leven redden om er vijf op te offeren, dus. Wat moet de man aan de hendel doen? Bijna iedereen zegt: de hendel omgooien. In een variant is er geen hendel en staat de passant die de keuze tussen leven en dood moet maken, op een brug boven het spoor van de naderende tram. Onze man kan de vijf arbeiders nu enkel redden door een dikke man die vlak naast hem staat, van de brug te gooien, zodat de tram tot stilstand komt en alleen de dikke man sterft.Verplaetse: “In moreel opzicht zijn beide dilemma’s dezelfde. Toch zijn veel minder mensen bereid om in de tweede situatie in actie te schieten. Emotioneel is die moeilijker.”Negen jaar geleden werd aangetoond dat dat moreel dilemma te zien is op een scan. “Je zíét het verschil tussen iemand die emotioneel denkt en iemand die meer rationele, calculerende overwegingen maakt. Dat onderzoek heeft aangetoond dat moraal een kwestie is van vlees en bloed.”Ondertussen zijn we negen jaar later. Wat zijn de recentste bevindingen?Verplaetse: “Datzelfde morele dilemma is onlangs gebruikt in een test waarbij bepaalde breinregio’s werden gestimuleerd. Daaruit bleek dat moreel gedrag te manipuleren valt. De keuze die iedereen het moeilijkst vindt, namelijk de dikke man van de brug duwen lukt opmerkelijk goed wanneer bepaalde hersendelen worden gestimuleerd.”Waar zit nu dat ‘morele brein’?“Er is niet zoiets als een kubieke centimeter hersenmaterie waar onze moraliteit ligt. Wel zijn uiteenlopende delen in het brein verantwoordelijk voor emoties die ten grondslag liggen aan morele keuzes. De moraal is, net zoals de rede, absoluut niet puur geestelijk, we zien dat in de tests steeds duidelijker. Je ziet dan echt regio’s in het brein oplichten bij walging of empathie.”Ondertussen is er blijkbaar al veel meer mogelijk dan enkel regio’s zien oplichten? “Zeker. Door met een breinmagneet iemands hersenen te manipuleren kun je iemand minder gevoelig maken voor reputatie, iemand zich minder doen verzetten tegen onrecht, zich minder verontwaardigd doen voelen. Er is zelfs al hoop voor toepassingen waarmee je iemand zijn of haar rouw voor het verlies van zijn of haar geliefde kunt doen vergeten. We zullen iemand die op het verkeerde pad is beland kunnen helpen, bijvoorbeeld door implantaten in te brengen waardoor je slecht gedrag afzwakt of door bij zware psychopaten met disfuncties in de hersenen bepaalde gebieden te manipuleren.”Een van de meest schokkende conclusies van al die onderzoeken is dat de vrije wil niet bestaat.“Juist. Acht seconden voor je een beslissing neemt, bijvoorbeeld, is al in de hersenen te zien of je iets zult doen of niet. Achteraf word je bij wijze van spreken ingelicht over je beslissing. Je denkt dat je zelf iets rationeel beslist, maar dat is dus niet zo. De gevolgen daarvan zijn dramatisch. Het betekent dat wij helemaal niet zo rationeel zijn als we denken te zijn. We beslissen niet zelf.”De gevolgen zijn behoorlijk zwaar“Het wil zeggen dat je niet moet zeggen ‘sorry’ tegen iemand die je omverrijdt, maar ‘wat jammer dat ik u omvergereden heb’. Het is geen goed idee om van de notie verantwoordelijkheid af te stappen, maar eigenlijk zijn we niet verantwoordelijk. Lange tijd was er nog de hoop dat zogenaamde vetobeslisisingen wel puur rationeel waren. Dat zijn beslissingen waar je helemaal op het einde toch op terugkomt. Ook in dat geval blijkt echter dat je al gekozen hebt voor je effectief kiest.” Wat vindt u momenteel het spannendste onderzoek in dit vakgebied?“Zonder enige twijfel het manipuleren van moreel gedrag. Waar ik vooral naar uitkijk is het manipuleren van morele opvattingen. We zullen op een bepaald moment ook echt de opvattingen kunnen aanpakken. Wie principieel is, pragmatisch laten handelen en oordelen en omgekeerd.”Wat is in feite het doel van dit dure onderzoek? “Er zijn twee bedoelingen. Eerst en vooral is die wetenschappelijk. De tweede doelstelling is preventie, het oppompen van de politiestaat. Niet alleen zul je in je auto je gordel omdoen, je gaat ook je brein aansluiten op je dashboard. Daardoor licht een lampje op wanneer je verstrooid bent of aan het dagdromen gaat. Als dat lampje niet volstaat om je te doen stoppen, wordt de politie verwittigd. Dat is maar een voorbeeld. De mogelijkheden zijn eindeloos.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234