Woensdag 07/12/2022

Postuum

Wie was Shimon Peres, de laatste architect van de Joodse staat?

null Beeld AP
Beeld AP

Met Shimon Peres (93) is de laatste politieke leider verdwenen die aan de wieg stond van de staat Israël. Peres verwierf faam in het buitenland, maar stond in eigen land bekend als 'eeuwige verliezer'. Slechts één keer won hij een verkiezing, waardoor hij zijn carrière afsloot als president.

Theo Koelé

De winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede werd door de voormalige Amerikaanse president Bill Clinton lyrisch omschreven als "een van de briljantste leiders van dit of welk tijdperk dan ook". Peres won de prijs in 1994, samen met premier Yitzhak Rabin en de Palestijnse leider Yasser Arafat. Het was de beloning voor de Oslo-akkoorden, die de basis hadden moeten leggen voor de door Peres gepropageerde tweestatenoplossing: een onafhankelijk, levensvatbaar Palestina naast een zich niet-bedreigd voelend Israël.

Het was Peres geweest die als minister van Buitenlandse Zaken geheime besprekingen met de Palestijnen in Oslo had toegestaan, zonder premier Rabin daarin te kennen. Pas toen er een doorbraak in zicht leek, lichtte hij zijn meerdere in. Het verslechterde hun toch al moeizame verstandhouding.

Na de moord op Rabin in 1995 schreef diens weduwe Lea vilein dat Peres de Arbeidspartij vijf keer naar een verkiezingsnederlaag leidde. Ook wees ze er in haar memoires fijntjes op dat Peres nooit in het leger had gediend, hetgeen voor een Israëlisch politicus bepaald geen pluspunt is.

De uitspraken van Bill Clinton en Lea Rabin zijn typerend voor de uiteenlopende manier waarop in binnen- en buitenland over Peres werd gedacht. Al zijn de opmerkingen van Lea niet gespeend van rancune; haar echtgenoot was jarenlang met Peres verwikkeld geweest in de strijd om het leiderschap van de Arbeidspartij.

Rabin zelf had weinig op met de Oslo-akkoorden. Het was Peres die in 1993 bij de ondertekening in Washington zei: "Eens voerden we oorlog omdat er geen andere keuze was. Nu is er voor allemaal geen andere keuze dan vrede."

In Israël was er aanvankelijk groot enthousiasme, zelfs euforie over de Oslo-akkoorden. De schrijver Amos Oz sprak over "de op een na grootste overwinning (sinds de oprichting van de staat Israël, red.) in de geschiedenis van het zionisme."

Palestijnse onderhandelaars daarentegen morden. Een van hen, Hanan Ashrawi, zei dat Peres de Palestijnen "voor gek had gezet". Hij had Jeruzalem, de beoogde hoofdstad van een Palestijnse staat, "voor Israël gered", terwijl Arafat het moest stellen met gezag over de Gazastrook. In zijn lange politieke carriere is Peres ook in eigen land vaak uitgemaakt voor sluwe vos, intrigant, wolf in schaapskleren. In de verkiezingspropaganda van de rechtse Likud-partij werd hij steevast als onbetrouwbaar afgeschilderd.

Peres, op 2 augustus 1923 geboren als Szymon Perski in het Poolse dorp Wisniew, was een zionist pur sang. In 1934 emigreerde hij met zijn familie naar het Britse maandaatgebied Palestina en vestigde zich in Tel Aviv waar hij op school zijn latere echtgenote Sonya Gelman ontmoette. De tiener ging landbouw studeren en was een gretig lezer van de Russische klassiekers. Later zei hij dat hij een "dromer" was, die het liefst schaapherder of dichter zou zijn geworden.

Hij sloot zich pas een jaar voor de Israëlische onafhankelijkheidsoorlog aan bij de Hagana, het ondergrondse leger dat de voorloper was van de Israëlische strijdkrachten. Als protégé van David Ben-Gurion, in 1948 gekozen als eerste premier van Israël, kreeg hij een baan op het ministerie van Defensie, waar hij snel carrière maakte.

Op deze oude foto, wellicht uit 1933, is de
familie van Peres te zien voor die emigreerde. Beeld rv
Op deze oude foto, wellicht uit 1933, is defamilie van Peres te zien voor die emigreerde.Beeld rv

Zijn politieke loopbaan begon in 1959, toen hij werd verkozen in de Knesset. Daarop volgde een lange reeks ministersposten. In 1977 was hij, naast minister van Defensie, tevens waarnemend premier, zij het slechts enkele maanden. Als minister van Defensie gaf hij in 1976 opdracht tot de bevrijding van Israëli's die het slachtoffer waren van een vliegtuigkaping. Zijn devies was: "Geen genade voor terroristen." Bij de geslaagde operatie op het vliegveld van Entebbe (Uganda) kwam een van de commandanten van de speciale eenheden, Yoni Netanyahu, de broer van zijn latere politieke rivaal Benjamin Netanyahu, om het leven.

In zijn jaren op het ministerie van Defensie wist hij, met steun van Frankrijk, Israël aan atoomwapens te helpen. Het leverde hem de bijnaam 'vader van de Joodse bom' op. Tot op heden is Israël het enige land in het Midden-Oosten dat over nucleaire wapens beschikt. In zijn vrees voor een kernwapen in handen van Iran heeft hij altijd aan de kant gestaan van Benjamin Netanyahu, de huidige premier.

Peres werd in 1977 leider van de Arbeidspartij, die prompt de verkiezingen verloor. Daarmee kwam een einde aan de alleenheerschappij van de partij sinds de oprichting van de staat Israël.

In 1984 schopte hij het voor het eerst tot volwaardig premier, zij het niet dankzij klinkende verkiezingswinst. De verkiezingen mondden uit in een patstelling tussen de Arbeidspartij en de Likud-partij van Yitzhak Shamir. In de daarop gevormde 'eenheidsregering' waren Peres en Shamir beurtelings premier en minister van Buitenlandse Zaken.

Zijn ambtstermijn als premier werd alom gezien als een succes. Hij haalde het Israëlische leger terug uit Libanon, waar het in 1982 in opdracht van minister van Defensie Ariel Sharon ten strijde was getrokken tegen de PLO. Peres wist de torenhoge inflatie te beteugelen.

Nederzettingen

Het tweede premierschap volgde na de moord op Rabin door een Joodse fanaticus in 1995. Peres was destijds - opnieuw - minister van Buitenlandse Zaken. Sinds de Oslo-akkoorden had hij de reputatie van havik tot vredesduif te zijn getransformeerd. Feit is dat hij zich afkeerde van de uitbreiding van nederzettingen, die in vrijwel de hele wereld worden beschouwd als een obstakel voor vrede met de Palestijnen. In de jaren 70 en 80 had hij nog fel het recht verdedigd van Joden om zich te vestigen op de bezette Westelijke Jordaanoever.

De 'duif' Peres ontketende als premier in 1996 een grootschalige militaire operatie in Libanon, Grapes of Wrath (Druiven der Gramschrap). Het was een zware vergelding voor beschietingen op het noorden van Israël door Hezbollah, waarbij zes Israëli's gewond raakten. Zo'n half miljoen Libanezen sloegen op de vlucht. Bijna 170 burgers kwamen om het leven, van wie een groot deel bij bombardementen op het stadje Qana.

Zoals vele premiers voor en na hem werd Peres door de internationale gemeenschap geconfronteerd met de vraag of de Israëlische operatie niet buitensporig gewelddadig was. De ruim twee weken durende oorlog eindigde in een wapenstilstand. Ook ditmaal was er geen sprake van een zege, militair noch politiek.

In 1993, tijdens geheime gesprekken met PLO die resulteren in de Osloakkoorden. Beeld AFP
In 1993, tijdens geheime gesprekken met PLO die resulteren in de Osloakkoorden.Beeld AFP

In 1996 legde Peres het in de eerste directe verkiezingen voor het premierschap af tegen Benjamin Netanyahu, met een verschil van slechts 1 procent. Gevleugeld is de uitdrukking onder Israëli's: "We gingen met Peres als premier naar bed en stonden met Netanyahu op."

Een jaar later riep hij een nederlaag over zichzelf af. Hij organiseerde verkiezingen voor het voorzitterschap van de Arbeidspartij, en verloor. "Ben ik een eeuwige verliezer?", vroeg een vertwijfelde Peres aan zijn gehoor. Vanuit een overvolle zaal werd 'Ja, ja, ja' gescandeerd.

Een wel zeer pijnlijke nederlaag beleefde Peres in 2000 in het parlement. Hij ging voor het presidentschap, een voornamelijk ceremoniële maar ook prestigieuze functie. Grondleggers van en strijders voor van de staat Israël als Chaim Weizman en Chaim Herzog hadden de functie bekleed.

Peres' tegenkandidaat was de vrijwel onbekende minister van Toerisme, Moshe Katsav van Likud. "Moshe wie...?", schreef een Israëlische krant schamper over de man die de strijd aandurfde met de Nobelprijswinnaar en meervoudig premier. Katsav dacht dat hij zijn overwinning, in een geheime stemming, dankte aan afvallige partijgenoten van Peres, die in zijn politieke loopbaan nogal wat vijanden had gemaakt. Waarschijnlijker is dat ultraorthodoxe Knesset-leden niets moesten hebben van Peres, die gerekend werd tot de seculiere elite van het land. Katsav zit overigens momenteel in de gevangenis wegens seksueel misbruik.

2012: President Obama decoreert Peres met
de medal of honor. Beeld Photo News
2012: President Obama decoreert Peres metde medal of honor.Beeld Photo News

Een nieuwe tegenslag volgde in 2005, bij verkiezingen om het leiderschap van de Arbeidspartij. Peres was favoriet, maar verloor wederom. Gefrustreerd stapte hij enkele weken later over naar Kadima, een partij die was opgericht door likudnik en premier Ariel Sharon. "Mijn diensttijd bij de Arbeidspartij (hij was zo'n 60 jaar lid, red.) is voorbij", verklaarde hij plechtig. Wat de overstap ongetwijfeld vergemakkelijkte, was dat Sharon Peres een ministerspost in het vooruitzicht stelde. Opportunisme is Peres nooit vreemd geweest.

Begin 2006 werd Sharon getroffen door een zware beroerte en een hersenbloeding. Peres werd genoemd als opvolger, maar de voormalige burgemeester van Jeruzalem Ehud Olmert streek de eer op.

Een jaar later slaagde Peres er eindelijk in de president van Israël te worden. Hij versloeg onder anderen de huidige president Reuven Rivlin, de kandidaat van de Likud-partij. Peres was president tot 2014. In zijn laatste ambtsjaar was hij als 90-jarige het oudste staatshoofd ter wereld.

Afstand van Netanyahu

Na zijn presidentschap wijdde hij zich vooral aan het eind vorige eeuw opgerichte Peres Vredescentrum in Tel Aviv. In een sober onderkomen op een druk kruispunt filosofeerde hij over een soort Benelux, een samenwerkingsverband van Israël, Jordanië en de Palestijnse staat dat hem tot aan zijn dood voor ogen stond.

In interviews van begin dit jaar liet Peres zich lovend uit over de Palestijnse president Mahmoud Abbas, die hij nog kende als onderhandelaar uit de 'Oslo-tijd'. In het Duitse blad Der Spiegel zei Peres: "Hij is een heel moedig man. Ik heb hem vaak ontmoet en rechtstreeks met hem onderhandeld. Hij wil vrede en strijdt tegen terrorisme." Daarmee nam hij afstand van premier Netanyahu, die de Palestijnse president steevast beschuldigt van haatzaaien en het oproepen tot geweld.

Het geweld door Palestijnen van de afgelopen maanden noemde Peres "een revolte", mede te wijten aan het uitblijven van een Palestijnse staat. Dat die staat er komt, wanneer dan ook, staat voor hem vrijwel vast. "Ik denk dat we vrede kunnen bereiken."

Op sociale media circuleerden in januari al berichten over de dood van Peres. Hij ontzenuwde die via Facebook. "Ik houd gewoon mijn dagelijkse schema aan." Volgens freelancejournaliste Yardena Schwarz was hij uiterst vitaal voordat hij in januari tweemaal in een ziekenhuis werd opgenomen, eenmaal wegens een lichte beroerte, de andere keer met hartklachten. Om half vier 's ochtends stond hij op om te lezen en op zijn hometrainer te klimmen. Klokslag half negen was hij op zijn kantoor, waar hij soms tot diep in de avond werkte.

Van zijn sterfelijkheid was hij zich alleszins bewust. In Der Spiegel: "De enige persoon die eeuwigheid geniet, is de Messias, en die moet nog komen."

In 1994 won Peres de Nobelprijs voor Vrede, samen met Palestijns leider Arafat (links) en
Israëlisch premier Rabin. Beeld EPA
In 1994 won Peres de Nobelprijs voor Vrede, samen met Palestijns leider Arafat (links) enIsraëlisch premier Rabin.Beeld EPA

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234