Maandag 15/07/2019

Franse verkiezingen

Wie wordt de nieuwe Franse president: de verloren dochter of de ideale kleinzoon?

Beelden van het tv-debat van afgelopen woensdag. Macron werd als winnaar aangeduid en steeg lichtjes in de peilingen. Beeld AFP

Wie stemmen de Fransen komende zondag het Elysée in? Emmanuel Macron, wiens grootmoeder hem hielp uit te groeien tot de politicus die hij nu is. Of toch Marine Le Pen, die nog altijd worstelt met de erfenis van haar vader. Eén ding staat vast: een ongewoon presidentschap wordt het zeker. Want ongewoon, zo hebben beiden altijd al geleefd. 

De aanslag

Parijs, de nacht van 1 op 2 november 1976. Allerheiligen. In het 15de arrondissement weerklinkt een zware ontploffing. Het is kwart voor vijf en een groot deel van het gebouw aan 9, villa Poirier, stort in door een lading van vijf kilo dynamiet. Twaalf appartementen worden vernield. Als bij wonder vallen er maar zes lichtgewonden. Onder de overlevenden: Jean-Marie Le Pen, zijn vrouw Pierrette en hun drie kinderen: Marie-Caroline (16), Yann (13) en Marine (8). De bom was duidelijk bedoeld om de voorzitter van het Front National (FN) te doden. De voormalige paracommando die nationalisten bevocht in Indochina en Algerije – hij gaf later toe er rebellen te hebben gefolterd – is dan al een omstreden rechts-radicale politicus.

Vier jaar eerder had hij in het FN een bont allegaartje van Franse reactionairen samengebracht. Naast verbitterde ex-kolonialen verzamelde hij in het FN ook aanhangers van maarschalk Pétain, wiens Vichy-regime tijdens WO II collaboreerde met Hitlers nazi-Duitsland. Ook welkom waren ultrakatholieke en antisemitische royalisten van de historische ‘Action Française’, die een terugkeer eisten van de absolute monarchie, en skinheads met bomberjacks. In hun identitair programma hebben ze één hoofdpunt: de immigratie tegenhouden, vooral uit de Maghrebijnse en West-Afrikaanse ex-kolonies. Le Pen sr. predikt dan al rassenongelijkheid, ook binnenskamers bij zijn gezin.

De aanslag, waarvan de daders nooit gevonden worden, zal het leven van zijn dochters tekenen. Van de ene dag op de andere moeten ze school en vriendinnetjes verlaten. “We lieten ons verleden en onze wijk achter ons en belandden op een oud en somber landgoed”, vertelt Marine later aan Parisien-Aujourd'hui. Daar, in een bourgeoiskasteeltje in de schatrijke Parijse voorstad Saint-Cloud, groeit het pantserkarakter van de politica die zondag een gooi doet naar het presidentschap.

Manu & Manette

Rond dezelfde tijd wordt diep gerouwd in het Noord-Franse Amiens. Een doodgeboren dochtertje verplettert het prille geluk van Françoise Noguès en Jean-Michel Macron, beiden veelbelovende jonge artsen. Françoise overleeft haar coma maar net.

Een jaar later lacht de toekomst hen weer toe. Op 21 december 1977 krijgen ze een zoontje, zó verwacht dat ze hem Emmanuel, ‘zoon van God’, noemen.

‘Manu’ wordt extra gepamperd en voelt zich al snel een bijzonder kind. Afgezien van een periode waarin hij zich liet opmerken door het vangen van hagedissen, gaat zijn interesse vooral uit naar de Franse literatuur die in de bibliotheek van zijn grootmoeder Germaine – ‘Manette’ – te vinden is. Zij woont op een steenworp van het ouderlijk huis. De oud-schooldirectrice zal de eerste bepalende vrouw in zijn leven worden, door hem al op vroege leeftijd te laten kennismaken met Molière, Racine en Chopin.

Emmanuel ‘zoon van God’ Macron, midden jaren 80. Beeld RV

De invloed van zijn oma zou later ook zijn zakenpartners niet ontgaan. “Als men erg geliefd is door een grootmoeder die voortdurend vertelt dat je formidabel bent, vormt dat misschien een warme luchtbel rond je”, schertste bankier François Henrot in een gesprek met Macrons biografe Anne Fulda. Macron zelf knipoogt naar Manette in zijn latere campagnetoespraken. Als hij zijn toehoorders vertelt: “Vandaag hou ik passioneel van jullie”, dan citeert hij de dichter en verzetsheld René Char, die zij hem leerde kennen.

Marine & Montretout

Het nieuwe landgoed van de familie Le Pen heet Montretout. Vader Jean-Marie erft het kleine kasteel en omliggende domein van de overleden zakenman Hubert Lambert. Marine brengt er een jeugd door waarin privéleven en politiek voort­durend door elkaar lopen. De toenmalige FN-top loopt de deur plat, vergezeld door kleerkasten van lijfwachten. Af en toe brengen vrienden verrassende gasten mee, zoals de Afrikaanse ex-dictator Jean-Bédel Bokassa.

De familie Le Pen op landgoed Montretout, 1986. Vlnr: Yann, Pierrette, Jean-Marie, Marie-Caroline en Marine. Beeld RV

Berucht zijn de recepties – 500 genodigden! – die haar vader organiseert en die doorgaan tot vier uur ’s ochtends, met uiteindelijk nog vijftig gasten die chansons zingen rond een piano. Jean-Marie brengt dan soldatenliederen die hij nog kent uit zijn tijd bij het Vreemdelingen­legioen. Marine zorgt voor de vrolijke noot met haar befaamde imitaties van Dalida. “Marine houdt van feestjes, ze zingt erg goed en heeft danskwaliteiten. En ze kan uren doorgaan”, vertelde Wallerand de Saint-Just, de aristocratische FN-schatbewaarder, in het biografische boek Dans l’enfer de Montretout.

‘Le tout Paris’ toont in de jaren 80 zijn gezicht op Le Pens drinkgelagen: acteur Alain Delon (een vriend sinds hun legerperiode in Indochina), de linkse zanger Mouloudji, jazztrombonist Mowgli Jospin (halfbroer van de latere socialistische premier en presidentskandidaat Lionel Jospin), maar ook de Spaanse troonpretendent Sixte-Henri de Bourbon-Parme. De society-pers smult er van, en om die publiciteit is het de sluwe pater familias te doen. In 1984 haalt het FN voor het eerst tien verkozenen in het Europees Parlement. Le Pen senior begint aan zijn rebelse opmars, tot hij het in 2002 pas in de tweede ronde van de presidentsverkiezingen moet afleggen tegen Jacques Chirac.

Manu & Brigitte

Ondertussen in Amiens neemt Manu nog twee passies over van Manette: de piano, die hij virtuoos leert bespelen, en het theater. Op de jezuïetenschool wordt hij in de podiumkunst ingewijd door Brigitte Trogneux. Hij is 15, zij 39, getrouwd, moeder van drie kinderen, dochter van een bekende chocolatier – macarons als specialiteit.

Ze vallen voor elkaar.

Macron, in zijn autobiografie Révolution: “Heimelijk werden we verliefd. (...) Er volgde, zonder dat we er tegen vochten, een passie die vandaag nog voortduurt.”

De verhouding lekt uit. In het provin­ciale Amiens zorgt de affaire voor veel deining. Macron zal de heisa later als hypocrisie bestempelen. “Er was geen ophef geweest als het leeftijdsverschil omgekeerd zou zijn. Dit zegt veel over de voortdurende misogynie.”

Macrons ouders bedenken een elegante oplossing. Ze laten Brigitte beloven dat ze hun zoon niet meer zal zien tot hij achttien is.

Emmanuel gaat studeren aan het elitaire lyceum Henri-IV in Parijs, waar hij zich voor het eerst moet meten met jongens die in sommige domeinen slimmer zijn dan hij. In het weekend krijgt hij bijles van oma Manette. En in het geheim blijft hij Brigitte zien. Zelf zegt ze in zijn biografie dat het leeftijdsverschil haar nooit be­zighield. “Ik zag Emmanuel altijd als een leeftijdsgenoot. Nooit zou ik wegtrekken met een jongere man. Emmanuel beschikt over een zeldzame intelligentie, een buitengewone menselijkheid. Une force qui va.”

De eerste kus tussen Macron en zijn juf, op 17 mei 1993. Beeld Screenshot France 3

Marine & Pierrette

Hoe anders is het vrouwbeeld waarmee Marine opgroeit. Begin jaren 80 is ze getuige van de snel verslechterende relatie tussen haar moeder Pierrette en haar vader Jean-Marie. Tussen de ruzies op de benedenverdieping door worden de kinderen vooral grootgebracht op de tweede verdieping van Montretout – door kindermeisjes. Jean-Marie heeft presidentiële ambities. Hij wil van geen scheiden weten, en klaagt over zijn vrouw bij zijn oude vriend Léon Degrelle, de beruchte Waalse nazicollaborateur. Vanuit zijn ballingschap in Spanje schrijft Degrelle de moeder van Marine een brandbrief, waarin hij haar herinnert aan de ‘taken voor een vrouw van de chef’. De brief heeft het tegenovergestelde effect. In oktober ’84 hoort de dan 16-jarige Marine van haar zus Yann dat haar moeder het huis met enkele valiezen heeft verlaten.

De zussen Marie-Caroline, Marine en Yann in 1988. Beeld RV

“Eén, drie, zelfs tien dagen lang overtuigde ik me dat ze ging terugkomen, me ging bellen. Niets. Ik begrijp het niet. Ik kan het niet be­grijpen”, zal ze hierover later vertellen. “Ik was er ziek van. Anderhalve maand moest ik elke dag braken, ik kon geen voedsel binnenhouden. Mijn moeder had me verlaten. Ze hield niet meer van me”, schrijft ze in haar biografie A contre flots.

Er volgt een vechtscheiding met details waaraan de scenarioschrijvers van The Addams Family nog een puntje kunnen zuigen. Om haar aanstaande ex een lesje te leren nam Pierrette het reserve-exemplaar van Le Pens glazen oog mee. Hij wees haar op zijn beurt dreigend op wat zij vergeten was in een wandkast: de urne met as van haar moeder. Enkele maanden later volgde een ruil, geregeld door advocaten, op een bosweg.

Pas als ze 17 is, krijgt Marine van haar moeder een brief met verontschuldigingen. Het is te laat. Ze weigert het bezoekrecht.

Pierrette blijft haar kinderen choqueren. In 1987 gaat ze uit geldnood uit de kleren voor Playboy. Twee jaar later hertrouwt haar vader met de mondaine Jany Paschos. Marine studeert dan al rechten in Parijs, waar ze haar eerste stappen in de politiek zet als lid van het Front National de la Jeunesse, een uiterst-rechtse organisatie die in de schoot van het FN militeert tegen de globalisering die na de val van de Muur vanuit de VS de wereld verovert. Met haar protectionistische discours gaat ze dan al in tegen haar vader, die mede door zijn beruchte haat jegens het Sovjet-communisme de Amerikaanse vrijhandel wél genegen was.

De Mozart van Financiën

Emmanuel Macron studeert in de jaren 90 politieke wetenschappen en filosofie. Vervolgens trekt hij naar de onvermijdelijke Ecole Nationale d’Administration (ENA), de hogeschool voor topambtenaren waarvoor hij en passant een jaar tropenstage doet in Mali en Nigeria. In 2004 studeert hij af. Als kersverse énarque belandt hij meteen in een topjob bij de inspectie Financiën.

Als hij wordt geïntroduceerd bij de elite van de Franse staat, maakt hij overal grote indruk, ook op topeconoom Jacques Attali, oud-kabinetschef van François Mitterrand. “Hij heeft de uitstraling van een president. Omdat hij de erg Franse melange bezit van intellectualisme en competentie, visionair en wilskrachtig is, koppig ook”, zegt Attali hierover in de politieke biografie Macron, l’invité surprise.

Attali trekt Macron aan als adjunct-rapporteur voor zijn onderzoekscommissie, die in opdracht van president Nicolas Sarkozy moet onderzoeken hoe de archaïsche Franse bureaucratie de 21ste eeuw kan worden binnengeloodst. Het is daar dat Macron zich zal laven aan inspiratie voor zijn latere hervormingen, maar ook zijn adressenboekje vult met de telefoonnummers van steenrijke CEO’s, van Axa tot Euronext, van Nestlé tot Areva.

Brigitte Trogneux en Emmanuel Macron, een 'ongebruikelijk koppel'. Beeld Photo News

De invloedrijkste van allemaal, zakenman Alain Minc, onder meer voorzitter van autowegentolbedrijf Sanef en consultant voor tal van beursgenoteerde bedrijven, adviseert hem om een paar jaar in het zakenleven te gaan “om financiële vrijheid te verzamelen”. Macron wordt geïntroduceerd bij David Rothschild, van de gelijknamige zakenbank.

Het is september 2008. De kredietcrisis houdt de wereld in haar greep, maar het fortuin lacht Manu en Brigitte toe. Het echtpaar is een jaar eerder voor de wet getrouwd, met een feest in het familiehuis van de Trogneuxs in het mondaine kustdorp Le Touquet. “We zijn een ongebruikelijk koppel”, erkent Macron in zijn speech op het feest. Hij is 31 en nu ook stiefgrootvader van Brigittes zeven kleinkinderen, die hem gemakshalve ‘daddy’ noemen.

Zijn maturiteit heeft één enorm voordeel: in het zakenleven praat hij met de flair van een gelijke met bankiers en CEO’s die dubbel zo oud zijn als hij. Ook bezit hij dan al de geslepenheid en meedogenloosheid waarmee miljoenendeals gesloten worden. Als de krant Le Monde in 2010 te koop wordt gezet, adviseert hij ‘vrijwillig’ de redactieraad, tot hij op een dag door een van de journalisten met zakenman Minc gespot wordt. Door vroegere ingrepen bij de krant wordt Minc door de redactie al lang gewantrouwd, zeker nu hij potentiële kopers adviseert die ze niet lusten. En in zijn gezelschap flaneert nu hun hulpvaardige vriend Macron?

Macron beseft dat hij gezien is. Letterlijk. Ietwat onbeholpen vlucht hij een lift in, maar de journalist achtervolgt hem tot aan de zesde etage, zegt wat hij gezien heeft maar krijgt een nietszeggend antwoord. Macrons dubbelspel is nu duidelijk. Voor het eerst in zijn leven lijdt hij gezichtsverlies. Zijn volmaakt gespeelde onschuld is hij kwijt. Vanaf nu is hij ‘een speler van de haute finance’.

Het respect van de financiële pers verdient hij een paar jaar later terug. In 2012 begeleidt hij voor Nestlé de overname van Pfizers babyvoedings­afdeling. Concurrent Danone heeft het nakijken. Door de commissie op de deal van 9 miljard euro heeft Macron voorgoed zijn schaapjes op het droge. In vier jaar tijd zal hij bij de bank bijna drie miljoen euro bruto verdienen. En een bijnaam: de Mozart van Financiën.

Zijn weg naar de politiek ligt open.

Artémis

Voor Marine wordt de verhouding met haar vader eind jaren 90 problematisch. Toch blijft ze een appartement op Montretout betrekken, na de verzoening met haar berooide moeder die met dank aan haar oudste dochter weer in een paviljoen op het domein mag komen wonen.

Als ze zich in de regio Nord-Pas-de-Calais zelf in de partijpolitiek gooit, na een weinig succesvolle periode als strafpleiter, beseft ze dat door Jean-Maries choquerende uitspraken het FN een nichesegment van de politiek dreigt te blijven. Denk aan vader Le Pens opmerkingen dat de “Duitse bezetting van Frankrijk niet echt onmenselijk” was en dat “de gaskamers een detail in de geschiedenis van WO II” waren, maar ook aan zijn antisemitische verwijten aan Franse Joden, zoals zanger Patrick Bruel.

Vanuit de postindustriële ruïnes in Noord-Frankrijk timmert Marine geduldig aan een nieuwe weg, waarbij het FN niet langer enkel de partij is van reactionairen aan de zijlijn, maar ook een rechts-populistische beweging wordt voor de kleine man. Haar doel: de macht breken van de ‘elitaire’ Parti Socialiste, de republikeinen én de EU – waarvan ze sinds 2004 wel profiteert als lid van het Europees Parlement (dat haar nu vervolgt voor misbruik van fondsen).

Toch is de vrees voor de toorn van Jean-Marie zo groot dat het zal duren tot na haar verkiezing als nieuwe FN-voorzitter in januari 2011 voordat ze openlijk tegenover de Israëlische krant Haaretz zal zeggen dat haar partij nu ‘pro-zionistisch’ is. Pas vier jaar later is de breuk totaal, als ze haar vader veroordeelt wanneer hij zijn gaskamer-uitspraak op tv herhaalt. “Er is een diep meningsverschil met Jean-Marie Le Pen over de inhoud en de vorm”, erkent ze.

Montretout, waar ze tot na haar twee mislukte huwelijken altijd was blijven wonen, heeft ze dan al een jaar verlaten. “Waarom moest ik me nog gedragen als dochter als hij zich niet langer als vader gedroeg?”, zou ze daarover zeggen.

Minder graag vertelt ze dat ze er vertrok na een bloedig huiselijk incident. Tijdens haar vakantie in 2014 verscheuren Sergent en Major, de dobermanns van haar vader waarmee hij ooit trots poseerde voor fotograaf Helmut Newton, Marines favoriete, Bengaalse huiskat Artémis.

Minister, géén politicus

Ze treffen elkaar al sinds 2010 in de trendy Parijse brasserie La Rotonde. Ze, dat zijn socialistisch presidentskandidaat François Hollande en een select kringetje economische adviseurs. Macrons dada: het terugschroeven van de loodzware Franse overheidsschuld en de hervorming van de arbeidsmarkt. De huidige arbeidswet telt maar liefst 3.400 pagina’s, een remblok van anderhalve kilo op de innovatie. Zijn pleidooi voor vereenvoudiging ontgaat Hollande niet. Als hij in 2012 president wordt, benoemt hij Macron tot zijn economisch raadgever. Twee jaar later wordt hij minister van Economie, en pakt uit met de beroemde Wet-Macron die de bureaucratie voor het bedrijfsleven verregaand dereguleert.

De linkerzijde van de PS protesteert vergeefs. Op de zomerbijeenkomst van de partij in La Rochelle, in 2015, is de afwezige Macron kop van Jut als hij kiest om op hetzelfde moment in een interview de 35-urenweek ter discussie te stellen. Dan al is duidelijk dat Macron zijn eigen visie voor het land beter vindt dan die van de president, op wie hij in interviews bedekte kritiek begint te leveren. “Als de ‘(politieke) stiel aanleren’ betekent dat je niet meer de waarheid mag zeggen, je ambities moet verminderen, je moet inschrijven in een rollenspel of schijnvertoning, dan ga ik elke dag werken om het politieke metier niét aan te leren”, zegt hij in een tv-interview.

De breuk met Hollande is dan al persoonlijk geworden. Aan zijn biografe Fulda bevestigt Macron dat de schouderophalende reactie van de president op het overlijden van Emmanuels invloedrijke grootmoeder in 2013 het keerpunt was. “Het is triest om je oma te verliezen, ik was ook triest toen ik de mijne verloor”, reageerde Hollande vol zelfbeklag. Macron draaide hem ostentatief de rug toe.

Of hoe één misplaatste emotie een politieke lotsbestemming versnelde.

Buiten zacht, binnen gehard

“Laten we ophouden te praten over links en rechts. Meer dan 80 procent van de Fransen ziet geen verschil meer tussen beide, wij kiezen partij voor hen”, zegt Marine tijdens een campagnemeeting. Ze moet ook wel, nu ze als kandidaat voor het presidentschap ook dakloze linkse kiezers voor zich moet winnen. Ze komt bewust op onder haar eigen naam, niet die van haar partij die besmet blijft door de erfenis van haar vader.

Marine Le Pen zweert ideologisch gemilderd te zijn. Beeld REUTERS

Marine zweert ideologisch te zijn gemilderd – onder invloed van haar derde levenspartner, de FN-vicevoorzitter Louis Aliot. Ze uit zich als vrijzinnige en zegt op te komen voor de rechten van holebi’s (al komt ze daarmee op ramkoers met haar nichtje en FN-politica Marion Maréchal-Le Pen, ook een telg uit Montretout, die een van de grootste tegenstanders is van het holebihuwelijk).

Ze verwerpt ook openlijk de these van haar vader dat “rassen ongelijk zijn” – al blijft ook onder haar leiding het antimigratiediscours van de partij een verhaal waarbij de Franse moslimminderheid wordt geviseerd. En de kern van haar programma blijft radicaal: gesloten grenzen, massale uitwijzingen van vermeende islamisten, economisch protectionisme, een mogelijke uitstap uit de euro, een ‘frexit’-referendum over de EU.

Ze verkettert haar tegenstander Macron als verpersoonlijking van de 'wilde globalisering' maar identificeert zich daar zelf mee door op bezoek te gaan bij de autoritaire Russische leider Vladimir Poetin, die haar partij financiert om de macht van de EU te breken. Daarmee valt ze dan toch terug in lijn met papa Jean-Marie, die hardop “een blank Europa met natiestaten van Brest tot Vladivostok” blijft propageren.

Wordt ze zondag verkozen in het Elysée als een moderne Jeanne D’Arc, een wraakengel van het gewone volk tegen de liberale elite die haar familie nooit ernstig nam – de rol waarvan ze openlijk droomt? Of wordt ze veroordeeld tot de rol van boze kasteelvrouw, in de schaduw van haar vader? Feit is, besluit filosoof Michel Eltchaninoff in zijn essay Dans la tête de Marine Le Pen, “ze heeft uiterst-rechts niet uitgeschakeld, ze geeft hen nieuwe kracht”.

En Marche

Ook Emmanuel Macron wil niet langer links of rechts zijn. Hij wil vooruit. 'En Marche!', klinkt de campagneslogan als hij zijn onafhankelijke kandidatuur voor het presidentschap aankondigt. Hij wil breken met het conservatisme van zowel de PS als de Republikeinen. Door die kandidaten in de eerste ronde uit te schakelen met zijn hervormingsgezinde, pro-Europese en sociaal-liberale programma, is hem dat al gelukt.

De eerste horde op weg naar het Elysée is genomen. Beeld EPA

De klassieke partijen verslaan in de parlementsverkiezingen van juni daarentegen zal moeilijker worden, want zijn nieuwe beweging kan op zijn eentje nooit een meerderheid halen. Hij zal dus moeten kiezen voor samenwerking met politici uit één of meerdere partijen om een regering te vormen, wat hem afhankelijk dreigt te maken van diegenen wier macht hij nu wenst te breken. De hamvraag is ook of hij bij winst zondag de durf zal hebben om de strijd aan te gaan met de elite van topambtenaren en -ondernemers, die hem lanceerden maar door hun zelfbedienend systeem ook verlammend werken op de vooruitgang.

In het tv-debat van afgelopen woensdag toonde hij zich volgens de meeste mediacommentatoren alvast vastberadener dan Marine Le Pen om de staat te hervormen – van de Vijfde naar de Zesde Republiek. Met dank aan Brigitte voor zijn succes op de bühne. Haar strategische rol als coregisseur van zijn formidabel parcours is onderbelicht, erkende ze eind januari in een gesprek met biografe Fulda. “Ik hou me bezig met zijn persoonlijke agenda. Af en toe ontmoet ik mensen. Aan vergaderingen neem ik niet deel maar ik luister. Ik ben zijn koningin van de debriefing. Dat is niet niets, het is ook niet alles. We hebben altijd zo gefunctioneerd.”

Bij Macron weten de kiezers dan ook: ze kiezen voor een echtpaar, dat niet alleen generaties overbrugt, maar ook de politiek.

Met dank aan Manette ook, die hem ooit de volgende passage voorlas uit Vol de nuit van Antoine de Saint-Exupéry. “Dans la vie, il n’y a pas de solution. Il y a des forces en marche: il faut les créer et les solutions suivent.” En hem ook het beeldhouwwerk toonde van Giacometti, L’homme qui marche.

En Marche!, het is al het motto geweest van Macron sinds hij de ‘kleine prins’ was van zijn oma in Amiens. Brengt ze hem nu in het Elysée?

Meer lezen?

François-Xavier Bourmaud, Macron, l’invité surprise, Ed. l’Archipel

Anne Fulda, Emmanuel Macron, un jeune homme si parfait, Ed. Plon

Olivier Beaumont, Dans l’enfer de Montretout (récit), Ed. Flammarion

Michel Eltchaninoff, Dans la tête de Marine Le Pen (essay), Ed. Solin/Actes Sud

Marc Endeweld, L’ambigu Monsieur Macron, Ed. Flammarion

Emmanuel Macron, Emmanuel Macron, Révolution (autobiografie), Ed. Xo

Marine Le Pen, A contre flots (autobiografie), Ed. Grancher

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden