Vrijdag 14/05/2021

'Wij zijn al even blind als de mensen toen'

Een enkel boek over WOI kan pronken met een bijzondere invalshoek. In 'Alleen de wolken' toont Philipp Blom wat de Eerste Wereldoorlog achterliet in de ziel en de psyche van een wereld waarin alles was veranderd, behalve de wolken.

Dat WOI een oorlog op ongekend massale, industriële en onmenselijke schaal was, toont Philipp Blom met één frappant cijfer aan. In de Frans-Duitse oorlog van 1870 sneuvelden negen op de tien soldaten nog in man-tegen-mangevechten, door bajonetsteken of geweervuur van een vijand die ze konden zien. In WOI stierven negen op de tien soldaten door anonieme mortieren die kilometers verder stonden opgesteld.

Philipp Blom: 'Het westerse front is op dat ogenblik de modernste plek ter wereld. Het was het meest getechnologiseerde en het meest 'industriële' front, waar de meest massale en anonieme dood werd afgeleverd.

"Terwijl heel wat mensen met hooggestemde idealen naar dat front getrokken waren. Die geloofden nog oprecht in patriottisme, in het 'dulce et decorum est pro patria mori', in de zelf-opoffering. Dat kun je ook volhouden als je te-gen een echte vijand vecht. Maar als je gewoon in je loopgraaf zit te wachten tot er een anonieme mortier naast je ontploft, en alleen toeval nog bepaalt of je overleeft, wordt dat moeilijk.

"Het morele effect daarvan na de oorlog, de totale ineenstorting van al die waarden en normen, is ontzettend belangrijk geweest.

"Voor de oorlog had je een heel ongelijktijdige moderniteit: in Parijs leefde je net voor WOI zoals je er ook geleefd zou hebben in 1950, terwijl in een dorpje op het platteland twintig kilometer verderop alles nog net zo was als in 1800. De Eerste Wereldoorlog bracht de moderniteit plots bij iedereen binnen, een moordende moderniteit, die zich van haar donkerste kant liet zien, niet langer als een rode loper naar een betere toekomst. Het hele interbellum staat in het teken van de verwerking van dat trauma.

"Miljoenen zonen, vaders en minnaars keren terug, tien procent van de bevolking, al dan niet met shell shock, en vinden geen woorden om over hun gruwelijke ervaringen te spreken, die nooit eerder iemand had meegemaakt."

Dat is opmerkelijk: een hele generatie keert getraumatiseerd terug, met alle idealen en hooggestemde verwachtingen in scherven, en wat gebeurt er: haast onmiddellijk omarmt men de nieuwe heilsleren van het fascisme en het communisme.

"Waarvoor leef je nog als alles waarin je geloof-de in de modder is achtergebleven? De vooroorlogse waarden leken belachelijk, maar je moet wel door iets bevangen worden. Dat gebeurt door angst, psychologisch heel normaal, maar ook door nieuwe politieke religies die een nieuw Jeruzalem beloven, een taal spreken en waarden beloven die mensen verloren zijn.

"Dan komt er nog een fenomeen bij: na tien jaar staat er een generatie jongvolwassenen klaar die kind waren in de oorlog. Dat is niet hun oorlog meer, zij verwerpen de verminkte en zwijgende generatie die van het front terugkwam. Nu is het hun beurt, en zij zullen tonen dat het anders kan: het is niet toevallig dat heel wat topkaders van het nazisme bijzonder jong waren om al zulke machtsposities te hebben.

"Na de oorlog had je ook een generatie van hedonistische pleasure seekers, mensen die gewoon lol wilden hebben, en alle idealen af-zweerden. Nooit was het nachtleven bruisender in de grote steden dan toen. Jazz, tango... Bars en bordelen: nooit zijn er meer geweest dan in het interbellum. Het was een keuze tussen de heilsleer en het plezier: de middenweg van het pragmatische rustige leven was verdwenen."

Zou je het IS vandaag als de nieuwe heilsleer van een gefrustreerde generatie kunnen beschouwen?

"Vergelijken is altijd moeilijk, maar ook verleidelijk. Er is zeker een dimensie waar je de parallel kunt trekken. Tijden van onzekerheid, waar-in jochies met veel testosteron opeens jeeps, machinegeweren en avontuur kunnen koppelen aan een religie die zegt dat wat ze doen eigenlijk perfect legitiem en zelfs wenselijk is. Dat is ook de psychologische trigger die het nazisme gebruikte. Er begint vandaag toch een wereldorde door de knieën te gaan.

"Je hebt een resonantie van wat toen gebeur-de, zeker omdat na de financiële crisis van 2008 ook weer een soort geloof tot een einde is gekomen. Na het failliet van de grote ideologieën en de val van de Muur werd 'de markt' gezien als enige alternatief, het was volgens sommigen het einde van de geschiedenis. Vooral omdat men de markt als een objectieve realiteit zag, iets wat absoluut niet ideologisch zou zijn. De markt is gewoon de optelsom van niet te ontkennen cijfers en gegevens, allemaal superrationeel.

"Tot je ziet dat dat model net zo ideologisch en christelijk beperkt is als elke andere heilsleer. Deze marktideologie verdeelt de wereld in 'ma-kers' en 'takers', in 'job creators' en andere mensen die blijkbaar alleen maar kostenposten zijn.

"Calvijn was de eerste die dat formuleerde: als je God door je goedheid zou kunnen dwingen jou toe te laten tot de hemel, is Hij niet langer almachtig. Dat kan niet, dus kwam de predestinatie als theologische oplossing: je bent niet rijk en welvarend door je eigen verdienste, maar omdat God het voor je gepland heeft. Je bent al verlost voor je dood. Daarom zijn rijken deugdzaam en verdienen de armen niet beter.

"Die denktraditie verschilt niet zoveel van wat je vandaag door sommigen hoort vertellen. Maar die uitleg is wel historisch en ideologisch verankerd, niet neutraal of rationeel zoals ze beweren. Want in de vrije markt is niet iedereen vrij, heeft niet iedereen gelijke kansen, heeft niet iedereen dezelfde mogelijkheden, beschikt niet iedereen over dezelfde informatie."

Uw boek leert dat we denken dat we rationeel zijn, maar toch de emotie steeds de bovenhand laten halen.

"Natuurlijk. Waarom zou je, rationeel gezien, kinderen willen hebben? Die maken je economisch zwakker, beperken je keuzemogelijkheden, en voor de carrière van de vrouw zijn ze een ramp. Nee, we nemen onze belangrijkste beslissingen niet op een rationele manier.

"Net zo heeft die vrije markt ons een ideologie teruggegeven die we kwijt waren. Ook al helpt dat model de meesten van ons aantoonbaar niet: mensen zijn zeer onzeker geweest over hun baan, iedereen is in een meer precaire situatie terechtgekomen, waar we niet van houden en die voor een meerderheid van ons ook niet zo interessant is. Maar het geeft ons wel een idee van transcendentie, en daarom is het zo sterk: het is de nieuwste invulling van de belofte aan een nieuw Jeruzalem: als je maar hard werkt, kun je alles bereiken wat je wilt. Alle beschikbare gegevens laten zien dat dat slechts klopt voor enkelingen, en dat de levensloop van alle anderen veel meer bepaald wordt door geboorteplaats, geslacht, afkomst en familie.

"Maar net zoals de mensen in het interbellum wilden geloven in de dromen van het nazis-me en het communisme, geloven wij in de vrije markt. Dus dreigen we dezelfde fouten te maken: dat het systeem eerst moet ontsporen voor we de zwakte van de ideologie inzien.

"Klimaatopwarming, het opraken van natuurlijke hulpbronnen, bevolkingsgroei, er zijn symptomen genoeg die ons waarschuwen. Ik acht het volkomen plausibel dat over honderd jaar historici zich het hoofd zullen breken over de vraag hoe onze generatie zo blind kon zijn, en bleef geloven in een heilsdroom. Net zoals wij ons dat afvragen over de generaties die nazisme en communisme hebben aanbeden.

"We zijn nu eenmaal de enige diersoort die een onbedwingbare behoefte aan transcendentie heeft, iets wat boven onszelf en dit bestaan uitstijgt. We willen een grotere waarheid, een wet om te volgen. Zeker in een moderne wereld, waar zekerheden verdwijnen en iedereen gedwongen wordt beslissingen over zijn leven, zijn identiteit en zijn waarden te nemen. Dan is het makkelijk om in een geloof in wat dan ook een pasklaar antwoord te vinden."

Het romantisme wint het altijd van de Verlichting?

"Niet altijd, anders zouden we vandaag geen concept als mensenrechten hebben, maar toch vaak. Het is een dialectiek, een gevecht tussen de twee. Maar de geschiedenis is geen rechte lijn van het ene naar het andere, wel steeds een heen-en-weer-slingeren.

"Voor 1914 zie je een stevig geloof in de vooruitgang, die met wetenschap, technologie en medicijnen alle problemen gaat oplossen. De oorlog brengt de desillusie: de moderniteit kan ook een moordenaar zijn. Opeens wordt vooruitgang ambivalent: dan krijg je voor het eerst de angst voor robots, voor de gekke wetenschapper die Frankenstein creëert, Charlie Chaplin die de arbeider in Modern Times laat vermalen door de technologie.

"De moderniteit heeft ons overwoekerd, dus moeten we terug naar de mens. En dan krijg je die cultus van de lichaamscultuur, de 'nieuwe mens', die gretig omarmd wordt door zowel de bolsjewieken als de fascisten. De rationaliteit houdt daar op, natuurlijk, zodra je vertrekt van het dogma dat het bloed altijd overheerst, en dat jouw ras of ideologie per definitie superieur is. Miljoenen treden toe tot jeugdbewegingen en de toenmalige fitnessclubs, trekken de natuur in, in een poging lichaam en geest te versterken. Het is een terugvechten tegen de moderniteit."

Na WOI, schrijft u, waren samenlevingen niet langer in oorlog met elkaar, maar met zichzelf.

"De agressie stopte niet met de oorlog. De ene dag pompen ze je vol met het idee dat je moet vechten en sterven voor je land, dan kom je terug en moet je aardappelen planten. Dat lukt zomaar niet. Die agressie houdt niet op met het einde van de oorlog.

"Veel landen likken hun wonden, zijn politiek instabiel, krijgen crisis na crisis te verwerken: Duitsland telt vijfduizend doden door politiek geweld in de eerste vijf jaar na de zogezegde vrede, elders is het niet veel beter. Maar tegelijk komt er een energie vrij die de samenleving verandert: conflicten tussen rijk en arm, rassen en migranten, stad en platteland."

De drooglegging in de Verenigde Staten was daar een typisch voorbeeld van.

"Ja, die wetgeving kwam er haast onopgemerkt en ongecontesteerd, ze was het logische uitvloeisel van een dominant landelijke en protestantse conservatieve moraal. Het meeste bier werd door Duitsers en de meeste sterke drank door Joden gebrouwen, dus dat hielp ook. In wezen was het ook een cultureel conflict tussen opeenvolgende generaties migranten. En net als met het verbod op marihuana vandaag, kreeg je plots een aanzienlijk deel van je bevolking die crimineel werd, iedere dag heel bewust de wet ging overtreden in een eigen autonome subcultuur, waar ook dans en jazz de dienst gingen uitmaken.

"Ook dat was nooit eerder gebeurd, en het luidde een totaal nieuwe verhouding met overheid en gezag in. De saloons met de hoertjes gingen dicht, maar er kwamen overal speakeasy's, waar ook de gewone jonge stedelijke vrouw uitging en dronk, muziek hoorde van zwarte muzikanten, waardoor er een soort 'black cool' ontstond - die in de hiphop voortleeft.

"Die dynamieken zijn groter dan de mensen die ze proberen te beheersen: de autocultuur, dat je in staat bent een meisje op te pikken op meer dan vijf kilometer van je huis met wie je vervolgens op de achterbank kunt vrijen, de gigantische ontploffing van het bioscoopbezoek... Die dingen hebben de sociologie van Amerika ingrijpender veranderd dan welk overheidsprogramma of welke wet dan ook. Idem in Parijs, waar schrijvers en jazzmusici samenkomen. Wat me geleerd heeft dat dicht bij elkaar dansen allicht het beste tegengif tegen ideologisch fundamentalisme ooit is. (lacht)"

Het Berlijn van die jaren moet een heel schizofrene stad geweest zijn, een Sodom en Gomorra, een vervallen hoofdstad van een verliezend keizerrijk, decor voor de laarzen van de Nieuwe Orde, allemaal samen op dezelfde boulevards...

"Een stad waar in 1929 de plezierzoekersgeneratie van de gouden jaren '20 botst met de grote economische crisis, de hyperinflatie. Dat moet wel ontploffen. Was Berlijn toen decadenter dan het Rome van Caligula? Geen idee, maar het was wel bijzonder: de eerste haast pornografische dansacts van Anita Berber zie je dan, Josephine Baker die alleen met een bananenrokje getooid komt optreden terwijl buiten tegenbetogers demonstreren.

"Alleen al voor de homogemeenschap waren er een kleine tweehonderd bordelen. Maar bijna tegelijk werden daar plannen gesmeed voor de boekverbranding en de Kristalnacht. Werden oude ketens en morele ideeën bij het groot huisvuil gezet en maakte tegelijk een nieuwe moraliteit en orde zich klaar voor dominantie."

Was het hedonisme van toen niet het consumentisme van nu?

"Ik weet niet of je daar een parallel met vandaag kunt trekken, maar het klopt wel dat we inderdaad meer consumenten dan burgers geworden zijn. Ook in de politiek gedragen we ons als consument: bevalt het aanbod van de ene partij ons niet meer, dan gaan we kopen bij een ande-re. De overheid is geen overstijgend iets meer, maar gewoon een aanbieder van diensten, en zal daar door ons ook op afgerekend worden.

"Dat vind ik problematisch. In de jaren '30 hoopte iedereen op een betere toekomst. Dat liep faliekant af. Vandaag hoopt niemand nog op een betere toekomst, willen we vooral dat het nu zo lang mogelijk blijft duren, omdat we we-ten dat we dit model van rijkdom en energieverbruik nooit kunnen volhouden. Dus: après nous le déluge. Ook wij zitten na de financiële crisis met gebroken waarden, een gebroken oriëntatie. Je kunt je identiteit misschien nog wel even laten bepalen door een Calvin Klein-boxer of een Tommy Hilfiger-sweater, maar op termijn is dat niet voldoende, vrees ik.

"Ik weet niet of je op die waardencrisis kunt blijven antwoorden met een maatschappijmodel waarin je eigenlijk alleen zo goed bent als het krediet op je rekening, en waar je er niet meer bij hoort als dat krediet op is. Misschien moeten we die oude verlichtingswaarden nog eens afstoffen en wat meer omarmen."

Uw boek staat vol voorbeelden van mensen die het zagen aankomen. Van de voorzitter van het Franse parlement, die onmiddellijk na het verdrag van Versailles zei: 'Nous venons de signer la deuxième guerre mondiale', tot al die mensen die met hun voeten stemden en Europa ontvluchtten. Maar niemand vermocht de spiraal te stoppen.

"Hoe groter de chaos, de angst, de honger en de crisis, hoe aantrekkelijker en hoe groter de behoefte naar het grote en simpele antwoord. Wij kunnen zoveel van onze behoeftes bevredigen in ons alledaagse leven dat we niet veel wensen nog moeten uitstellen naar morgen, naar het nieuwe Jeruzalem.

"Dat verklaart misschien waarom ideologieën in ons tijdperk zo zwak geworden zijn. Een gematigde liberale ideologie, misschien wel de beste levenshouding, kampt met dat structurele gebrek: ze heeft geen voldoende 'breed' antwoord klaar. Bovendien: de generatie van toen had nog het excuus niet te weten waartoe het totalitarisme kan leiden, maar waar is ons excuus om onze overheden toe te laten steeds verder te morrelen aan onze democratische grondrechten?

"We achten ons moreel superieur aan de generatie van toen, omdat we denken geleerd te hebben van hun fouten, maar we zien de onze nog niet. Wij trappen niet meer in de val van de raciale superioriteit, maar we kopen wel zonder problemen een T-shirt dat in Bangladesh in mensonwaardige omstandigheden in elkaar is geflanst. Zijn we dan in moreel opzicht echt zo veel verhevener dan zij destijds?"

Yves Desmet interviewt Philipp Blom op het Eilandfestival, op zondag 14 september in Antwerpen, www.eilandfestival.be

Philipp Blom, Alleen de wolken. Cultuur en crisis in het Westen 1918-1938, De Bezige Bij, 571 p., 34,90 euro.

Vertaling: Pon Ruiter & Henny Corver

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234