Dinsdag 06/12/2022

'Wij hebben het recht niet om te zagen en te klagen'

Nederlanders hebben steeds minder medelijden met daklozen, gehandicapten, armen, verslaafden en criminelen, zo blijkt uit een studie van de universiteit van Utrecht in opdracht van het Leger des Heils. 'Eigen schuld, dikke bult', lijkt het motto te zijn van de modale noorderbuur. De Morgen tast nog één keer af in welke mate er ook in Vlaanderen sprake is van een 'verhardende samenleving'. 'Een Vlaming is veel minder principieel dan een Nederlander', zegt auteur Bart Demyttenaere. 'Als het erop aankomt, laten wij misschien eerder ons hart spreken.'

Houthalen

Van onze medewerker

Jan Stevens

In 1995 debuteerde Bart Demyttenaere met het jeugdboek Frederiks geheim. Sindsdien verschenen er meer dan twintig kinderboeken van zijn hand. Negen jaar geleden pleegde zijn broer Luk zelfmoord. Die gebeurtenis schudde zijn leven helemaal door elkaar. Hij verdiepte zich in de zelfmoordproblematiek en ging op zoek naar antwoorden op de vele vragen die hij zich stelde over de dood van zijn broer. In 2000 verscheen De last van het leven, een genuanceerd boek over zelfdoding. Later schreef Demyttenaere Levenslang, waarin hij het Belgische gevangenissysteem op de korrel nam en waarvoor hij uitgebreid ging praten met (ex-)gedetineerden. Onlangs baarde hij veel opzien met In vrije val, het relaas van zijn verkenning van de kansarme wijken van Brussel. Momenteel werkt hij aan een boek over vluchtelingen.

Bart Demyttenaere heeft op zijn tochten in de marge van de samenleving heel wat miserie gezien en gehoord. "Toch heb ik daardoor geen eelt op mijn ziel gekweekt. Niet alles in onze maatschappij gaat verkeerd. Tijdens het werken aan In vrije val ontmoette ik veel hulpverleners die in ruil voor een karig loon het beste van zichzelf geven. Ze zien hun werk niet als druppels op een hete plaat. Integendeel, ze zijn ervan overtuigd dat ze het verschil maken. Ze geven me de kracht om over dit soort onderwerpen te blijven schrijven."

Stelt de modale Vlaming zich harder op tegenover zwakke groepen?

Bart Demyttenaere: "Het succes van het Vlaams Blok zegt veel over de verharding van onze samenleving. Maar misschien heeft de aantrekkingskracht van die partij ook te maken met de reddeloosheid van de burger. Alle partijen vormen kartels, onder het devies: 'We moeten zoveel mogelijk stemmen binnenrijven'. Daardoor wordt het erg moeilijk om in het stemhokje een bewuste keuze te maken. De grote ruk naar rechts bezorgt me koude rillingen. Slechts weinig mensen liggen daar blijkbaar nog wakker van. Ik hoop dat we niet evolueren naar Nederlandse toestanden, want in Nederland is het Blok al aan de macht gekomen, alleen heet de partij daar CDA. De vaak bejubelde tolerante noorderbuur blijkt in verregaande mate intolerant te zijn. Een Vlaming is veel minder principieel dan een Nederlander. Als het erop aankomt, laten wij misschien eerder ons hart spreken."

Je hoort vaak zeggen dat kansarmen hun armoede vooral aan zichzelf te danken hebben.

"Zo hoor je ook veel zogenaamde 'selfmade men' pochen dat ze hun plaats in de maatschappij volledig op eigen kracht veroverd hebben. Dat soort uitspraken getuigt van enorm veel pretentie. Niemand heeft alles aan zichzelf te danken. Je moet natuurlijk over een aantal basistalenten beschikken, maar de omgeving waarin je leeft en de kansen die je ouders je geven, zijn minstens even belangrijk. Arme mensen missen een vruchtbare voedingsbodem om het in het latere leven te maken. De samenleving ontkent haar eigen verantwoordelijkheid door de schuld van de armoede in de schoenen van de armen te schuiven. Zo houden we de armoede juist in stand."

Ondanks ons sociale zekerheidssysteem?

"Zeer zeker. Middenklassers maken gebruik en misbruik van de achterpoortjes in de sociale zekerheid. Zij plukken de vruchten, terwijl de armen in de kou blijven staan. Mensen in armoede kennen hun rechten niet. Ze lopen verloren in de administratieve doolhof.

"De meest structurele vorm van armoede wordt doorgegeven van generatie op generatie. Kansarme mensen kunnen hun kinderen niet aanleren wat ze zelf nooit van hun ouders meegekregen hebben. Armen leven dag in dag uit onder een enorme druk. Als je elke morgen bang moet zijn dat de postbode weer een aangetekend schrijven komt afgeven, of als je dagelijkse hoofdbekommernis het vergaren van voedsel is, blijft er geen tijd over om met 'luxeproblemen' bezig te zijn. Een doorsnee middenklassegezin slaat gegarandeerd tilt als het maar een fractie van de chaos van een gezin in armoede zou meemaken.

"Het begrip 'actieve welvaartstaat' sluit aan bij de gedachte dat iedereen zijn leven zelf in handen kan nemen. Het verwondert me dat uitgerekend socialisten met zo'n idee zijn komen aandraven. Alsof elke Vlaming over alle mogelijkheden beschikt om het helemaal te maken. Er zijn nu eenmaal mensen die er nooit in zullen slagen om mee te draaien in onze maatschappij. Moeten we hen aan hun lot verlaten? Mijn broer Luk beschikte over iets te weinig capaciteiten om onopvallend op te gaan in de massa, maar hij had dan weer teveel capaciteiten om in een beschutte werkplaats terecht te komen. Hij had het geluk dat hij opgegroeid was in een doorsnee, warm middenklassegezin met 'connecties'. Mijn ouders hebben ervoor gezorgd dat hij bij Ford Genk als arbeider aan de slag kon. Luk was daar ontzettend trots op. Hij wou nooit ziek zijn; hij gruwde bij de gedachte ziekteverlof te moeten nemen. Tijdens de verplichte vakantieperiodes smeekte hij de baas of hij toch niet mocht komen werken. Een aantal van zijn collega's heeft zwaar misbruik gemaakt van zijn goedheid. Sommigen lieten Luk een deel van hun werk doen. De laatste twee jaar van zijn leven draaide hij soms anderhalve werkpost per dag. Hij is eraan kapot gegaan. Hij kon de druk niet meer aan en heeft een einde aan zijn leven gemaakt. Is dat de prijs die we voor de actieve welvaartstaat moeten betalen?"

De meeste Vlamingen leven in vrij comfortabele omstandigheden, maar velen zijn niet gelukkig en wijzen met een beschuldigende vinger naar de zwakkeren. Hebt u een verklaring voor ons gebrek aan mededogen?

"We zijn superindividualistisch geworden. De collectieve navelstaarderij is nog nooit zo groot geweest. We zijn bang voor slechte tijden en sparen voor later. Een paar weken geleden sprak ik na een lezing met een jonge onderwijzer. Hij feliciteerde me omdat ik hem nieuwe inzichten over armoede bijgebracht had. Daarna begon hij over zichzelf te praten. Hij zei me dat hij met pensioensparen van start gegaan was. 'Hoe oud ben je?', vroeg ik hem. 'Tweeëntwintig', antwoordde hij. Ik zakte door de grond van plaatsvervangende schaamte. Ik lig niet wakker van mijn oude dag, ik blijf wel schrijven tot ik erbij neerval. Maar die pas afgestudeerde jonge gast denkt nu al aan zijn pensioentje. Dat getuigt toch van een fundamenteel gebrek aan empathie en affiniteit met mensen die nog nooit van het woord 'pensioensparen' gehoord hebben? Ik erger me blauw aan welvarende mensen die steen en been klagen. Door mijn gesprekken met gevangenen, ex-gedetineerden en armen heb ik één les geleerd: wij hebben het recht niet om te zagen en te klagen."

Hoe vergaat het mensen die pas ontslagen zijn uit de gevangenis?

"Dan begint de miserie pas goed. Alle ex-gedetineerden die ik voor Levenslang geïnterviewd heb, noemden het leven na de gevangenis hun zwaarste straf. Ze konden zich min of meer verzoenen met hun tijd in de cel, maar begrepen niet waarom ze na hun vrijlating nog steeds als een paria behandeld werden. Veroordeelden krijgen hun vrijheid terug onder verschrikkelijk zware voorwaarden. Een huis huren is voor hen een onoverkomelijk probleem. Ze zijn gedumpt door hun familie en hebben geen sociaal netwerk meer waarop ze kunnen terugvallen. Werk vinden is een onmogelijke opdracht. Werkgevers eisen meestal een attest van goed gedrag en zeden. De overheid heeft de mond vol over 'herstelgerichte detentie'. Ze roept bedrijven op om ex-gedetineerden nieuwe kansen te geven. Terecht, want de maatschappij wordt er alleen maar beter van als iedereen uitzicht heeft op een goed leven. Maar het is diezelfde overheid die bepaalt dat ex-gedetineerden nooit meer in het onderwijs mogen werken en niet in het leger of als ambtenaar tewerkgesteld kunnen worden. De helft van de jobs valt daardoor gewoon weg.

"Onze gevangenissen barsten uit hun voegen. Er komen steeds meer gedetineerden bij. Op 1 maart 2003 zaten er 9.308 gevangenen in de cel. Toen ik twee jaar geleden aan Marc Verwilghen, de toenmalige minister van Justitie, vroeg of we de kaap van 9.000 gevangenen naderden, voelde hij zich in zijn kruis getast. 'Maar waar haalt u dat cijfer? Het zijn er iets meer dan 8.000. U fantaseert.' Anno 2004 zitten er meer dan 9.300 mensen opgesloten. Als we zo verder blijven doen, halen we volgend jaar de kaap van 10.000.

"Onder druk van de publieke opinie wordt er repressiever opgetreden. Er wordt sneller en langer gestraft. Als het onderwerp gevangenen ter sprake komt, krijgen veel mensen spontaan visioenen van Dutroux en Horion. Die namen hebben zich in ons collectieve geheugen genesteld en zorgen ervoor dat we niet meer genuanceerd kunnen nadenken over de problematiek van gedetineerden. Terwijl slechts een heel kleine minderheid van de gevangenen een levenslange bedreiging vormt voor de maatschappij. "Er verschijnen regelmatig rapporten over de slechte werking van ons gevangenissysteem. Maar de bevolking ligt er niet van wakker en onze politici bijgevolg ook niet. Ik geef geen lezingen meer over mijn gevangenisboek. Ik ben het beu om voor zalen te spreken die volgestouwd zitten met de plaatselijke leden van het Vlaams Blok. Je kunt geen fatsoenlijk debat met hen voeren. Ik ben de clichés die over gevangenen de ronde doen trouwens meer dan zat. 'Ze hebben tv', of 'Ze kosten ons 100 euro per dag'. So what? Moeten we ze allemaal maar gewoon doodschieten? Dan kost elke gedetineerde ons welgeteld één kogel. Niemand kiest voor een leven als misdadiger. Kansarmoede vormt de perfecte voedingsbodem voor criminaliteit. Niet elke arme wordt een crimineel, verre van, maar heel wat gevangenen stammen wel uit een kansarm milieu. De enige manier om de criminaliteit terug te dringen is ervoor zorgen dat iedereen het goed heeft. Om puur opportunistische redenen moeten we het eelt van de samenleving wegschrapen. Als het leefloon flink stijgt, zullen veel minder mensen noodgedwongen moeten gaan stelen. We moeten ex-gevangenen de kans geven om een nieuw leven op te bouwen. Wie na vijf jaar uit de gevangenis komt, kijkt aan tegen een gigantische schuldenberg. De vergoeding voor de burgerlijke partij, proceskosten, advocatenkosten, verwijlintresten... De bedragen lopen vaak in de miljoenen. Een ex-gedetineerde die werk vindt, houdt juist genoeg over om niet te verhongeren. Een ex-gevangene zei me: 'Ik kan niet eens een kastje in Ikea kopen. Ik moet op mijn tanden bijten om niet terug te gaan dealen. Dat bracht tenminste nog iets op.' Ik begrijp die man. Door mensen hun perspectief op een beter leven te ontnemen, zoeken we problemen. Als we erin slagen om nu op een structurele manier in buurtwerk en sociale voorzieningen te investeren, plukken we binnen tien jaar de vruchten. Dan zullen we eindelijk in een warmere en betere samenleving leven."

'We zijn superindividualistisch geworden. De collectieve navelstaarderij is nog nooit zo groot geweest'

'De enige manier om de criminaliteit terug te dringen is ervoor zorgen dat iedereen het goed heeft. Om puur opportunistische redenen moeten we het eelt van de samenleving wegschrapen'

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234