Dinsdag 12/11/2019

'Wij burgers moeten niet op de politici wachten'

Vijf jaar geleden was Detroit nog de grootste ravage van Amerika. Maar tegenwoordig wil de stad de coolste plek van het land zijn. Een langzame wederopstanding, vooral te danken aan een groeiend legertje visionaire burgers, die hopen dat ook politici mee in de toekomst stappen.

De buitenwijken van Detroit zijn hallucinant. Wat is dit? Bosnië net na de burgeroorlog? Een sloppenwijk in Moldavië? Of een Amerikaanse stad die ooit het rijke wereldcentrum van de auto-industrie was? Wie door een buurt als Brightmoor rijdt, weet het even niet meer. Spookstraten met verhakkelde huizen, roestauto's, onkruid dat uit het asfalt groeit en soms hele woonblokken met uitgebrande panden. Iemand moet hier de tactiek van de verschroeide aarde hebben toegepast, maar wie of wanneer: dat is niet duidelijk. Moeilijk voor te stellen dat hier kinderen opgroeien.

Op de hoek van een straat hangen mensen in een uitgezakte sofa. We parkeren de wagen, stappen uit en vragen hen hoe dat zit met hun buurt. Maar zij kunnen het blijkbaar ook niet vatten. "Ik woon hier al lang", zegt een zwarte man. "Maar vraag me niet hoe dit is kunnen gebeuren. It just happened. Fabrieken gingen dicht, arbeiders verloren hun job, mensen trokken naar andere steden en wij bleven achter in deze rottende ruïne. Ach, laat ons er maar over zwijgen. Het is nu zo." Naast de man zit een blanke, norse vrouw. Ze roept door haar telefoon. Blijkbaar gaat het over haar man. "Nee, als hij wakker wordt, begint hij te drinken. En als hij voor de tv hangt ook. En als hij gaat slapen nog steeds. Nee, wodka en bier."

Op diezelfde hoek raken we aan de praat met Alice, een vriendelijke zwarte vrouw van in de zestig. "Een gemakkelijke wijk is dit niet. Maar we proberen er wat aan te doen. In mijn straat wieden we het onkruid en onderhouden we ons tuintjes. Mijn twee buurvrouwen en ik. We maaien het gras, planten bloemen. Meestal geeft dat een goed gevoel. Maar soms doet het contrast tussen die enkele fleurige tuintjes en de rest van de buurt pijn aan mijn hart. En ook de afwezigheid van het stadsbestuur maakt me boos. Ze hadden beloofd om de vele braakliggende terreinen op te rommelen, maar er gebeurt niets. En ook de scholen zijn een ramp. Wist je dat de leraars onlangs staakten? Niet voor een hoger loon maar om de bouwvallige staat van de schoolgebouwen aan te klagen. Een waste land is het hier." Alice bevestigt de verhalen die we over dit soort wijken gelezen hebben: drugshandel in het openbaar, alcoholisme, veel eenoudergezinnen, veel jonge moeders.

Over Detroit wordt gezegd dat de American dream er is stukgelopen. En ergens klopt dat wel. In de jaren vijftig en zestig was dit een bloeiende metropool. De thuisstad van Ford, General Motors, Chrysler en Packard: autofabrieken die aan tienduizenden arbeiders een goed en stabiel loon betaalden. In downtown Detroit rezen fantastische art-decowolkenkrabbers uit de grond. En de stad was een creatieve bom, met onder andere de Motown-studio waar muzikanten als Diana Ross, Stevie Wonder, Marvin Gaye en Michael Jackson The Sound of Young America uitvonden.

Maar eind jaren vijftig, begin jaren zestig begint de leegloop. Eerst vertrokken de autofabrieken. Vooral Ford en General Motors weken met belangrijke filialen uit naar regio's in de VS waar de vakbonden minder sterk stonden en de lonen dan ook veel lager lagen. Hun winsten gingen omhoog en de concurrenten kregen het moeilijk: Chrysler kon nog min of meer volgen maar de Packard-fabriek ging van de ene dag op de andere dicht; het reusachtige gebouw staat er nog steeds en is nu een walhalla voor graffitikunstenaars, urban explorers en paintballers.

Een tweede klap kwam er toen de industrie resoluut voor automatisering koos. Een robot nam het werk van een tiental arbeiders over. Hooggeschoolden ontvluchtten de stad en vonden elders banen in de chemische sector of de IT-industrie. Het inwonersaantal daalde van 1,8 miljoen naar 700.000. Zij die achterbleven waren vooral arme Afro-Amerikanen die onvoldoende belastingen konden genereren om scholen en andere infrastructuur te financieren. De stad werd een karkas en de frustraties van de achterblijvers resulteerden in rassenrellen en angstaanjagende criminaliteitscijfers, waardoor nog meer mensen vertrokken.

Maar sinds een vijftal jaren gaat het weer wat beter met Detroit. Vooral downtown kreeg een opknapbeurt. Een nieuwe promenade aan de Detroit-rivier, wolkenkrabbers die in hun oude glorie hersteld worden, een zeer on-Amerikaanse tramverbinding en de introductie van de fiets die vooral gepromoot wordt door kleurrijke figuren die met gepimpte tweewielers en bluetooth-gettoblasters door de straten glijden. De stad voelt veilig; iets wat nogal wat inwoners ons op het hart drukken: "Hier hadden jullie enkele jaren geleden niet kunnen wandelen zonder overvallen te worden. Maar nu: no problem."

Het stadsbestuur doet ook veel moeite om jonge gezinnen uit andere grootsteden aan te trekken. De belangrijkste troeven: een ontluikende creatieve sector en een aantrekkelijke huizenmarkt waarbij je prachtige woningen uit de jaren dertig van de vorige eeuw kan kopen voor een prijs die 50 tot 80 procent lager ligt dan in grootsteden als Chicago of New York.

Ook president Donald Trump belooft deze stadskanker der stadskankers aan te pakken. Net als in de rest van de Rust Belt kondigt hij grote infrastructuurnetwerken aan en een industriële politiek die Amerikaanse producenten moet bevoordelen.

Apart duo

Hoe dan ook: het begint opnieuw te bruisen in Detroit en een van de initiatieven die dit aantonen, is Recovery Park: een urban farming-project dat sinds 2012 een twintigtal ex-gedetineerden en voormalige drugsverslaafden een job verschaft en nu snel aan het groeien is tot een winstgevende kmo die dagelijks verse groenten levert aan de beste restaurants van de stad.

Recovery Park is een initiatief van ex-beursmakelaar en ex-gedetineerde Gary Wozniak. Ook marketingexpert Alex Mayo is een van de drijvende krachten. Wozniak en Mayo vormen een apart duo: de eerste een stevig gebouwde Trump-kiezer met een crimineel verleden, de tweede een jonge intellectueel die voor Bernie Sanders stemde. "Maar we kunnen het goed met elkaar vinden", zegt Wozniak, die er geen probleem mee heeft om zijn woelige jaren toe te lichten.

"Ik was beursmakelaar in New York én drugsverslaafde. Een onzalige combinatie die maakte dat ik met het geld van mijn cliënten drugs kocht. Dat marcheerde een tijdje maar niet lang. Ik werd ontmaskerd en belandde voor drie en half jaar in de nor. Toen ik uit de gevangenis kwam, had ik mijn lesje wel geleerd en dacht ik dat ik een tweede kans zou krijgen. Ik ging ervan uit dat dit een samenleving was waar vergiffenis een plaats had. Maar dat is niet zo. Ex-gedetineerden maken op de jobmarkt geen kans en daarom besloot ik om zelf een project op te starten."

Wozniak heeft duidelijk een binnenpretje want hij begint te glimlachen. "Het klinkt misschien wat cynisch maar Detroit had alles om Recovery Park tot een succes te maken: hectares braakliggend terrein, leegstaande gebouwen én behoorlijk wat ex-gevangenen." Vandaag staat Wozniak niet ver af van een grote doorbraak. Recovery Park tekende net een contract met voedselketen Del Bene, waardoor het aantal werknemers dit jaar zal vertiendubbelen van 13 naar 170.

We kijken verbaasd maar Alex Mayo legt uit dat het niet om een luchtkasteel gaat. "We hebben een interessant marketingmodel. Restaurants betalen 20 tot 40 procent meer voor onze groenten maar in ruil krijgen ze topkwaliteit. We zorgen ervoor dat onze tomaten en courgetten 24 uur na de pluk in de mond van de consument belanden. We houden onze distributieketen bewust heel kort: maximaal 250 kilometer. Terwijl dat voor de grote voedingsketens gemiddeld 2.000 kilometer bedraagt. Voor de smaak van groenten is dat belangrijk. Een tomaat bijvoorbeeld krijgt zijn volle smaak pas op het einde van het groeiproces. Als je tomaten op het allerlaatste moment kunt plukken om ze een dag later op het bord te presenteren, win je aan kwaliteit. Daardoor gaan de betere restaurants graag met ons in zee: ze houden niet enkel van onze sociale missie maar ze krijgen ook topkwaliteit."

De naambekendheid van Recovery Park zorgde ervoor dat er een kruisbestuiving met universiteiten en stadsplanners tot stand kwam. De arbeiders worden begeleid door enkele gerenommeerde landbouwingenieurs. Het succes is aanstekelijk: het stadsbestuur laat zich door Recovery Park inspireren om soortgelijke projecten uit de grond te stampen.

Maar Wozniak zegt dat groei en winst de sociale missie van het project niet mogen domineren. "We willen onze missie trouw blijven. In Detroit leven veel mensen met een problematisch verleden. Dat krijg je niet van de ene dag op de andere rechtgetrokken. Daarom geven we onze werknemers de eerste drie jaar van hun loopbaan extra begeleiding. We zorgen voor afkickprogramma's, alfabetiseringscursussen en we betalen een bovengemiddeld loon met 100 procent ziekteverzekering voor de hele familie. Als je iemand een goede baan geeft, trekt die persoon zichzelf recht: dat is onze ervaring."

Wozniak en Mayo zeggen dat de spirit van Recovery Park exemplarisch is voor het nieuwe Detroit: "Individueel initiatief, experimenteren en sociaal engagement: dat is hier momenteel de tijdgeest. We hebben nu ook een burgemeester die niet corrupt is en ervoor zorgt dat de bureaucratie tot een minimum herleid wordt. En als je niet wilt wachten op vergunningen dan begin je gewoon een guerrillaproject. We hebben er hier veel van: tuinbouwprojecten, theaters, sociale initiatieven. Ook hier is het stadsbestuur soepel: als de initiatiefnemers het ernstig menen en correct tewerk gaan komen de vergunningen wel in orde. Het is net die avontuurlijke atmosfeer die Detroit aantrekkelijk maakt en over het hele land jonge creatievelingen aantrekt. Deze stad is daardoor een bijzonder fascinerende proeflaboratorium aan het worden. Detroit is the cool thing."

Verzet tegen politici

Luisterend naar Wozniak en Mayo krijgen we de indruk dat Detroit een soort vrijplaats is met anarchistische trekjes. Een stad die zich blijkbaar niet al te veel aantrekt van de Trump-polarisatie. Wozniak: "Ach, Trump is democratisch verkozen en het wordt nu wel eens tijd dat de verliezers dat erkennen en de president zijn werk laten doen. Ik ben vooral verheugd over het feit dat Trump zich verzet tegen de gevestigde politici van Washington, zowel de Democraten als de Republikeinen. Dat elitaire spel heeft lang genoeg geduurd."

In dat laatste kan Mayo zich als Sanders-stemmer herkennen. "De traditionele politici onder wie ook Hillary Clinton hebben verraad gepleegd. Je moet je afvragen in hoeverre die elitaire figuren nog bezig waren met de gewone Amerikanen. Detroit is daarvan toch het beste bewijs." "Maar Detroit bewijst ook dat burgers niet op de politici moeten wachten", zegt Wozniak. "Op dat vlak is Detroit een trendsetter. Deze stad kruipt op eigen krachten uit een diep dal en we gaan echt niet meer op de regering wachten."

Later in de dag rijdt Wozniak ons met een golfkarretje door het uitgestrekte Recovery Park met zijn langgerekte serres. De uitbreidingswerken voor de nakende schaalvergroting zijn al volop bezig. Wozniak stelt ons voor aan Clinton, een vriendelijke man die net bakken met tomaten aan het verplaatsen is. Clinton vertelt dat hij meer dan twintig jaar in de gevangenis zat. "Ja, dat is een lange tijd. Ik heb dan ook enorme fouten begaan. Ik zal je dat wel eens uitleggen als je de volgende keer langskomt. Daarvoor heb ik enkele uren tijd en een flinke dosis moed nodig.

"Maar wat ik je wel kan vertellen, is dat mijn gevangenistijd niet enkel een harde maar ook een absurde ervaring was. Eind jaren tachtig belandde ik in de cel. Detroit ging toen al achteruit maar het was nog altijd een dynamische stad. Veel mensen, levendige wijken, veel bedrijvigheid. En meer dan twee decennia later kwam ik uit de gevangenis en was dat Detroit verdwenen. De stad was halfleeg, half verwoest en veel mensen hadden niets te doen. Mijn geboorteplaats was een soort hel geworden. Maar nu gaat het stilaan wat beter. Ook met mij. Ik heb hier een nieuw levensdoel gevonden. Dit is bijzonder aangenaam en lonend werk. Ik kom hier tot rust. Blij dat ik dit nog mag meemaken. Blij voor mezelf en ook voor Detroit."

MORGEN IN DEEL 5

Sinds de verkiezingen stappen veel mensen naar de psychiater omdat ze aan een soort posttraumatisch stresssyndroom lijden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234