Maandag 06/04/2020

Wie maakte het meest begeerde schilderij ter wereld?

Het 'meest begeerde schilderij ter wereld', Het Lam Gods (1432) van de gebroeders Van Eyck, is klaar voor een grondige restauratiebeurt. Misschien geeft het eerste olieverfschilderij uit de geschiedenis dan zijn laatste geheimen prijs.

Open Monumentendag, morgen zondag, is de beste gelegenheid om het grote Lam Gods-avontuur van start te laten gaan. De lang aangekondigde conservatie- en restauratiecampagne van het retabel in de Sint-Baafskathedraal in Gent kan nu effectief beginnen. Ze moet tot 2017 duren en is de grootste die ooit werd uitgevoerd op het werk. Dat merk je ook aan het kostenplaatje: 1,4 miljoen euro.

De twintig panelen zullen worden overgebracht naar het Gentse Museum voor Schone Kunsten. Ze worden daar door een team van specialisten onder leiding van Livia Depuydt van het Koninklijk Instituut voor Kunstpatrimonium (KIK) gereinigd, bestudeerd en gerestaureerd.

Een eerdere urgente conserveringscampagne, in 2010 uitgevoerd door professor Anne van Grevenstein (universiteit van Amsterdam), bracht aan het licht dat de toestand van de panelen niet alarmerend is. Toch versluieren en bedreigen de oude vernislagen de originele verflaag. Oude retouches moeten worden behandeld. Er moet ook een nieuwe vernislaag aangebracht worden. Deze maand worden de schilderijen paneel per paneel uit de kathedraal gehaald.

Het retabel wordt eerst grondig gefotografeerd, ook met UV- en infraroodlicht. Daarna zullen onderzoekers van het KIK en de UGent verschillende facetten onderzoeken. Er zijn vier doctoraten aangevraagd: twee in de analytische chemie, een in de archeometrie en een in de restauratiegeschiedenis.

De restauratie zelf kan op de voet gevolgd worden in het Provinciaal Cultuurcentrum Caermersklooster: er zijn tentoonstellingen, beelden vanuit het MSK en de kathedraal en films die de voortgang en de plannen van het project behandelen. Cobra.be, de cultuurwebsite van de VRT, volgt alles op de voet.

Mirakel

De wetenschappers hopen ook het laatste geheim van Het Lam Gods te ontsluieren: wie schilderde het eerste olieverfschilderij uit de kunstgeschiedenis? Het wordt toegeschreven aan de gebroeders Van Eyck. Hubert Van Eyck zou eraan begonnen zijn, maar hij stierf in 1426. Jan Van Eyck werkte het af, al was hij in de periode voor 1430 niet veel in Gent. Ongetwijfeld hebben heel wat medewerkers van het broederpaar hun steentje bijgedragen. Hun 'hand' kan misschien worden ontdekt.

Het Lam Gods kreeg een plaats in het collectieve geheugen door de stoutmoedige diefstal van het paneel van de Rechtvaardige Rechters in 1934 door Arsène Goedertier. Schattenjagers uit de hele wereld dromen er nog steeds van het gestolen paneel terug te vinden. In 2003 steeg de spanning ten top toen een anonieme amateurspeurder beweerde dat het paneel zich in de Sint-Gertrudiskerk in Wetteren bevond. Een zoekactie, die op televisie werd uitgezonden, leverde niets op.

Ex-De Morgen-journalist Rudy Pieters schreef in 2004 het boek De wraak van het Lam Gods. Tot voor kort organiseerde hij Lam Gods-wandelingen in en rond de Sint-Baafskathedraal. Als geen ander kan hij het fenomeen duiden. "De aantrekkingskracht van het retabel wordt verklaard in het boek Stealing the Mystic Lamb van de Amerikaanse kunsthistoricus Noah Charney. Daarin noemt hij het 'het meest begeerde en vaakst gestolen kunstwerk ter wereld'. De calvinisten wilden het vernietigen, Jozef II, Napoleon, de Duitsers tijdens de twee wereldoorlogen, wilden het allemaal in hun bezit krijgen. Uiteindelijk werd het op het nippertje gered: de nazi's hadden Het Lam Gods samen met zo'n 6.700 andere schilderijen verstopt in de Alt Aussee-zoutmijn in Oostenrijk. Hitler gaf aan het einde van de oorlog de opdracht om de mijn op te blazen. Het is aan de weigering van één Duitse officier te danken dat dat niet gebeurde.

"Waar het gestolen paneel zich bevindt? Ik ben journalist, geen romanschrijver. Maar als de Gentse hoofdcommissaris Karel Mortier, die vele jaren onderzoek deed, zegt dat men eerst in de Sint-Baafskathedraal zélf moet zoeken, dan lijkt me dat een goed begin. Nu is nog maar een klein stukje van die enorme kerk onderzocht.

"Er is nog een reden waarom dit werk voor ons zo belangrijk is. Heel wat van onze topwerken - van Van Eyck, Rubens of Bruegel - zijn naar het buitenland verdwenen. Het Lam Gods, het meest begeerde schilderij ter wereld, is echter op miraculeuze wijze in België kunnen blijven."

Morgen geeft professor Anne van Grevenstein-Kruse twee lezingen over het vooronderzoek dat zij superviseerde, in het Auditorium in de Gouvernementsstraat in Gent. www.deburen.eu. Voor de gelegenheid organiseert Rudy Pieters nog een laatste Lam Gods-zoektocht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234