Donderdag 01/06/2023

'Wij voelen ons Vlamingen'

'Woordenschat.' Hij proeft de klank van het woord nog eens: 'Woordenschát he. Helaas wordt het stilaan een woordenarmoede.' Helaas, want de uithalen naar de Franse taal doen pijn. Hartje Gent zijn we, aan de Recolettenlei, met sappig Gents accent een nog mooiere straatnaam. Hier huist de Cercle Royal Artistique et Littéraire van Gent. Vereniging van Franstalige Gentenaars. Jean-Pierre Kickx is er een van. Helga Yvergneaux is de voorzitster. Haar opa was boekhandelaar Adolf Herckenrath. 'Het hart is Frans.'

Zeker dertig jaar geleden, een tafereel in een Gentse winkel. Een Franstalige mevrouw doet een lange uitleg aan de winkeldame, die antwoordt in het Frans. Maar plots, bijna ongemerkt, schuift er een Gentse zin door: "ge luupt doar tons rond gelijk nen hieten pannekoeke". De tijd heeft de context opgegeten. Maar dat was Gent. Stad met eigen Franstalige kranten ook: La Métropole, La Flandre Libérale, Le Courrier de Gand. Stad met een grote groep Franstalige bourgeoisie.

En stad met verschillende Franstalige boekhandels waarvan Herckenrath het langst overbleef. Als kind speelde Helga Yvergneaux er tussen de rekken, ondergedompeld in La Comtesse de Ségur, La Bibliothèque Rose, Suske en Wiske en Pietje Bell ook, snoof er de geur van rijke boeken en hoorde de Franstalige verhalen van haar grootouders en ouders. Adolf Herckenrath was zelf dichter en was zeer goed bevriend met Karel Van de Woestijne, die zijn Laethemse Brieven over de Lente aan Herckenrath opdroeg.

"Zijn boekenwinkel in de Veldstraat was meer dan een boekenwinkel", zegt mevrouw Yvergneaux. "Het was un salon où l'on cause, een plek waar mensen samenkwamen om te praten. Toen ik 's middags thuiskwam van school waren er altijd dichters en advocaten en schilders. En in de bibliotheek van mijn grootvader stonden zijn eigen lievelingsschrijvers. Verlaine, Rimbaud, Verhaeren, Maeterlinck, ... ."

Hoe ze de namen uitspreekt, verraadt dat Verlaine en Rimbaud vandaag ook nog altijd tot haar favorieten behoren, net als Stendhal, Colette en Stefan Zweig. Wat klopt. En rondkijkend in deze kamer van de benedenverdieping van het huis dat door de Cercle Royal Artistique et Littéraire (CRAL) wordt bewoond, zijn boeken overal. Het is de bibliotheek. Rijke verzameling, "elke maand komen er tien nieuwe boeken bij", allemaal en français en naast de groten uit de Franse literatuur die Gallimard uitgaf, net zo goed Les Hommes qui n'aiment pas les Femmes van Stieg Larsson. Teken dat het CRAL leeft? "We hebben 560 leden."

560 en de CRAL is niet alleen. Je hebt, in Gent, amateurtheatergroepen als La Ruche, Le Noeud en Les Comédiens Français de Gand. Ook Alliance Française Oost-Vlaanderen bestaat, Connaissance et Vie d'Aujourd'hui, La Concorde, Le Club Falligan, ... "Zo'n tienduizend mensen in Gent spreken nog regelmatig Frans", zegt Jean-Pierre Kickx die, net als Helga Yvergneaux, geboren en getogen is in Gent. "Tienduizend, eigenlijk is dat enorm. Maar dat zijn daarom niet allemaal mensen die, bij verkiezingen, voor Franstaligen stemmen. Ik ken er die voor N-VA gestemd hebben. Absoluut. Dat klinkt gek, maar weet je dat historisch gezien Willem van Oranje zeer gelieerd was aan de Franstalige bourgeoisie in Gent? Hij zorgde voor het kanaal Gent-Terneuzen waardoor de textielindustrie, die zeer Franstalig getint was, zich verder kon ontwikkelen. Wij wilden Willem niet weg hoor! En Gentenaars zijn heel erg stadsgebonden. Het is een prachtige stad, het is een menselijke stad en het is een stad met respect voor het verleden."

Helga Yvergneaux liep school in het Institut Charles de Kerckhove en het Institut de Gand. De laatste was een niet-erkende school, "alle leraren werkten benevool", de geschiedenislessen verliepen in het Nederlands. Fysica, chemie, wiskunde en Frans in het Frans. In Gent, waar meer mensen van de Rue des Champs en de Rue de l'Agneau spraken niet zo gek. Veel Gentse families trokken naar Les Galas Karsenty-Herbert, Le Théâtre National, l'Ecole des Hautes Etudes, er waren voorstellingen van Exploration du Monde van Haroun Tazieff, Alain Brombard, Heinrich Harrer. "Tot het moment dat het TAK (Taal Aktie Komitee, rvp) fysiek actie begon te voeren. Waarom? De zaal was door de stad ter beschikking gesteld van Franstaligen en dat vond men onaanvaardbaar. Voordien was dat nooit een probleem geweest, maar eind de jaren '70 viel men daar over."

Fysiek geweld

Misschien zelfs al vroeger. Jean-Pierre Kickx liep school op het chique Sint-Barbaracollege, hij herinnert zich dat eind jaren '50 met de opkomst van de Volksunie ook een nieuw Vlaams gevoel ontstond. "Ik herinner me dat er jongens waren die een pak slaag kregen op school omdat van hen geweten was dat ze Frans spraken", zegt hij.

Dat fysieke geweld viel niet goed te keuren. Maar, zegt Kickx: "Er was een hele generatie van Franstaligen die in de stad weigerden Nederlands te spreken en dat was een pure miskenning van de taal. Dat kun je niet goedpraten. Als ik bij een Nederlandstalige zit en ik krijg op dat moment telefoon, dan zal ik die altijd in het Nederlands beantwoorden. Zelfs als aan de andere kant iemand hangt die net als ik normaal Frans spreekt. Ik vind dat een kwestie van respect." Hij hangt er een anekdote aan vast: "Ik ben vastgoedmakelaar en ooit verkocht ik een appartement. Na de ondertekening zei die koper me: Mijnheer Kickx, wat ik nooit zou doen, is van een Franstalige kopen. Ik heb die compromis vlug in mijn boekentas gestoken. 't Es gebeurd, dacht ik." Dat laatste zegt hij in het Gents, een taal die hij overigens net zo goed beheert. Hij glimlacht: "Dat is een groot voordeel." Nochtans was Frans dus zijn moedertaal, zijn eerst woord Nederlands leerde hij op Sint-Barbara. Zijn gevoel? "Frans", zegt hij. "Daar is niks aan te doen. Ons hele gevoel is bijvoorbeeld gericht op Franstalige literatuur."

Mevrouw Yvergneaux knikt: "Het hart is Frans. En onze kennis is een zeer literaire kennis. Maar ook ik zal, als mijn man me nu zou bellen terwijl u erbij bent, met hem Nederlands praten. Of in een winkel." Mijnheer Kickx: "Maar de volgende generatie zal drie- of viertalig moeten zijn. Met Frans en Nederlands redden die het niet. Het idee dat je maar één taal moet kennen en, bijvoorbeeld, het Frans niet meer, vind ik onzinnig. Woordenschát, is het toch, woord en schat? Helaas wordt het stilaan woordenarmoede." Mevrouw: "Ik heb nog schriften uit het tweede leerjaar. Daar leerden we woorden als éléphant en apothicaire schrijven. Onlangs zag ik een programma op tv over dictees ... mensen ... fouten!" Mijnheer: "Schrijven is een catastrofe. Al een geluk dat Apple een spellingschecker heeft."

Lezingen

Terug naar de Cercle Royal Artistique et Littéraire. Sinds 2002 is Helga Yvergneaux voorzitster. De boekhandel die ze van haar vader (en hij van zijn vader) met haar broer Guy overnam, stopte in 2000. Vanavond, we zijn ergens half juni, organiseert ze de Soirée de Clôture van een heel seizoen dat gevuld was met lezingen. Elke dinsdag ontvangt de Cercle "interessante mensen", zeg maar hoogleraars, dokters, wetenschappers, schrijvers of kunstenaars. Een keer per maand wordt dat een Grande Conférence. Mensen als professor Christian Chabrol, hartchirurg Hugo Vanermen, Reginald Moreels, wijlen Zuster Emmanuelle en Bernard Kouchner kwamen spreken. Er zijn reizen, naar het Verre Oosten, naar Boedapest en Parijs, uitstappen naar musea. Lessen informatica, Nederlandse en Engelse conversatie. Bridge ook. En liefdadigheid, maatschappelijk engagement, activiteiten ten voordele van Child Focus, het Centrum voor Zwaar Verbranden en de vzw Nierpatiënten van UZ Gent, onlangs nog een concert ten voordele van de slachtoffers van de tsunami in Japan.

Waar? Hier, in dit gebouw. Een gebouw met een theaterzaal waar ruim tweehonderd mensen kunnen zitten, een geel salon en een rood salon ("hier komt de bridgeclub samen") en een groot luxesalon. Waar vanavond Jean Delbecque een recital geeft op klassieke gitaar. Zelf lid van de club, ooit bankier, nu met tijd om zijn grote hobby verder uit te bouwen. Op het programma staan onder meer een Prélude en ré van Jean-Sébastien Bach en de Guajiras de Lucia van Paco de Lucia. Wat toch opvalt als de bezoekers stilaan de trappen opkomen, is de niet zo jonge leeftijd van het publiek. "Leeftijd is inderdaad een van de problemen", zegt Kickx. "De jeugd heeft geen tijd meer voor cultuur. Ik word 65, tot voor kort was ik het jongste lid van de beheerraad. Dat is niet gezond."

"De jongste leden zijn 40", zegt mevrouw Yvergneaux. "De mensen die nu nog lid zijn en komen, zijn die mensen die vroeger tijdens de middagpauze tijd hadden om naar hier te komen voor een lunchgesprek. De actieve mensen van vandaag krijgen die tijd niet meer."

Maar misschien heeft het met meer te maken. Zou het kunnen dat, net als eind de jaren '50, het moeilijker geworden is je als Franstalige in Gent te outen? In Vlaanderen tout court. En is het nog van deze tijd? "Buiten aan het raam zal je nooit een affiche van onze activiteiten zien hangen", zegt mevrouw Yvergneaux. "Pour vivre heureux, vivons cachés", zegt Kickx. "Toch denk ik dat de doorsnee mensen niks met een nationalistisch gevoel te maken heeft. Nog eens: ik kén Franstaligen in Gent die voor Bart De Wever gestemd hebben. Wij als Franstaligen voelen ons dan ook Vlamingen. Om dat gevoel uit te drukken, moet ik altijd aan Jacques Brel denken. Nooit heeft iemand dat beter verwoord dan Brel. Als je mij laat kiezen tussen een Vlaams of een Waals gevoel, dan kies ik voor Vlaams. En Gentenaar. En verder ben ik vooral Europeaan. Maar veel mensen begrijpen dat niet en daarom zal ik op straat niet openlijk Frans spreken. Zoals ik al zei: pour vivre heureux, vivons cachés. Tegelijk ... toen ik in 1970 trouwde, was ik zeer blij dat het huwelijk in het Frans kon ingezegend kon worden. Frans is mijn levenstaal, ik wil er ook in sterven." Hij voegt er nog iets aan toe: "Nu in het openbaar geen Frans kunnen, of zelfs mogen, spreken voel ik eigenlijk als een beperking van mijn vrijheid aan. Op straat zou ik in het Engels mogen zeggen wat ik wil. Maar doe ik het in het Frans, dan heb ik een probleem. Eigenlijk is dat niet normaal. Als je alleen nog overal Vlaams wil horen, dan keer je bijna terug naar de middeleeuwen. En het gevoel is uiteindelijk ook iets persoonlijks. Raak je daar aan, dan keer je terug naar de jaren '30."

Gemengde huwelijken

Neen, dat de Cercle geen toekomst meer zou hebben, dat wil men niet horen. Al zijn twee van Jean-Pierre Kickx' drie kinderen in Brussel gaan wonen. "Zoals de West-Vlamingen in Gent blijven hangen, zo blijven veel Franstaligen toch in Brussel", glimlacht hij. En ook: zogenaamde 'gemengde huwelijken' tussen Gentse Franstaligen en Gentse Nederlandstaligen ("vroeger ondenkbaar") komen steeds vaker voor. "Er is een jonge dame die zich met de jongeren bezighoudt", zegt mevrouw Yvergneaux. "Ze hebben L'Oiseau Vert van Carlo Gozzi, Le Petit Prince van Antoine de Saint-Exupéry en L'Oiseau Bleu van Maeterlinck opgevoerd. In het najaar staat Sur les Pas de Molière op het programma. We moeten er toch blijven voor vechten. En ik geloof ook niet dat Frans niet meer belangrijk is. Au contraire. Dat ze het nu pas vanaf het vijfde leerjaar leren, vind ik te laat. Net zoals in Wallonië ook veel vroeger Nederlands zou moeten aangeleerd worden. Maar het onderwijs zit vreemd in elkaar. Het handboek Frans is door een Nederlandstalige geschreven. Volgens mij loopt het daar al fout."

Of ze dan niet gelooft dat dit land op zijn laatste benen loopt? Neen. "Ik ben in ieder geval zelf Belg. Als ik het volkslied hoor, dan komen de tranen in mijn ogen. En les sondages ... Bent u ooit sondé?"

vrijDAG DEEL 5

Langs de taalgrens, onzichtbare lijn die mensen scheidt

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234