Dinsdag 10/12/2019

Wie of wat stopte vliegende bom nummer vier?

Hij was wellicht bestemd voor het Witte Huis, of het Congres. Vlucht 93 van United Airlines eindigde als een hoop verschroeid puin in een afgelegen bos in de buurt van Pittsburgh. De Amerikaanse media schrijven de goede afloop toe aan drie dappere passagiers die beseften dat ze hoe dan ook zouden sterven en besloten om 'iets te gaan doen'. Na een telefoontje aan hun geliefden - 'I love you' - zouden ze de kapers te lijf zijn gegaan met de botermesjes die ze bij hun ontbijt hadden gekregen. Maar is het werkelijk zo gegaan? De mysteries van UA-vlucht 93.

Douglas De Coninck

Volgens zij die het beluisterden en de transcriptie doorspeelden aan CNN, sprak de man op het bandje "gebroken Engels met een Arabisch accent". De opname dateert van iets voor halftien. Vlucht 93 van United Airlines heeft anderhalf uur daarvoor, om 8.01 uur precies, zijn gate op de luchthaven van Newark, nabij New York, verlaten. De bestemming is San Francisco. Boordcommandant Jason Dahl (43) heeft de kans gezien om stiekem zijn transponder aan te zetten, zodat de verkeersleiding van de Federal Aviation Administration (FAA) in Nashua kan meeluisteren. Op het bandje is eerst gestommel te horen, wellicht afkomstig van een vechtpartij. Dan laat de stem zich voor het eerst horen.

- "Get out of here!"

De verbinding valt uit.

Een paar minuten verstrijken. De verbinding gaat weer open. Opnieuw gestommel, opnieuw die stem, iets geagiteerder nu.

- "Get out of here!"

De verbinding valt weer uit. En wordt even later weer hersteld, al is niet duidelijk door wie. Uit het geluid is niet op te maken wie de kapers tweemaal na elkaar het leven zuur is komen maken. Er is alleen gestommel hoorbaar. Dan is de stem daar weer.

- "Dit is uw kapitein. Er is een bom aan boord. Blijf in uw zetels. Blijf stil. Wij onderhandelen over hun eisen en keren terug naar de luchthaven."

De verbinding valt weer uit.

Volgens CNN dateert de opname van net voor 9.37 uur. Dat is een cruciaal tijdstip voor wie wil begrijpen wat er met UA-vlucht 93 is gebeurd. Op de radars van de FAA is te zien hoe de Boeing 757 vanaf dit tijdstip aan een bocht van 180 graden begint en zeer nadrukkelijk koers zet richting Washington. De stem die zich aan de passagiers voorstelt als 'de kapitein' is zonder enige twijfel een van de kapers.

Hier ligt de reden waarom president Bush en zijn adviseurs zich op dinsdagochtend niets aantrekken van de te verwachten kritiek dat het niet onmiddellijk terugkeren naar Washington zal worden geïnterpreteerd als 'een teken van zwakte'. De president zal tot zeven uur 's avonds door zijn land zigzaggen en zich verschuilen op diverse luchtmachtbases. Het volstaat naar de klok te kijken en te zien wat iets voor tienen 's ochtends de toestand is. Gekaapte Boeings hebben het World Trade Center en het Pentagon in brand gezet. Ergens hoog in de lucht is een nakomertje op weg naar Washington.

Er is iets onbegrijpelijks aan het verloop van vlucht 93. Het vertrek was scheduled om 8.01 uur, bijna gelijktijdig met de drie andere rampvluchten, in Boston en Washington-Dulles. De piloten krijgen in Newark echter niet meteen een gaatje in het luchtruim toegewezen. Ze zullen hun motoren nog even laten warmlopen op het tarmac, om pas iets voor halfnegen op te stijgen. Pas om 8.44 uur floept het lichtje fasten seatbelts uit. Op de drie andere vluchten is dat voor de kapers het signaal om in actie te komen.

Hier niet.

Drie kwartier lang klieft de Boeing 757 schijnbaar zorgeloos door de wolken. Figuurlijk dan, want wolken zijn er deze ochtend niet. Volgens de FBI is het hoogst twijfelachtig dat 11 september voor de daders een of andere symbolische datum was. Nee, wat deze dag uitzonderlijk maakt, is het weer. Geen zuchtje wind, heldere hemel. Een dag met zo weinig vertragingen in het vooruitzicht is zeldzaam. Juist daarom kan er geen twijfel over bestaan dat de kapers de intentie hebben om de vier Boeings in de mate van het mogelijke gelijktijdig te doen crashen. Kijken we nog eens goed naar de vertrekuren: UA-vlucht 175 verlaat de luchthaven om 7.58 uur, AA-vlucht 11 om 7.59 uur, UA-vlucht 93 om 8.01 uur en AA-vlucht 77 om 8.10 uur. Alles wijst op een simultaanaanval.

Twijfel is er wel - volop trouwens - over het doelwit dat de kapers met vlucht 93 voor ogen hebben. Het presidentiële buitenverblijf in Camp David, waar het toestel rond 10 uur vlakbij zit? Het zou kunnen, maar het is niet waarschijnlijk. Op de radar loopt de lijn die vlucht 93 maakt al te duidelijk in de richting van Washington. Vermoed wordt dat daar de doelwitten het Witte Huis of het Congres zijn.

Slechts één ding is zeker. De kapers van vlucht 93 liggen van meet af aan achter op het schema. Een eenheid van handelen veronderstelt dat zij omstreeks kwart voor negen in actie moeten komen. Ze hebben alle redenen tot haast, want dat is niet alleen het tijdstip waarop de veiligheidsgordels los mogen, maar vooral ook het tijdstip waarop hun 'broeders' aan boord van vlucht AA11 aan hun duikvlucht boven New York beginnen. Het spreekt voor zich dat daarna in de hele VS duizenden alarmsignalen tegelijk zullen afgaan. Elke minuut die nu nog verloren gaat aan boord van UA-vlucht 93 verhoogt het risico dat de kapers een F16 achter zich aan krijgen, wat ook heel exact is wat er zal gebeuren.

En toch verstrijken er meer dan vijftig minuten voor de kapers erin slagen de stuurknuppel van de Boeing 757 te veroveren. Het toestel zit dan al op een hoogte van 35.000 voet, en bevindt zich in de buurt van Cleveland. Deel 4 van de raid op de States kan nu enkel nog mislukken. Liepen de horloges van de kapers achter? Hadden ze plankenkoorts? Of heeft iemand aan boord hun plannen verijdeld?

Deena Burnett kan zich niet precies herinneren wanneer het eerste telefoontje kwam. Het moet rond halftien geweest zijn, of iets later. Ze was verrast, want haar man, Thomas E. Burnett, hoorde hoog in de lucht te zitten, een plek waar je normaal je gsm niet mag gebruiken. "Are you ok?", vroeg ze. "No", was het antwoord.

"In dat eerste telefoontje vertelde hij enkel dat het vliegtuig gekaapt was, dat hij samen met de andere passagiers en het boordpersoneel naar achteren in het toestel was gedreven en dat ik de politie moest bellen", legde ze donderdag uit in een interview met het radiostation KCBS in San Francisco. Na dat eerste zullen er nog drie telefoontjes volgen, waarbij Deena Burnett er op een gegeven moment in slaagt een conferentiegesprek tot stand te brengen met de hulpdiensten op het nummer 911.

Deena Burnett: "Thomas vertelde me dat er drie kapers waren, en dat zij al één passagier met messen dood hadden gestoken. Hij informeerde naar wat er met het World Trade Center was gebeurd. Ik legde het hem uit en hoorde hem hardop denken. Hij trachtte de stukken van de puzzel in elkaar te schuiven, probeerde te begrijpen wat hier aan de hand was, en wat hij kon doen. Ik kreeg het gevoel dat hij vastbesloten om dit probleem in zijn eentje op te lossen en daarna gewoon naar huis te komen. In het volgende telefoontje zei hij: 'We weten nu zeker dat we zullen sterven, maar we zijn hier met drie mannen die er iets aan zullen doen.' Ik smeekte hem om alsjeblief te gaan zitten en vooral niet de aandacht op zichzelf te vestigen. Hij zei: 'Nee, nee. Als zij dit ding op de grond willen gooien, dan moeten wij iets doen.' Toen heeft hij opgehangen. Hij heeft nooit meer teruggebeld."

Thomas E. Burnett (38) was chief operating officer bij Thoratec Corporation in San Francisco. Hij was erg sportief, en fors gebouwd. Mogelijk is het een gratuite interpretatie van de Amerikaanse media, maar als we de berichten mogen geloven, wou het toeval dat de bijna 1,90 meter lange Burnett achteraan in de Boeing zij aan zij kwam te staan met twee mannen van hetzelfde formaat. Een van hen zou Mark Bingham (31) zijn geweest, zaakvoerder van een pr-bedrijf en een ex-rugbyspeler, die deze zomer nog puur voor de pret tussen de stieren ging rennen in het Spaanse Pamplona. Over hem wordt verder gemeld dat hij ooit in San Francisco op straat werd aangevallen door twee boeven, ze allebei in een mum van tijd tegen de grond kwakte en met een achteloze glimlach uitleverde aan de politie. Dat de krachtpatsers bij elkaar gaan staan, hoeft op zich niet zo verrassend te zijn. Het gros van de zetels aan boord van vlucht 93 is leeg. Er zijn maar 38 passagiers aan boord.

Mark Bingham belde zijn moeder, Alice Hoglan. Het was 9.45 uur. "Hij zei dat drie kapers de controle over het vliegtuig hadden overgenomen en dat ze een bom bij zich hadden." Bingham klonk erg verward. "Who are these guys?" vroeg zij. "Yes it's true", was zijn antwoord. Dan: "I want you to know I love you." De moeder kreeg weinig uitleg, maar verklaarde aan het persagentschap AP dat ze uit de manier waarop hij het vertelde kon opmaken dat ook hij "iets zou gaan doen". En dat stelt haar gerust: "Ik weet zeker dat mijn zoon er in de laatste minuten van zijn leven toe heeft bijgedragen dat kon worden voorkomen dat vele onschuldige mensen werden vermoord."

Er was ook nog Jeremy Glick (31), een dotcom-zaakvoerder uit Silicon Valley en volgens zijn familie in minstens in even goede conditie als de twee anderen. Het is vooral de gedetailleerde informatie die hij, eveneens via de gsm, deed tegenover zijn echtgenote die de FBI al van de eerste uren af op het moslimspoor zette.

Lyzbeth Glick: "Hij sprak over drie Middle Eastern men met rode haarbanden, die kleine mesjes bij zich hadden die eruit zagen als papiercutters. Volgens wat Jeremy me vertelde, zeiden ze de passagiers dat ze ook een bom bij zich hadden in een rode plastic doos. Hij zei me dat ze met drie mannen achteraan in de Boeing bij elkaar stonden en overlegden wat ze zouden gaan doen. 'We gaan er zo dadelijk over stemmen', hoorde ik hem zeggen. Hij maakte er een grapje over. Hoe zouden ze de kapers te lijf gaan? Met de botermesjes die ze bij het ontbijt aan boord hadden gekregen, opperde iemand."

Ook Jeremy Glick had gehoord over wat wat er in New York was gebeurd en leek daaruit te hebben opgemaakt dat hij en de anderen onvermijdelijk zouden sterven. "Hij wou dat niet laten gebeuren", zegt Lyzbeth Glick, die sinds haar negentiende zijn partner was en met wie ze een twaalf weken oude baby heeft. "Hij is niet alleen een held door wát hij heeft gedaan, maar in mijn eigen ogen ook door de manier waarop hij afscheid nam. Hij zei me dat ik niet triestig mocht zijn, dat ik goed voor ons dochtertje moest zorgen en dat, wat er verder ook zou gebeuren, hij akkoord was met alle keuzes die ik hierna zou maken. 'I love you, stay on the line', zei hij nog, maar toen werd het mij te veel en heb ik de telefoon doorgegeven aan mijn vader. Ik weet niet wat er daarna gebeurd is."

In totaal grepen acht mensen op vlucht 93 naar hun gsm. Alle oproepen waarvan een tijdstip bekend is, dateren van na halftien, kort na de schermutseling in de cockpit. De allereerste oproep is afkomstig van stewardess CeeCee Lyles. Zij belde haar man, een politieman. "Ze liet weten dat ze verschrikkelijk veel van hem en van hun zoontjes hield", legt haar zus uit. "Op de achtergrond was het geschreeuw van de passagiers hoorbaar." Volgens Lyles' zus wezen de kreten erop dat daar iemand werd vermoord. Dat telefoontje werd geregistreerd om 9.30 uur. Het is een duidelijke indicatie dat de kapers de cockpit hebben veroverd door de piloten daar te weg te lokken.

Lyzbeth Glick: "Jeremy klonk triest en angstig, maar tezelfdertijd ook rustig. Hij zei dat het best meeviel met de paniek aan boord. Ze hadden iedereen achteraan in het vliegtuig samen gebracht, de drie mannen zaten nu in de cockpit. Ze zochten geen contact met de passagiers. Jeremy zei me dat hij de piloten niet kon zien, en dus ga ik ervan uit dat zij toen al vermoord waren."

Namens de familie getuigde Glicks oom Thomas Crowley over wat er verder via de gsm nog te horen was geweest: "De lijn lag open en je kon horen hoe enkele passagiers discussieerden over wat ze nu zouden gaan doen. De conclusie was dat vechten met de terroristen de enige optie was. 'What the hell', riep iemand. Daarna hebben ze volgens mij de cockpit bestormd."

Sinds dinsdagavond reist deze e-mail, van een familielid van Glick, de wereld rond: "De echtgenoot van mijn nicht Liz, Jeremy Glick, was aan boord van vlucht 93. Toen de kapers de controle overnamen, belde Jeremy mijn nicht, die doorschakelde naar 911 (...) Na een paar minuten besloten Jeremy en verschillende andere passagiers dat ze niks te verliezen hadden bij een bestorming van de kapers. Hoewel vlucht 93 zou neerstorten en alle inzittenden de dood zouden vinden, redden Jeremy en de andere patriottische helden de levens van vele mensen aan de grond. Zij zouden zijn gestorven indien de Arabische terroristen hun afschuwelijke missie hadden voltooid. Wij moeten Jeremy en de andere moedige zielen herdenken als helden, soldaten en Amerikanen aan boord van vlucht 93, die op dappere wijze hun leven gaven om vele andere te redden."

Zoveel is zeker. In de laatste drie kwartier voor de Boeing 757 zou neerstorten in de buurt van Pittsburgh is er permanent hommeles aan boord. Maar als Glick, Bingham en Burnett hebben gedaan wat ze hun geliefden hebben beloofd - strijdend ten onder gaan - kunnen ze dat pas na 9.45 uur hebben gedaan. Dat blijkt uit de telefoontjes - Bingham belt zijn moeder om kwart voor tien - en vooral ook uit het feit dat iedereen aan boord van vlucht 93 kennis heeft van de toestand van de WTC-torens. Pro memorie: de tweede inslag vindt daar plaats om 9.06 uur, een halfuur voor de kapers de stuurknuppel van vlucht 93 in handen krijgen.

Hebben de passagiers werkelijk de geschiedenis veranderd? Is het aan hen te danken dat het Witte Huis er nog staat? Tegen de logische reconstructie van de gebeurtenissen in zijn niet alleen hun familieleden daarvan overtuigd, maar ook John P. Murtha, een politicus voor de Democraten in Shanksville, de plaats waar vlucht 93 zou eindigen met een vreselijke klap in een afgelegen bos: "Mijn conclusie is dat er aan boord een gevecht is geweest, dat daar een heroïsch individu heeft besloten dat alle inzittenden toch zouden sterven en dat het dus beter was om het vliegtuig hier te doen neerstorten."

De familieleden hebben ergens wel een punt. Op de routekaarten die de FAA over vlucht 93 vrijgaf, is te zien hoe de Boeing 757 kort voor de crash plots zijn koers wijzigt, lichtjes noordwaarts nu. Het toestel wijkt zo af van de route richting Washington. Maar is dat het resultaat van een vechtpartij met botermesjes in de cockpit of komt dat door de F16 die op dat ogenblik de Boeing via zijn radar heeft vastgezet in zijn locker en enkel nog hoeft te wachten op een go om een trefzeker schot te lossen?

De FBI is al sinds woensdag zeer voorzichtig met lofredes aan het adres van de passagiers. "De hypothese van mijnheer Murtha klinkt logisch, maar hoe kun je het zeker weten?", reageerde een "hoge bron bij de FBI" donderdag in The New York Times.

Hoe je het ook draait of keert: de beslissende momenten die ertoe hebben geleid dat vliegende bom nummer vier zijn doel miste, liggen tussen 8.44 en 9.37 uur. Iets of iemand heeft de kapers toen kostbare tijd doen verliezen en zij die na hen kwamen de kans gegeven om een nog grotere catastrofe te voorkomen. Woensdag werd de zwarte doos van vlucht 93 teruggevonden en het laat zich nu al raden dat Amerika op zoek kan naar nieuwe helden. Dan komen vooral boordcommandant Jason Dahl, copiloot Leroy Homer en wellicht ook de airhostessen Lorraine Bay, Sandra Bradshaw, Wanda Green, CeeCee Lyles en Deborah Welsh in beeld.

De eerste WTC-crash dateert van 8.45 uur. Het is perfect voorstelbaar dat Dahl en Homer hierover werden ingelicht door de verkeersleiding en uit voorzorg meteen de cabinedeur vergrendelden. En daarna? Volgens de gsm-getuigenissen vermoorden de kapers een passagier, en volgens sommige getuigenissen ook een airhostess, en dreigen ze ermee alle passagiers te vermoorden als de deur niet opengaat. Vermoedelijk is de klok zo aan het tikken gegaan, net zo lang tot het toestel op meer dan een half uur vliegen van Washington verwijderd zit en deel 4 van de operatie onherroepelijk tot mislukken gedoemd was. En te oordelen aan wat het door CNN geopenbaarde bandje laat horen, heeft de bemanning ook toen nog verzet geboden.

Maar hoe en waarom crashte vlucht 93? De laatste getuigenis vanuit het toestel komt van een onbekende man, die zich met zijn gsm op het toilet heeft opgesloten en het nummer 911 heeft ingetoetst. Het is dan, heel exact, 9.58 uur. Het telefoontje zal iets langer dan één minuut duren. Politieman Glenn Cramer beschreef donderdag in The Philadelphia Inquirer aan de hand van een transcriptie hoe dat precies was verlopen. "De man riep: 'We worden gegijzeld! We worden gegijzeld!' Hij benadrukte dat het zeker geen grap was. Toen riep hij dat hij een explosie had gehoord en dat hij rook zag. 'Het vliegtuig gaat naar beneden', riep hij nog."

Toen werd de verbinding verbroken. Om 10.06 uur stortte vlucht 93 neer boven een bos in Shanksville. Er is geen enkele aanwijzing dat de kapers, op welke van de vier toestellen ook, een bom bij zich hadden. Het FBI liet donderdag weten dat het "niet kan uitsluiten" dat de Boeing 757 is neergehaald door de F16. Die kan ook explosies veroorzaken.

Aan de telefoon was Lyzbeth Glick getuige van hoe haar man en twee anderen iets wilden ondernemen. 'We gaan er zo dadelijk over stemmen, hoorde ik hem zeggen. Hij maakte er een grapje over. En hoe zouden ze de kapers te lijf gaan? Met de botermesjes die ze bij het ontbijt aan boord hadden gekregen, opperde iemand'

10.06 uur. Vlucht 93 is neergestort in een bos in de buurt van Pittsburgh. Doelbewust met de neus naar de grond geleid door woeste passagiers die wisten dat ze toch zouden sterven of neergehaald door de F16. De zwarte door moet eerstdaags duidelijkheid bieden. (Foto Epa)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234