Maandag 23/09/2019

Antwerpen

Wie ligt er nog wakker van het Zuid? Het Eilandje is waar het nu écht gebeurt

Broer Bretel Beeld Eline Ros

Toen het MAS in 2011 zijn deuren open zwierde, riep iedereen dat Het Eilandje zou ontploffen. Maar pas nu, krak vijf jaar later, lijkt de lont gevonden, zo ontdekten we tijdens een dag eilandhoppen in Antwerpen. We stootten er op übertrendy koffiebars, underground partyspots en de ultracreatieve uitvalsbasis van het Born in Antwerp-festival.

Daar sta je dan als Britse journalist, op pad gestuurd om de bruisende ambiance op Het Eilandje te gaan peilen, twee weken na de opening van het MAS. Veel meer dan "duistere winkels met brandblusapparaten, barometers, zuidwesters en andere benodigdheden voor een leven aan boord van een olietanker" kon Laura Barnett niet vinden. En dan het slot van haar artikel uit 2011 in The Guardian: "Zulk soort bootwinkeltjes zal snel verdwijnen. Dus wie authentieke herinneringen wil aan Het Eilandje, gaat er best zo snel mogelijk naartoe. Want over vijf jaar tijd zal de buurt compleet getransformeerd zijn."

We kunnen Laura een retourtje Antwerpen besparen: haar voorspelling klopte. De revolutie heeft Het Eilandje bereikt, exact vijf jaar na het MAS. Mocht Miss Barnett tóch nog eens naar Het Eilandje afreizen, dan sturen we haar linea recta naar de Oostkaai van het Kattendijkdok. In twee schijnbaar verpauperde hangars barst daar de komende maanden creatief geweld los.

Dit is namelijk het hoofdkwartier van Born in Antwerp: een nieuw festival dat alle creatieve inwoners van de koekenstad in the picture wil zetten met expo's, lezingen, workshops, marktjes en nog veel meer. "Dit moet echt dé ontmoetingsplek worden van makers en creatievelingen. Een dynamische hotspot voor designers, kunstenaars, modeontwerpers, muzikanten, filmmakers en iedereen die geïnteresseerd is", legt medeorganisator Dré Demet uit.

Waarom dit niet vijf of tien jaar eerder gebeurde? David Claeys, eigenaar en oprichter van het Antwerpse reclame- en marketingbureau True Agency: "Je kunt zo'n verandering niet forceren. Je moet als overheid de natuurlijke groeidynamiek respecteren. En die hangt ook af van de ondernemers. Het Maritiem Lint, een wandelroute van Het Steen naar Het Eilandje, heeft geholpen om de buurt bekender te maken. Net als de stockverkopen bij Dries Van Noten. Maar het MAS en later het Red Star Line Museum zorgden uiteindelijk voor de definitieve ommezwaai. Ook omdat het toen aantrekkelijk was om een zaak te openen. "Je hebt top-down én bottom-up-initiatieven nodig. De overheid trekt en de ondernemers duwen. Push and pull, in marketingtermen."

Claeys is ook een van de mannen achter Ellis Gourmet Burger: in 2013 een van de eerste horecazaken in de slipstream van het MAS. In 2015 stapte Claeys uit Ellis om samen met een compagnon Otomat te starten: een hippe pizzazaak met Brooklyn-allures. Eveneens op Het Eilandje, op een deegworp van Ellis. "Toen we Ellis openden, zaten we echt aan de rand van de stad. Nu is het een triple A-locatie. Met Otomat zitten we op een minder evidente plek: het Van Schoonbekeplein. Het Berlijnstraatje van Antwerpen noem ik dat. Hier waan je je even in de hipsterwijk Prenzlauerberg."

"Zwaar overdreven, die vergelijking met Berlijn. Laten we eerlijk zijn: het gaat maar om twee of drie straten", vindt Maša Loncaric. Zij is Sloveens, maar leerde haar Californische man Jon Kleinhample in Berlijn kennen. Als creatief bureau Klein Agency runnen zij op het Eilandje een eigen design- en interieurbureau. "We woonden in Brussel en planden om naar New York te trekken. Maar twee jaar geleden botsten we op deze voormalige paardenstalling, omgebouwd tot atelierwoonst. Een droom.

"De buurt rond de Braziliëstraat was precies wat we zochten: tikje ruw en veel braakliggend terrein. De potentie spatte ervan af", vertelt Maša. Ze zag de buurt enorm veranderen. Het braakland is nu werf en de leegstand is opgevuld met bedrijven. "Maar voor de echt jonge start-ups is het hier nog altijd te duur. Jammer, want zij bepalen voor een groot stuk de sfeer van de wijk. En over vijf jaar? Dan is het hier helemaal gepolijst en peperduur, vrees ik. En dan kunnen wij het niet meer betalen. Gelukkig gaan de werken zo langzaam dat we ons de komende jaren geen zorgen maken."

Blomster Beeld Eline Ros
Bar Paniek Beeld Eline Ros

Eerste koffie

Nog lang voor Ellis Burger bestond, was er al Broer Bretel in de Nassaustraat. Al in februari 2011 kon je hier een koffie komen drinken. Pas drie maanden later opende het MAS. Oprichter Toon Craen: "Als barista bij Caffènation wilde ik mijn eigen koffiebar. Ik werd verliefd op het vele licht, het water en de ruimte van Het Eilandje. Leuk: de Caffènation-koffiebranderij zit hier vlakbij in de Braziliëstraat. Vijf jaar geleden was er amper passage. Er was gewoon niemand op straat. Ik overleefde op vaste klanten. Pas na drie jaar voelde ik de wijk veranderen. Mijn koffiebar was een accelerator. Velen noemden Broer Bretel als extra troef voor de buurt om hier te komen wonen."

Het Eilandje lijkt een schoolvoorbeeld van gentrificatie. Dat gaat ongeveer zo: eerst komen kunstenaars zich vestigen, omdat de panden zo goedkoop en rauw zijn. Dan wordt de buurt ontdekt door investeerders en vastgoedlui die panden beginnen op te kopen. Vervolgens verpatsen ze die aan kapitaalkrachtigen die grof geld over hebben voor een plek in een hippe, edgy buurt. Waarna de early adopters alweer vertrekken naar een nieuwe plek in de stad.

Luc Tuymans hoort niet tot die eerste lichting waaghalzen. De kunstenaar maakte wel de Dead Skulls-mozaïek op het grote plein voor het MAS. Maar pas binnenkort verhuist hij naar de Braziliëstraat. Daar laat hij momenteel een groot pand optrekken met ateliers voor hemzelf en zijn vrouw, een appartement en een galerieruimte.

Naast artiesten, designers en andere creatievelingen is ook een bruisend nachtleven typisch voor gentrificatie. "Alles wat neigt naar party of lawaai ziet het stadsbestuur het liefst zo ver mogelijk uit het centrum", aldus Sven Mes, die vorig jaar samen met Tom Aerts Café Bagger begon: een coole tent in een oud douaniershuis aan de Oostkaai van het Kattendijkdok.

Plastron Beeld Eline Ros
Havenhuis Beeld Eline Ros

Wasteland

Zeg maar: de plaats waar de zwaarste feestjes van Antwerpen plaatsvinden. Mes: "De industriële look & feel van de buurt past perfect bij onze club, die ook een ruw undergroundkantje heeft. Het coole van Het Eilandje is dat het nooit een woonwijk geweest is. Dit was altijd een havenzone met industriële panden, maar zonder huizen. Tot een paar jaar geleden was het echt wasteland, waar enkel wat rare snuiters zich waagden. De stad eindigde aan de Londenbrug. Nu bougeert hier een heleboel, al blijft het water voorlopig de scheidingslijn tussen underground en afgeborsteld. Vergelijk de cafés aan het MAS maar met ons, of met Bar Paniek, dat een paar weken geleden opende. Onze huur is veel goedkoper. Met onze vaste kosten kun je bij het MAS enkel een terras betalen."

Wel van het afgeborstelde soort is Sanba, dat in september opent aan de Rijnkaai. De koffiebar slash eetplek is vernoemd naar de oorspronkelijke naam van de Red Star Line: Société Anonyme de Navigation Belge-Américaine. In het pand werd vroeger de bagage van de passagiers bewaard, voor ze aan boord gingen. Sanba is het idee van Werner De Smet, die samen met twee vennoten het persbureau Oona op de verdieping erboven leidt. Voor de inrichting klopte hij aan bij zijn goede vriend Tom Mares: de helft van designduo PJMARES. Hun herkenbare spontane stijl met vrolijke kleuren spat van de muren. "Er zijn nu wel al wat leuke koffiebars in de buurt. Maar als je 's middags iets wilt eten, moet je nog altijd de Londenbrug over. Wij willen in dat gat springen. Deze zomer gaan we open", aldus De Smet.

Naast massa's bars, cafés en restaurants, zijn er ook andere initiatieven zoals co-werkplek Plastron aan het Willemdok. Werken doe je hier met uitzicht op de jachthaven. Bij Plastron treffen we niet alleen freelancers, maar ook veel werknemers wiens kantoor buiten Antwerpen of zelfs buiten België ligt.

"Plastron is een werkplek, maar zeker ook een ontmoetingsplaats", pleit initiatiefneemster Charlotte Op de Beeck. "Eerst zocht ik een pand op het Zuid of aan de Leien. Maar toen ik dit zag, was ik verkocht. De brede stoep, het terras achteraan en het zicht op de bootjes: het plaatje klopte. Goedkoper dan de rest van Antwerpen is het hier helaas niet. De huurprijzen rond het Willemdok zijn van de hoogste van Antwerpen. Het Eilandje is ferm populair nu, maar toch blijft het hier rustig. Er zijn hier nooit grote mensenhordes op de been. Voor een co-werkplek is dat een plus."

Als je over twee maanden langs de Rijnkaai fietst, schrik dan niet als je daar plots vijftig zeecontainers ziet. Er is geen vrachtschip gekapseisd. En er is ook geen actie van boze camioneurs. De metalen mastodonten zijn de next big thing op Het Eilandje. Onder de naam Convoi lanceert Kim Soeffers hier de komende twee jaar een nieuw soort shoppingcenter. Hier vinden jonge makers een goedkope marktplaats om hun producten aan de man te brengen. Al biedt Convoi ook onderdak aan wat meer gevestigde merken zoals Komono, Canon, Landrover en Rodania.

Convoi staat op een groot terrein van 2000 m2 tegenover de Red Star Line, aan de rug van de Waagnatie. Het is een nomadisch concept dat elke twee jaar een andere plek in de stad zoekt. Soeffers heeft ook plannen voor andere Belgische steden en zelfs het buitenland lonkt. "Onze top vijf: Berlijn, Madrid, Barcelona, Kopenhagen en Stockholm", aldus de ambitieuze Soefers, die pas vorige week de definitieve vergunningen in de bus kreeg. Zo'n twee jaar na haar eerste idee.

"De laatste paar jaar is het vastgoed en de horeca op Het Eilandje geboomd. Maar de detailhandel hinkt achterop. De meeste winkeltjes die openen, zijn zes maanden later alweer weg. Het is lastig om het in je eentje te rooien. Daarom wil ik met Convoi de krachten bundelen. Bij ons zie je in één klap 40 containershops. Zo wordt Het Eilandje echt een bestemming: je kunt lunchen, eens naar het museum en daarna nog wat winkelen."

Born In Antwerp Beeld Eline Ros

Bloemen en vlees

Een van de retailwaaghalzen is Blomster: de nieuwe bloemen- en plantenzaak in de Londenstraat, nu juist een maand open. Eigenaar Jonas Van Avermaet twijfelde geen seconde over de locatie. "Na bijna 15 jaar modejobs, onder meer bij Jil Sander en Ann Demeulemeester, droomde ik van een eigen zaak. Ik hou van Het Eilandje. Dit pand, een oude slagerij, is geknipt voor mij. Helaas moeten de huurprijzen nog amper onderdoen voor het Zuid."

Dat lijkt ondernemers niet tegen te houden. Zo is er vlakbij Blomster het hippe kapsalon n'hair:g én barbier Chaplins. Aan het Kattendijkdok begon de voormalige chef patissier van het Hof Van Cleve, Toon De Klerck, zijn eigen bakkerij. En op 1 april opende de eerste slager op Het Eilandje: Van Puyvelde. Deze maand nog volgt er een tweede slager: Atelier Millevaches, met vlees van eigen kweek.

De grootste lefgozer van het Eilandje? Wij tippen Dirk Van den Berge, die al in 2010 zijn reisboekhandel Alta Via begon in de Nassaustraat. "Het is een wonder dat ik nog besta", grapt hij. "Toen ik zes jaar geleden een groot en goedkoop winkelpand zocht, kwam de makelaar hiermee op de proppen. Aantrekkelijk was het niet: een verlaten wijk met een smerig parkeerplein voor de deur. Een telefoontje naar Stad Antwerpen trok me toch over de streep. Ze vertelden me over de grootse plannen voor Het Eilandje. Het MAS lokte toeristen naar Het Eilandje, maar het Red Star Line Museum zorgt ervoor dat mensen verder wandelen dan het MAS. De sfeer is super, vooral 's zomers. Met de brede straten en het vele water waan ik me in de Vieux Port van Marseille."

Verkeersinfarct Eilandbelievers zijn er genoeg. Maar aan problemen ook geen gebrek. De bereikbaarheid bijvoorbeeld. Op twee buslijnen na, stopt hier niets. Al moet tegen 2017 het eerste deel klaar zijn van de Noorderlijn: een tram die Het Eilandje verbindt met het Centraal Station en het centrum. Met een paar jaar vertraging ging in maart de eerste spade in de grond voor die langverwachte tramlijn. De Parkbrug pakt haar op snelheid. De fiets- en voetgangersverbinding over de Italiëlei komt er begin juli. Zo geraak je snel van Park Spoor Noord naar Het Eilandje, zonder het complexe kruispunt aan de Noorderplaats over te moeten.

"Wanneer ik tegen 16 uur richting Het Eilandje fiets om mijn bar te openen, haal ik vaak lange rijen aanschuivende auto's in," zegt Sven Mes van Bagger. "De naam zegt het zelf al: Het Eilandje. Je geraakt er maar moeilijk op en af. Bovendien is het een oude wijk met kleine kasseistraatjes. Met de duizenden woningen die nu gebouwd worden, stevenen ze af op een verkeersinfarct." Ook toeristische events kunnen het Eilandje makkelijk overspoelen. Zo is er in juli de internationale zeilwedstrijd Tall Ships Race.

De aanzwellende inwonersaantallen zijn inderdaad om van achterover te vallen. In de eerste fase van de ontwikkeling - die iets minder dan de helft van Het Eilandje betreft - groeit het aantal huizen van 916 naar 3.388. "Het is super dat de wijk er zo op vooruitgaat. Het enige waar ik me zorgen over maak, is de sociale mix", zegt Toon Craen van Broer Bretel. "Nu wordt het hier stilaan een soort TriBeCa waar alles chic en duur is. Het zou jammer zijn als die trend zich doorzet. Gelukkig worden er op het Cadix-eiland ook sociale woningen en appartementen gebouwd."

Als het van AG Vespa afhangt, wordt Het Eilandje helemaal geen luxegetto. Het dochterbedrijf van Stad Antwerpen doet vastgoedprojecten en coördineert de nieuwe stadsontwikkeling. Lees: ze zorgen er mee voor dat betaalbare woningen opgetrokken worden, ook op Het Eilandje.
Datzelfde AG Vespa gaf ook twee hangars in bruikleen voor Born in Antwerp: "In deze twee hangars aan de Oostkaai van het Kattendijkdok is er een café, een collectief atelier, filmzaal en exporuimte. We zijn zeven op zeven open, een half jaar lang. Maar we hosten ook andermans activiteiten, zoals vorig weekend de Invasie", zegt medeorganisator Dré Demet. "We zochten naar een terrain vague: een ruimte die in transitie is. Of een plek die Antwerpenaars over het hoofd zien. Het Eilandje is dat bij uitstek. Het heeft een ruw kantje, er is nog ruimte voor experiment. We kunnen hier eventjes buiten de strak afgelijnde beleidskaders kleuren."

Of zoals marketingexpert Jef Staes ooit zei: "De meeste biodiversiteit vind je aan de rand van een bos. Niet er middenin." Een prachtige metafoor voor de stad Antwerpen. Ook daar zijn het de randen - Het Zuid, Park Spoor Noord, Zurenborg en Het Eilandje - die het centrum voeden. Waar wacht The Guardian nog op?

Born in Antwerp loopt nog tot 2 oktober, borninantwerp.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234