Dinsdag 07/12/2021

Wie wil weten of een tweede Kruithof nog mogelijk is

Ronald Commers over de intellectuele erfenis van de woensdag gestorven denker.

Commers is hoogleraar moraalfilosofie in Gent, en lid van ATTAC-Vlaanderen en de Vooruitgroep. Hij werkte jaren samen met Kruithof.

'Er is geen tweede Kruithof mogelijk', zei Etienne Vermeersch bij de dood van de antiautoritaire denker Jaap Kruithof (DM 26/2). We legden de stelling in vraagvorm voor aan Ronald Commers.

Een journalist vraagt naar mijn mening over het volgende. Is een tweede Jaap Kruitfhof vandaag nog mogelijk? Zijn bijvraag luidt: is zijn présence, als ik me zo mag uitdrukken, niet uniek en derhalve voor geen enkele herhaling geschikt? In de eerste vraag staat Jaap Kruithof voor een beeldspraak: kritiek, verzet, protest, ontmaskerende ontleding van maatschappelijke vraagstukken. In de tweede vraag wordt een wijsgerige onnozelheid opgevoerd. Elke mens is uiteraard uniek en onvervangbaar. Na de dood is zijn of haar présence geweest. Maar dat men is geweest kan de dood niet wegnemen. De vele getuigenissen over Jaap Kruithof bewijzen dat.

Concentreren wij ons daarom op de eerste vraag. Is de kritiek, het verzet, het protest en de ontmaskerende ontleding van maatschappelijke wantoestanden vandaag nog mogelijk? Natuurlijk wel. Daarom kan ik ook stellig verzekeren dat de zwartkijkers en de moedelozen ongelijk hebben. Lotta continua. Wij zullen doorgaan. Met nog meer stelligheid sprekend, ook al omdat het vandaag zo welluidend begint te klinken: wij kunnen het. Doorgaan. Wat niet betekent dat de sociale omstandigheden niet anders zijn. Maar dat is het leven zelf. Een ononderbroken elan vital is aan het werk.

De uitbuiting van de ene mens door de andere, de volksverlakkerij via onfatsoenlijke media-actoren, de orkestratie en manipulatie door de opiniemakers en de BV's, de babes in de politiek, de familiale dynastieën in de partijen, het door televisie en kranten aangevuurde populisme, de uitzaaiing van een vermaakcultuur met haar politici-grappenmakers, haar professoren-grappenmakers, haar journalisten-grappenmakers, en ja haar grappenmakers-grappenmakers. Ja, dat is zonder twijfel redelijk nieuw. Het geeft een andere context aan het verzet en aan de ontmaskerende ontleding van de maatschappelijke wantoestanden. Maar de uitbuiting en de volksverlakkerij: zij zijn gebleven, al hebben zij die andere gedaanten aangenomen. Hoe zou Jaap Kruithof, mocht hij nu veertig jaar zijn, in die omstandigheden kunnen aarden? Het is en blijft een gekke vraag.

Hij, Kruithof, is geweest. In de bijzondere omstandigheden van zijn bestaan heeft hij zijn kritisch revolterende rol gespeeld. Je kunt je natuurlijk niet ontdoen van een indruk. Met zijn scherpte in de tenlastelegging, geformuleerd in dat helder en verzorgd Nederlands, gekarakteriseerd door de ondubbelzinnige formuleringen, had hij het vandaag moeilijk gehad tegen de stroom in te gaan van grappen en grollen. Zendtijd, dat weten wij intussen al, en opinierubrieken, dat weten wij ook al, had hij er niet mee kunnen veroveren. Hij had niet de slimste mens willen uithangen, dus hadden ze hem thuis gelaten. Arlequino én Pierrot van het establishment: dat waren niet zijn rollen geweest.

De Zingever

De voorlaatste keer dat ik mijn vroeger diensthoofd, mijn leraar en mentor bezocht in het Middelheimziekenhuis, had ik mijn laatste gesprek met hem. Zijn krachten namen af. Dat was zichtbaar. Hij stelde mij een vraag: "Gaat niet alle zin en waarde in deze wereld verloren?" De lezer moet hierbij weten wat hem in de kliniek was overkomen. Al drie opeenvolgende avonden was hij, nadat een verpleger het tv-toestel had aangezet, verplicht geweest naar vtm-programma's te kijken. Nooit eerder was hem die calamiteit overkomen. Hij had na dit bad in het voor hem, klaarblijkelijk, totaal nieuwe virtuele vermaak, geconcludeerd dat zin en waarde verloren waren gelegd.

Ik kon de schrijver van De Zingever, Kruithofs belangrijkste wijsgerige prestatie, niet volgen. Zolang er mensen leven - zo had hij in zijn unieke en niet overtroffen wijsgerig-antropologische studie uit 1968 uiteengezet - is er betekening van de werkelijkheid en daarop volgt altijd het geven van zin. Menselijk leven zelf is betekening en zingeving. Wat schrijf ik. Hij had toch ook duidelijk gemaakt dat zelfs au-delà de menselijke sfeer -in het plantenrijk, bij de dieren, in de wouden en op de bergen- betekening en zingeving ononderbroken werken. Mocht hij, die nooit heeft genoten van de wereldliteratuur, Jorge Luis Borges hebben gelezen, hij had geweten dat de kosmos het 'schrift van God' is.

Ik nam in die ogenblikken van zijn langzame verdwijning -hij was heel ernstig ziek en ik wist dat er geen herstel mogelijk was- het voortouw. Ik beantwoordde zijn vraag aan mij met een tegenvraag aan hem. Zoals ik hem had gekend, was dit niet naar zijn zin. Hij vond mij qua standpunten gewoonlijk te genuanceerd. Te grijs, want hij hield van zwart en wit. Ik vroeg hem: "Jaap, stel jij die vraag nu omdat jij hier en nu voor jezelf zin en waarde ziet verloren gaan in je persoonlijk bestaan? Laat ik duidelijker zijn? Zie jij geen horizon? Is wat was en geweest zal zijn voor jou waardeloos, nu en hier?"

Grote goden. Ik had hem nooit zo'n harde vraag gesteld. Ik toonde geen meededogen. Ik hield de spiegel voor die ooit voor mijn aangezicht zal staan wanneer ik zal gaan verdwijnen zoals hij. Al was ik niet schaamteloos, zoals enkelen die onlangs over hem hebben gesproken, toch was ik zonder erbarmen. Jaap Kruithof heeft mij geen antwoord gegeven op mijn tegenvraag. Hij bleef mij maar aankijken. De leerling had zijn meester sprakeloos gemaakt. Ik schaam mij niet. De dood, dat is een schandaal. Niemand ontkomt.

Neen dus, een Jaap Kruithof hebben wij niet meer nu hij dood is. Maar dat is een wijsgerige onnozelheid, een Mijnheer de la Palisse waardig. Maar wij, die er nog zijn en zijn geplaatst in de nieuwe maatschappelijke contexten van uitbuiting en volksverlakkerij, erven duizenden stemmen als de zijne. De wacht is aangezegd. ATTAC bestaat, de Vooruitgroep gaat tekeer tegen het nieuwe oude solidarisme van de Gravensteners, het World Social Forum, daaraan participeren wij. Lotta Continua. Luister maar naar ons Ahora y Siempre.

Een Jaap Kruithof hebben wij niet meer nu hij dood is. Maar dat is een wijsgerige onnozelheid. Maar wij, die er nog zijn en zijn geplaatst in de nieuwe maatschappelijke contexten van uitbuiting en volksverlakkerij, erven duizenden stemmen als de zijne

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234