Dinsdag 22/09/2020

Wetenschap

Wie zijn de echte rooftijdschriften?

Beeld REUTERS

Omdat gerenommeerde wetenschappelijke tijdschriften steeds duurdere abonnementen verkochten, bedachten wetenschappers een alternatief model. De oplossing trekt jammer genoeg oplichters aan.

Het zakenmodel van wetenschappelijke uitgevers zoals Elsevier, Springer en Wiley is even eenvoudig als winstgevend: wetenschappers worden betaald door de universiteit om onderzoek te doen. Zodra dat onderzoek af is, zoeken ze een plek om het te publiceren. 

Liefst van al in een hoog aangeschreven publicatie. Hoe hoger de publicatie wordt aangeschreven, hoe meer kans men maakt op een promotie of extra onderzoeksfondsen.

Die publicatie specialiseert zich in een bepaald onderzoeksdomein en schrijft andere wetenschappers aan om het werk van een collega's te beoordelen. Die zogenoemde de peerreviewers worden daar niet voor betaald. Zodra een wetenschappelijk artikel verschijnt, belandt het achter een betaalmuur.

Abonnementen delen

De Elseviers van deze wereld passeren dus drie keer langs de kassa. Ze kunnen een beroep doen op gratis intellectueel werk van onderzoekers en hun peerreviewers. De universiteiten betalen torenhoge abonnementsprijzen om ervoor te zorgen dat wetenschappers al het werk kunnen consulteren.

En die abonnementsprijzen stijgen jaarlijks met 7 tot 10 procent. Het gaat om duizenden euro's die zwaar wegen op de universitaire budgetten. Zo delen de universiteit van Gent en die van Brussel een aantal abonnementen om de kosten te drukken.

Wetenschappers kwamen zelf met een antwoord om zich uit de wurgreep los te wrikken. In het zogenaamde open acces idee nemen wetenschappers de publicatie in eigen handen. Onderzoekers betalen zelf de administratieve kosten om hun werk te reviewen. De publicaties zijn door iedereen te consulteren. Er zijn met andere woorden geen abonnementen.

"Het is een verstandig model", vindt professor Dimitri Mortelmans van de Universiteit Antwerpen. Hij schreef het boek Naar de bron, waarin hij onder andere de uitgeversmonopolies onder de loep neemt. 

"Maar dit soort modellen kunnen ook misbruikt worden door mensen met slechte bedoelingen. Je doet alsof je peerreviews schrijft en vraagt wetenschappers een administratieve kost te betalen." Mortelmans vergelijkt het in een opiniestuk in De Morgen met phishing. Wetenschappers worden op professionele manier verleid om in neptijdschriften te publiceren.

Menselijk begrip

Die rooftijdschriften kunnen de opmars van de openaccessbeweging een stok in de wielen steken. "Wanneer ik vandaag een e-mail ontvang van een nieuwe openaccesspublicatie, ben ik extra op mijn hoede", zegt Mortelmans.

En zo hoort het ook, vindt expert wetenschapsfraude Gustaaf Cornelis (VUB en UA). "Elk fraudegeval in de wetenschapswereld is er een te veel. Je kan menselijk begrip opbrengen voor mensen die in de val trappen. Maar medelijden heb ik niet."

Volgens Cornelis kan open access een valabel alternatief zijn, maar om de macht van de uitgevers te breken, moet de ranking van wetenschapstijdschriften op de schop. 

Wetenschappers willen in een prestigieus blad als Nature publiceren. Hun persoonlijke carrière hangt af van fondsen en promotiekansen. "Maar je kan de waardering van een wetenschappelijk artikel toch niet koppelen aan de populariteit van een tijdschrift? Het gaat om de kwaliteit van het onderzoek."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234