Donderdag 22/10/2020

InterviewJaap Tielbeke

‘Wij worstelen met vlieg- en vleesschaamte terwijl de echte schuldigen voortdoen’

Jaap Tielbeke: ‘Telkens weer ‘hypocrisie!’ roepen is contraproductief. Het is een rookgordijn dat verhult dat de klimaatcrisis bij uitstek een politiek probleem is.’Beeld RV Willemieke Kars

Als jong en betweterig ‘milieufanaatje’ spelde hij anderen de groene les, nu schrijft de Nederlandse journalist Jaap Tielbeke (1989) een boek over hoe een beter milieu níét bij jezelf begint. ‘Door ons blind te staren op individuele gedragsverandering blijven de ware schuldigen van de ecologische crisis buiten schot.’

Neem het openbaar vervoer. Installeer zonnepanelen. Word vegetariër. Recycleer. Schakel over op groene stroom. De vele antwoorden op de vraag ‘Wat kan ik zelf doen voor het klimaat?’ zijn bekend. Groen consumeren is ook niet meer kneuterig maar trendy. “Ondertussen stijgen de temperaturen steeds sneller en holt de biodiversiteit hard achteruit”, zegt Jaap Tielbeke, journalist bij het Nederlandse weekblad De Groene Amsterdammer. “Dat is toch vreselijk frustrerend?”

U kent die machteloosheid goed?

“Absoluut. Als kind was ik een milieufanaatje dat gefascineerd was door insecten en planten. Toen ik zeven was, ging ik langs de deur om geld in te zamelen voor het Wereldnatuurfonds. Het waren de jaren 90 en er liep toen op de Nederlandse tv een overheidscampagne met de slogan ‘Een beter milieu begint bij jezelf’. Ik geloofde erin en spoorde anderen aan ook afval te scheiden en zuinig om te springen met energie. Maar vandaag...”

Brengt u een boek uit met als titel Een beter milieu begint niet bij jezelf. Wat is er gebeurd?

(lacht) “De milieucrisis is alleen maar groter geworden. Sinds die overheidscampagne is de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer met 57 procent gestegen. Steeds meer wetenschappers geloven zelfs dat we in een nieuw geologisch tijdperk zitten, het antropoceen, het tijdperk van de mens, dat het aanzicht van de aarde ingrijpend verandert. De klimaatwetenschap is al decennia bekend, maar de nodige kentering komt er niet.” 

“Mijn eerste artikel over het antropoceen had dan ook een misantrope teneur. ‘Het antropoceen is een collectief brevet van onvermogen’, stond erin. Maar langzaamaan ben ik gaan inzien dat zowel ‘een beter milieu begint bij jezelf’ als het fatalistische ‘de mensheid is evolutionair niet uitgerust voor problemen van deze omvang’ twee mythes zijn die de echte oplossingen in de weg zitten. We zijn niet allemaal even schuldig.”

Hoezo? Iedereen gebruikt toch fossiele energie?

“Je hoort vaak ‘wij zijn allemaal Shell’. Of ‘wij zijn het klimaat’. Maar niet ‘de mensheid’ heeft beslist om fossiele brandstof massaal in te zetten of om daar mee door te gaan, ook nadat bleek dat die de opwarming veroorzaakt. Het waren de fabrieksdirecteuren in een kleine hoek van de wereld die de industriële revolutie in gang hebben gezet. En vooral machtige multinationals in de westerse wereld plukten daar de vruchten van. Toen bleek dat hun activiteiten het klimaatsysteem dreigden te ontwrichten, zetten oliemaatschappijen een desinformatiecampagne op touw om twijfel te zaaien over de geloofwaardigheid van de klimaatwetenschap. Nog altijd lobbyen ze om duurzaamheidsbeleid te dwarsbomen.” 

“Het idee dat wij het als soort per definitie verknoeien, maakt ons onnodig hopeloos en negeert de machtsverhoudingen in dit verhaal. Iemand in Bangladesh draagt een stuk minder bij aan de ontwrichting van het klimaat dan ik en ik minder dan Shell. Slechts twintig fossielebrandstofbedrijven zijn verantwoordelijk voor 35 procent van de totale broeikasgasuitstoot sinds 1965. Terwijl wij ijverig spaarlampen indraaien, gaat de fossielebrandstofindustrie door met nieuwe pijpleidingen en boorpunten aanleggen. Jaarlijks krijgt ze volgens het Internationaal Monetair Fonds meer dan 4.000 miljard euro aan verkapte staatssteun. Terwijl wij vegaburgers kopen, subsidieert de EU de intensieve veeteelt. Terwijl wij ons schamen over een vliegreis, groeit de luchtvaartsector razendsnel en is er geen belasting op kerosine.” 

“Alleen een grondige hertekening van onze economie kan echt iets veranderen. Dat vergt politiek beleid. Gelukkig verwoorden steeds meer stemmen dat inzicht in plaats van te hameren op de zondige mens die dringend korter moet douchen en groener moet shoppen. Daardoor verval ik niet in defaitisme.”

'In de VS gaat nu zelfs de Democratische presidentskandidaat Joe Biden, een centrist, aan de slag met de Green New Deal. Stel dat hij wint, dan kan dat enorme impact hebben', zegt Tielbeke. Beeld AFP

Maar groener consumeren duwt bedrijven toch in een groenere richting?

“Dat is de mythe van de groene consument die de vervuilende industrieën gretig in stand houdt. Oliebedrijf BP heeft het concept van de persoonlijke ecologische voetafdruk gepopulariseerd. ‘Kijk eerst naar je eigen gedrag, wij blijven voorzien wat jullie vragen’, is wat die bedrijven ons zeggen. Zo hoeven zij niet te veranderen. En politici gebruiken hetzelfde argument. Door de bal bij de consument te leggen, leiden ze de aandacht af van het feit dat dat zij veel meer ‘het klimaat zijn’ dan wij.”

Zegt u dat ecologischer leven niets uithaalt?

“Ik wil zeker niet stellen dat iedereen nu maar kan morsen met energie. Gedragsverandering kan helpen om de norm te verschuiven. Kijk naar vlees eten. Werd je vijf jaar geleden nog vreemd aangekeken als je een vleesloze maaltijd vroeg, nu is dat bijna overal te krijgen. Maar ondertussen is in Nederland de vleesconsumptie amper afgenomen. Ook als het gaat over mobiliteit of energie blijkt dat we er zonder strengere regelgeving niet in slagen ons collectieve gedrag op voldoende grote schaal te veranderen. Daarom begint een beter milieu bij de politiek en de grote bedrijven. Zij hebben wel de macht om diepgaande veranderingen door te voeren, niet wij. Als de overheid besluit de veestapel in te krimpen of de luchtvaart wel te belasten op kerosine, bereiken we in één klap een CO2-reductie die we nooit en zeker nooit tijdig zullen realiseren door vegaburgers te promoten of vliegreizen te compenseren.”

“En vegaburgers en Tesla’s kosten meer dan kiloknallers en tweedehands diesels. Niet iedereen kan zich dat veroorloven. Een risico van de consumentenmythe is dat bemiddelde groene dominees die met het vingertje zwaaien een grote groep minder bemiddelde mensen van zich vervreemden. En het wrange is dat de mensen die van zichzelf denken dat ze groen zijn in werkelijkheid vaak vervuilender zijn. Studie na studie toont: hoe rijker, hoe viezer. Want meer centen betekent doorgaans een groter huis, meer reizen en consumeren. De havermelkdrinkende elite leeft niet per se duurzamer.”

Ze is hypocriet?

“Iedereen is hypocriet. In een vervuilend systeem is het praktisch onmogelijk om schone handen te houden. Ik probeer ecologisch te leven maar woon wel in een slecht geïsoleerd appartement zonder groene stroom. Iedereen zou moeten doen wat hij kan, maar hameren op individueel gedrag is al te zeer een manier geworden om het debat dood te slaan. ‘De klimaatspijbelaars gingen eten in de Burger King? De minister die een vliegtaks voorstelt nam zelf het vliegtuig? Dan moeten we die niet serieus nemen.’ Telkens weer ‘hypocrisie!’ roepen is contraproductief. Het is een rookgordijn dat verhult dat de klimaatcrisis bij uitstek een politiek probleem is.”

Maar politici die groene maatregelen bepleiten raken toch nauwelijks verkozen?

“Toch is er vooruitgang. In Nederland is een centrumrechtse regering de aanjager van een klimaatakkoord. In de VS gaat nu zelfs de Democratische presidentskandidaat Joe Biden, een centrist, aan de slag met de Green New Deal van parlementslid Alexandria Ocasio-Cortez. Dat is ambitieuzer dan wat Democraten vier jaar geleden hadden. Stel dat hij wint, dan kan dat enorme impact hebben. Europa komt ondertussen met een eigen Green Deal. Misschien gaat het nog niet ver genoeg, maar die plannen zijn wel alomvattend. Het gaat over de economie aanzwengelen, herverdeling en eerlijke transitie, niet enkel over tonnen CO2-tellen.”

Zal innovatie ons niet redden?

“Technologische vooruitgang is cruciaal. Maar rekenen op een wondertechniek die ons toelaat te blijven doen wat we doen maar dan zonder klimaatschade, is gevaarlijk. ‘Armoede, ziekte en vroegtijdige sterfte hebben we overwonnen met innovatie en groei, dus moeten we meer van hetzelfde doen’, zeggen de ecomodernisten. Maar zo’n mirakeltechnologie is er nog altijd niet. En het rücksichtslos najagen van economische groei is juist een van de oorzaken van het klimaatprobleem. Groene groei is al dertig jaar het dominante mantra en de uitstoot neemt toe. Onze consumptie groeit en wij dumpen onze vervuiling nu gewoon elders. Pleiten voor meer van hetzelfde is het probleem niet begrijpen. Heel veel dingen zullen grondig op de schop moeten.”

Wie is Jaap Tielbeke? 

• geboren in 1989

• studeerde internationale betrekkingen en filosofie

• werkt sinds 2015 als journalist bij het weekblad De Groene Amsterdammer

• schrijft vooral over klimaatverandering, sociale bewegingen en democratische vernieuwing 

Hoe optimistisch of pessimistisch bent u?

“Ik ben geen van beide. Als je denkt dat het allemaal vanzelf goed komt of we toch gedoemd zijn, waarom zou je dan moeite doen? Maar ik ben wel hoopvol. Hoop erkent de ernst van de situatie, maar ook dat de toekomst nog open ligt en de moeite waard is om voor te strijden.”

U put die hoop uit onder andere de klimaatrechtszaken. Zetten zij echt zoden aan de dijk?

“Er zijn toch al enkele belangrijke zaken geweest waarin burgers overheden en bedrijven aanklagen en wonnen. Door de iconische zaak van milieuorganisatie Urgenda moet Nederland nu wel voldoende maatregelen nemen. In Groot-Brittannië is een nieuwe landingsbaan op Heathrow via de rechter tegengehouden. De ene zaak inspireert de andere. Het is niet genoeg, maar dit is een evolutie die aanzwelt. Met nalatige overheden en fossiele brandstofindustrie in het beklaagdenbankje gaat het eindelijk wel over wie écht verantwoordelijk is. Er zijn ook nederlagen, maar dan nog is er impact. Want wie wil nog investeren in bedrijven die voor de rechter dreigen te moeten verschijnen?”

Ook de klimaatactivisten geven u moed. Duwt corona hen niet weg?

“Ze staan nu minder in de kijker, maar zij gaan niet gaan stoppen. Zij weten dat ze een rol te spelen hebben. Zij waren de inspiratie tot de Green Deal en zetten het thema hoog op de agenda. En de klimaatspijbelaars zeggen niet ‘een beter milieu begint bij jezelf’, maar ‘hoe durf je?’ tegen bedrijven en politici. Dat zal steeds luider klinken. Velen zetten de activisten weg als radicaal, maar zo gaat dat altijd met bewegingen die echte verandering in gang zetten. Martin Luther King werd ook als oproerkraaier gezien door de Amerikaanse overheid. De activisten op straat staan ook niet alleen. Er zijn ook het succes van de activistische aandeelhouders en de divestmentbeweging (waarin onder andere banken, pensioenfondsen, universiteiten zich terugtrekken uit fossiele investeringen, BDB).”

U wijst ook op opkomende groene stemmen in de politiek, maar is klimaatbeleid niet hoe dan ook te duur?

“Dat is een dooddoener die voorbijgaat aan de veel hogere kosten van niets doen. Puur economisch is het onbegrijpelijk dat we niet al veel eerder zijn begonnen met een groen investeringsprogramma. We vergelijken staatsfinanciën vaak met het huishoudboekje, maar dat is een valse vergelijking. Overheidsinvesteringen zijn wezenlijk anders dan private. Anders dan bedrijven kunnen landen in principe niet failliet gaan. Tijdens de coronacrisis zag je ook dat overheden opeens miljarden beschikbaar konden stellen voor steunpakketten. Een groene variant is perfect mogelijk, zoals de Green New Deal van Ocasio-Cortez en de Europese Green Deal voorstellen. Die verwijzen niet toevallig naar de New Deal van Franklin D. Roosevelt, bedoeld om VS uit de crisis van de jaren 30 te helpen met een banencreatieprogramma en grote infrastructuurwerken. Dat zwengelde de economie aan. Een overheid die de touwtjes in handen neemt, kan ons wel degelijk uit een crisis halen.”

“Al heel snel na de corona-uitbraak waren er ook manifesten voor duurzaam herstel. Dat is een groot verschil met de bankencrisis van 2008. De ideeën richting groen beleid zijn nu een stuk verder gevorderd en er liggen meer beleidsmodellen klaar. Er is absoluut geen garantie dat men die zal volgen en we duurzamer uit die crisis komen, maar het zou wel kunnen. Het hangt af van de keuzes die de komende maanden worden gemaakt.”

Wat zegt u aan wie toch vraagt: ‘Wat kan ik zelf doen?’

(lacht) “Er zit geen lijstje met groene tips in mijn boek. Toch hoop ik te motiveren. Niet door nog eens de ellendige feiten op te sommen en dan krachteloos te zeggen dat we mogelijk nog iets kunnen doen, maar door positieve evoluties die nu bezig zijn te tonen, zoals die klimaatzaken. Je kan activist worden, je aansluiten bij een klimaatbeweging of klimaatzaak. Of in de politiek gaan. Er zijn allerlei manieren om maatschappelijke druk uit te oefenenOok al halen we de afspraken in het Klimaatakkoord van Parijs niet, niet alles is verloren. We kunnen de opwarming nog afremmen als we ons met zoveel mogelijk concentreren op wie echt de nodige verandering kan realiseren.”

'Een beter milieu begint niet bij jezelf'Beeld RV

Een beter milieu begint niet bij jezelf. Das Mag Uitgevers. 240 pagina’s. 23,99 euro

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234