Woensdag 22/01/2020

Recensie Boeken

Wie wil ontdekken hoe bruut en ranzig de fascisten waren, moet dit boek over Mussolini lezen

Benito Mussolini (1883-1945). Beeld Roger-Viollet

Minutieus en kundig beschrijft Antonio Scurati de beginjaren van het fascisme in zijn bestseller M. Zo wordt Mussolini’s succes ineens heel begrijpelijk.

Het stinkt op straat en de mensen zijn gedemoraliseerd, arm en ontevreden. Vanwege de oorlog zijn de geldkisten leeg en de mensen die geen huizen, auto’s, mijnen of landerijen bezitten, weigeren ze te vullen. Deze ellende is namelijk niet door hen veroorzaakt, maar door die verrotte ‘politieke kaste’, zoals een beroemd dichter ze omschrijft.

Maar dan staat er een man op die beterschap belooft. Een intelligent man, wellustig, emotioneel en impulsief, overtuigend in zijn redevoeringen. Hij is ruimhartig, intelligent, afgewogen. En ambitieus. Hij wil de eerste zijn en domineren. Hij is Benito Mussolini.

Er was de afgelopen maanden slechts één boek in Italië dat ertoe deed en dat was M. De zoon van de eeuw van Antonio Scurati: een ongekende bestseller die met een straatlengte voorsprong Italiës belangrijkste literaire prijs won, de Premio Strega.

Het vuistdikke M beschrijft minutieus de beginjaren (1919-1925) van ’s werelds eerste fascistische dictatuur. Van de kleinste achterafzaaltjes waar de eerste Fasci di Combattimento worden opgericht en de eerste communistische stakingen in de Fiat-fabrieken, tot aan de moord op Giacomo Matteotti, de hevigste tegenstander van Mussolini.

“Geen enkel woord van Mussolini in mijn boek, geen enkel citaat, geen enkel personage, geen enkele gebeurtenis, heb ik verzonnen”, verklaarde de schrijver achteraf. Hoe hij dat deed? Door alle beschikbare notulen van fascistische jaarvergaderingen door te nemen, alle krantenartikelen die Mussolini als journalist schreef, de liefdesbrieven die zijn tegenstanders naar hun vrouwen stuurden, de dagboeken van zijn naasten: Scurati las alles.

Drankgelag

En hij gebruikte alles. Als hij dus een avond beschrijft waarop de partijtop zich ergert aan het drankgelag van enkele nieuwe leden – ‘de knokploegen die aan die tafel zitten, kennen de namen van de ministers niet eens’, laat Scurati iemand denken – dan heeft hij die zin niet zelf verzonnen, maar geparafraseerd uit een dagboekfragment van partijprominent Italo Balbo waarin op 25 februari 1922 staat: ‘Het is opvallend dat mijn knokploegleden niet eens de namen van de demissionaire en zittende ministers kennen.’

Aan die stijl kleven nadelen – omdat er uit zijn privéleven weinig documenten beschikbaar zijn, is Mussolini’s buitenechtelijke kind welgeteld één bijzin waard – maar vooral voordelen, want dichter bij een levensechte roman over de opkomst van het fascisme kun je niet komen. Juist doordat Scurati de onbegrijpelijke opmars van Mussolini zo waarheidsgetrouw beschrijft, wordt hij begrijpelijk.

Opeens begrijp je hoe het kan dat Mussolini zich ontwikkelt van een geroyeerd lid van de socialistische partij tot een van de grootste bloedhonden uit de wereldgeschiedenis, bewierookt door prominenten als Enzo Ferrari, Arturo Toscanini en zelfs de paus. Opeens snap je waarom de Amerikaanse ambassadeur in 1922 schrijft: ‘Hier zijn we getuige van een mooie jongerenrevolutie. Ze is kleurrijk en vol enthousiasme. We amuseren ons enorm.’

Het is precies die lezersreactie – opeens begrijpen waarom Italianen vielen voor het fascisme – waardoor veel linkse intellectuelen in een kramp schoten bij het lezen van het boek. Bij alle voorgaande boeken over Mussolini droop de verontwaardiging van het papier, maar hier ontbreekt die moralistische filter, vonden zij. Waarom staat nergens expliciet vermeld dat Mussolini een monster is? Dat hij Italië naar de afgrond sleurde en miljoenen doden op zijn kerfstok had? Is het niet kwalijk dat Scurati nergens zégt dat Mussolini fout was? Juist nu, vinden de critici, in een tijd dat het taboe op het fascisme kleiner wordt, dient een schrijver ook expliciet te veroordelen.

Matteo Salvini

Nu kost het inderdaad weinig moeite om bij het lezen van M parallellen te trekken met modieuze politieke stromingen, ook omdat de voormannen van die stromingen vaak openlijk flirten met het fascisme. Zo gebruikt Matteo Salvini, leider van Italiës populairste partij, meermaals citaten van Il Duce in zijn toespraken. Er zijn nog altijd Italianen die ten onrechte geloven dat het fascisme pas ontspoorde toen de Duitsers zich ermee gingen bemoeien, en er zijn nog altijd politici die proberen daarvan gebruik te maken.

Maar het vreemde is: wie wil ontdekken hoe bruut en ranzig en wreed de fascisten zich ook al in het begin gedroegen, moet juist dit boek lezen. Bij elke pagina openbaart zich duidelijker het ware gezicht van de zwarthemden. Het geweld waarmee ze tekeergingen tegen vakbondslieden, de vechtpartijen, de moorden, de vrijheidsbeperkingen die leidden tot een nutteloos parlement – de kundige beschrijving ervan is meer dan genoeg om in te zien hoe fout het allemaal was. En is.

Antonio Scurati, ‘M. De zoon van de eeuw’, Podium, 856 p., 35 euro. Vertaald door Jan van der Haar. Beeld rv
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234