Woensdag 12/05/2021

'Wij bekampen kunsthistorisch geheugenverlies'

STATE OF THE ARTS. De artistiek directeurs van Vlaanderens belangrijkste musea voor hedendaagse kunst trekken in 2015 naar het buitenland. Philippe Van Cauteren (S.M.A.K.) cureert voor de Biënnalevan Venetië het Iraakse Paviljoen, Bart De Baere (M HKA) ontfermt zich over de Moskou Biënnale.

Deze twee kunst-hotshots op hetzelfde moment in dezelfde ruimte krijgen is geen sinecure. Gelukkig vonden ze nog een gaatje in hun agenda vlak voordat ze weer richting buitenland trekken. In het M HKA verzamelen we voor een stand van zaken in de beeldende kunstwereld.

Heren, jullie hebben allebei niet de gemakkelijkste omstandigheden uitgekozen om in te werken voor deze internationale expo's.

Bart De Baere: "Dat klopt. Je merkt het simpelweg in alles. Een voorbeeld: de roebel is veertig procent gedevalueerd, dus hebben we veertig procent minder budget. De laatste moeilijkheid die opgedoken is: de Biënnale zou plaatsvinden in de prestigieuze tentoonstellingshall Manege vlakbij het Kremlin. Maar nu wil Poetin blijkbaar in de periode van de Biënnale de Manege gebruiken voor een wereldeconomisch forum. Zoiets kan daar gebeuren: de patriarch heeft zich publiek tegen hedendaagse kunst uitgesproken en de patriarch betekent ginder nog iets.

"Moskou is een van de kernsteden waar onze avant-gardistische kunst gestart is. Er is nog steeds een heel sterke intellectuele traditie in het denken over kunst. Maar door de geopolitieke situatie dreigen we daarvan te vervreemden. Dat de situatie er problematisch is, is voor mij net een reden om er wel naartoe te gaan, om de dialoog aan de gang te houden."

Philippe Van Cauteren: "In Bagdad is het nog een stukje erger. Het museum voor hedendaagse kunst is geplunderd: van de collectie van 12.000 werken zijn er nog maar 1.500 over. Een echte kaalslag. In Moskou heb je nog functionerende instituten. Ik zie het niet zo snel gebeuren dat de Bagdad Biënnale opgericht wordt.

"Toch ben ik op de vraag van de Ruya Foundation for Contemporary Culture ingegaan. Vooral omdat Irak een van de weinige regio's is die artistiek nog niet geëxploreerd is. De samenleving en het kunstlandschap zijn er volop in transformatie en dat interesseert me mateloos."

'Artistiek nog niet geëxploreerd', wil dat zeggen dat men zich eerst een weg moet banen door minder interessante kunst voor men bij iets uitkomt dat echt de moeite is?

Van Cauteren: "Je vraagt illustreert dat wij het gewend zijn om met onze eigen, westerse blik te kijken. Het is boeiend om afstand te doen van je eigen perspectief. Mijn reis naar Irak houdt me een spiegel voor in mijn eigen denken over kunst. Ik zie dit project dus ook als een absolute les in nederigheid.

"Het is onvoorstelbaar met wat voor vooroordelen ik geconfronteerd word als ik vertel dat ik naar Irak ga. Veel mensen denken bijvoorbeeld dat daar geen kunst te vinden is. Alsof in Irak religie het enige paradigma is. Natuurlijk is het er anders. Je voelt nog zeer sterk de invloed van Saddam Hoessein, die kunst als instrument van de regering zag. Veel kunstenaars zijn nog steeds bang om een eigen vocabularium te ontwikkelen. Dat kan net mijn rol zijn: daar andere dingen mogelijk maken.

"Ik zie mijn opdracht ook ruimer dan enkel de Biënnale van Venetië. We halen de tentoonstelling bijvoorbeeld ook naar Gent. Dit is langetermijnplanning."

Meneer De Baere, gaat uw engagement ook verder dan de Moskou Biënnale?

De Baere: "Zeker. Het M HKA noemt zich niet voor niets een Euraziatisch museum. Wij hebben een van de belangrijkste kunstcollecties uit de voormalige Sovjet-Unie van West-Europa uitgebouwd. Daarop blijven we inzetten."

Engagement is voor u beiden belangrijk. Wat moet een museum voor hedendaagse kunst zijn en doen?

De Baere: "Het S.M.A.K. en

het M HKA zijn middelgrote musea met een heel eigen geschiedenis, wier opdracht het is om het lokale te verbinden met het internationale en het verleden met de toekomst."

Van Cauteren: "Ik wil de vraag anders beantwoorden. Het zou toch fantastisch zijn mochten musea zo vanzelfsprekend worden als een fiets. Een fiets, iedereen kent dat. Hoewel niet iedereen fietst, zal niemand het nut ervan in twijfel trekken. Maar bij elke politieke besparingsronde

worden musea in vraag gesteld.

"Je moet dan ook heel helder kunnen zeggen wat een museum doet. Bij deze: wij bieden een zone waar andere codes kunnen gelden dan buiten een museum. Wat kunstenaars ons kunnen bijbrengen en ons kunnen laten denken, dat kan geen enkele wetenschapper."

De Baere: "Lang geleden bezocht ik met Daniël Termont het depot van het Museum voor Hedendaagse Kunst in Gent. Ik zal het nooit vergeten. Hij bekeek een werk en vroeg: waarom heb je dat als je het niet tentoonstelt? Dat was voor mij een heel verhelderend moment omdat ik plots besefte: politici hebben geen enkel idee van hoe een museum werkt."

"Om door te gaan op je metafoor van de fiets: zo ver zijn we nog lang niet. Eerst moet iedereen inzien dat het voor een goede fiets noodzakelijk is om een ketting te hebben, wielen, remmen."

Politici zijn niet de enigen die niet weten hoe een museum werkt. Zelfs als professioneel kunstjournalist vraag ik me nog maar de laatste jaren af hoe een tentoonstelling precies gemaakt wordt. Waarom weet niemand dat?

De Baere: "Men noemt dat 'het Mattheuseffect': wie veel heeft, krijgt steeds meer, wie weinig heeft, zal steeds minder hebben. Als er geen expertise is om erover te praten, kunnen mensen er niets over horen. Die achterstand haal je niet zomaar in. Daarvoor heb je een krachtig politiek beleid nodig."

U zegt net zelf dat politici niet weten hoe een museum werkt, hoe kunnen ze dan een krachtig signaal geven? Er moet duidelijk eerst iets anders gebeuren. Hoe kan kennis over musea ruimer verspreid worden?

Van Cauteren: "Daarin spelen de media een belangrijke rol. Waarover berichten de media? Over evenementen en catastrofes. Toen de Meikever van Panamarenko bij ons gestolen was, kwamen we in één week drie keer in primetime op het journaal. Maar informatie over wat een museum eigenlijk is, de rol die het vervult, de machinerie die er achter tentoonstellingen zit, daar is geen belangstelling voor."

De Baere: "We komen uit een

periode waarin rendement onmiddellijk zichtbaar moest zijn. Die drang naar een hier-en-nu-succes laten we langzaamaan achter ons. Het mag nu weer gaan over lange termijn, over duurzaamheid."

"Een voorbeeld daarvan is de prachtige tentoonstelling die nu in het S.M.A.K. te zien is: Kunst in Europa na '68, een expo die terugkijkt op het eerste topmoment van Jan Hoet. Dat het museum daarrond werkt, dat is verantwoordelijkheid nemen. Wij doen dat ook, werken in de luwte."

Collectiepresentaties zijn nooit de meest populaire exposities.

De Baere: "En toch moet je op collectie blijven inzetten. Want uiteindelijk gaat het niet om ons. Wij zijn hier even en dan zijn we weg. Als het om iemand gaat, zijn het onze kleinkinderen of achterkleinkinderen. Wij komen en gaan en laten hopelijk iets goeds na."

Van Cauteren: "Dat is opnieuw die verantwoordelijkheid. Twee jaar lang hebben wij onderzoek gedaan voor de tentoonstelling Kunst in Europa na '68. Jan Hoet is er zelf nog bij betrokken geweest. Dit is een middel om kunsthistorische amnesie te bekampen. Jongeren die er langskomen staan met verbazing te kijken naar werk van Luciano Fabro, Hans Haacke, Hans-Peter Feldmann. Zelfs voor jonge kunstenaars zijn die namen geen referenties meer. Net dat moet je als museum consolideren."

De Baere: "De beeldende kunst in Vlaanderen is van enorm hoog niveau, maar wat musea betreft zijn we blijven steken. Onze achterstand ten opzichte van Nederland, Duitsland of Frankrijk is hallucinant. Nu moeten we ons afvragen hoe we verdergaan. Momenteel zitten we in de tweede generatie, de stichters zijn net weg."

Van Cauteren: "Voor ons waren er de pioniers. En het is eigen aan pioniers dat ze een vijand tegenover zich hebben. Het is niet toevallig dat Jan boksen als zijn metafoor gebruikt."

Uw fiets is inderdaad vredelievender.

Van Cauteren: "Jan liet altijd dingen gebeuren vanuit een gevecht. Ik geloof niet meer in die gevechtsmetafoor: museum tegenover stad of overheid of verzamelaar."

De Baere: "Een pionier kan zich vaak meer veroorloven dan een tweede generatie. De verantwoordelijkheid is anders."

Van Cauteren: "Onze taak is veel complexer en moeilijker dan die van onze voorgangers. Aan een pionier is altijd een soort heldhaftigheid verbonden. Maar niemand zal ons roemen om het feit dat wij een wetenschappelijke catalogus willen van onze collectie. Terwijl het wel cruciaal is voor een museum."

Wat is in het kader van de besparingen uw grootste vrees?

Van Cauteren: "Het is in de beeldende kunstwereld bon ton om meteen in een klaagzang te verzanden wanneer besparingen ter sprake komen.

Ik weiger daarin mee te gaan.

Onlangs was Vlaams minister van Cultuur Gatz op bezoek in het museum. Ik vind het compleet oninteressant om hem voor de zoveelste keer met de besparingen te confronteren. Veel liever wil ik dingen tonen, de tentoonstellingen die nu bij ons te zien zijn, de mogelijkheden die we hebben.

"Er wordt vaak gesproken over de grote hoeveelheid privéver- zamelaars in ons land. Het zou mooi zijn als we hen duidelijk kunnen maken dat zij ook een culturele verantwoordelijkheid kunnen opnemen. Er zijn zo'n dertig grote verzamelaars. Als die allemaal één werk aan het S.M.A.K., één aan het M HKA, één aan Mu.Zee en één aan het Middelheim zouden schenken, verliezen zij elk vier werken op gemiddeld een collectie van tweeduizend, terwijl wij er telkens dertig bij zouden krijgen, een enorme verrijking. Op die manier kan je tegenover onze relatieve armoede een gigantische rijkdom plaatsen. Dat lijkt me veel belangrijker dan het vandaag te hebben over hoeveel procent subsidies je moet inleveren."

Meneer Van Cauteren, dat u museumdirecteur geworden bent, is eerder toevallig, hoorde ik.

Van Cauteren: "Ik kom uit Lokeren. Elk jaar gingen we naar de Zoo in Antwerpen, maar op een dag was de dierentuin gesloten. Groot drama. Mijn vader had een alternatief: het Museum voor Schone Kunsten. Ik zie me daar nog staan als kleine jongen voor de enorme trappen van dat gigantische gebouw. Ik dwaalde er rond tussen Rubens, Ensor en Permeke en plots zag ik de Madonna met kind van Jan Van Eyck. Ik dacht: verdorie, als mensen voor zoiets kleins zo'n groot gebouw neerzetten, dan zal het wel heel belangrijk zijn. Toen we het museum uit liepen, zei ik tegen mijn vader: dat wil ik later met mijn leven doen. Nu loop ik soms door het S.M.A.K. om te kijken naar de bezoekers, in de hoop ooit ergens een jongetje te zien dat dezelfde aha-erlebnis heeft als ik toen had."

Meneer De Baere, herinnert u zich een eerste kunstervaring die zo'n grote impact had?

De Baere: "Tijdens mijn studies archeologie en kunstgeschiedenis ben ik beginnen te schrijven voor

De Gentenaar. Dat schrijven over kunst is minstens even belangrijk geweest als mijn universitaire opleiding. Je gaat ergens heen, er hangen en staan dingen en het enige dat je weet, is dat die objecten voor iemand het belangrijkste zijn in zijn leven. Of je iets nu goed vindt of niet, doet er in eerste instantie niet toe. Er is iemand die zijn hele leven spendeert aan het maken van die paar dingen die jij daar ziet.

"Soms kom je in de kunstwereld mensen tegen die gaan voor het geld of voor macht, heel raar. Als je voor het geld wil gaan, ga dan voor het echt grote geld. Als je voor macht wil gaan, ga dan in de politiek. Kunst gaat over iets anders. Wij weten niet meer wie er in de tijd van Van Eyck de politieke leider was of rijk was. Maar Van Ecyk, die zullen we ons blijven herinneren."

---

Bart De Baere

geboren in 1960, Vilvoorde

studeerde archeologie en kunstgeschiedenis

was voorzitter van de eerste museumcommissie in Vlaanderen en van de Vlaamse Raad voor Cultuur

was adviseur van minister van Cultuur Bert Anciaux

was van 1986 tot 2001 curator in het Museum van Hedendaagse Kunst in Gent (nu S.M.A.K.)

werd in 2002 directeur van het M HKA

was mede-oprichter van Centrum voor Hedendaagse Kunst Wiels, Brussel

cureert de volgende Moskou Biënnale

Philippe Van Cauteren

geboren in 1969, Zele

is socioloog en kunsthistoricus

begon in 1994 als technisch medewerker in het S.M.A.K.

coördineerde succesexpo Over the Edges in Gent

werkte als onafhankelijk curator in Hamburg en maakte expo's in Chili, Brazilië en Mexico

is sinds 2004 artistiek directeur van het S.M.A.K.

was in 2012 curator van TRACK in Gent

co-cureerde in 2013 het Belgische Paviljoen op de Biënnale van Venetië. Cureert nu het Iraakse Paviljoen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234