Zaterdag 18/09/2021

Wie krijgt de zwartepiet bij de NMBS?

De strijd in de controlekamer van de NMBS blijft doorgaans discreet, maar nu vallen die schermen even weg. Johan Vande Lanotte (sp.a) reageert snoeihard op de halve en hele verdachtmakingen in het boek 'Dwarsligger - Achter de schermen van de NMBS' van ex-spoorbaas Mark Descheemaecker. Die laatste probeert dan weer de kritiek van Vande Lanotte te weerleggen.

MARC DESCHEEMAECKER OVER JOHAN VANDE LANOTTE

Het machtsmisbruik

In het boek beschrijft Descheemaecker hoe hij door Vande Lanotte herhaaldelijk onder druk werd gezet om sp.a'ers op te nemen in zijn directiecomité. Tegen de zin van Vande Lanotte zou Steve Stevaert (sp.a) ervoor gezorgd hebben dat Sabin S'heeren van De Lijn werd benoemd als directeur Reizigers. Ook vorig jaar, toen de opvolging van Descheemaecker werd geregeld, trok Vande Lanotte alle macht naar zich toe. "Geruchten, obstructies, aanvallen in het parlement... Werkelijk alles werd in de strijd gegooid om mij de pas af te snijden", schrijft de ex-spoorbaas.

Onduidelijk

Vande Lanotte geeft toe dat hij een uitgesproken veto stelde tegen een verlenging van het mandaat van Descheemaecker. Hij ontkent echter dat hij de benoeming van S'heeren probeerde te stoppen. "Descheemaecker geeft de indruk dat er een tweestrijd was tussen mij en Stevaert. Quod non."

De hold-up van 1 miljard euro

Volgens Descheemaecker pleegde de sp.a "een hold-up van meer dan één miljard" euro toen de NMBS-groep in 2005 werd opgesplitst in drie delen. Tegen de afspraken in bleef de kassa van de NMBS toen bij de overkoepelende NMBS-Holding, die werd geleid door Jannie Haek, de ex-kabinetschef van Vande Lanotte. "Haek kwam vooral om de sp.a ter wille te zijn en om zijn broodheer Vande Lanotte te dienen", schrijft Descheemaecker. "Ondertussen zat ik met een virtueel failliete NMBS."

Waar

De raad van bestuur van de unitaire NMBS keurde op 17 december 2004 de lijst van activa goed die naar de NMBS werden getransfereerd. De voorziene 500 miljoen euro kasmiddelen en 739 miljoen euro vorderingen zaten daar inderdaad niet bij. Volgens Vande Lanotte was dat juridisch onmogelijk.

De Sp.a-Fyra-connectie

Vande Lanotte zou aan de oorsprong liggen van de Fyraflop. "Toen ik in 2005 werd aangesteld als CEO, had Vande Lanotte net een formeel akkoord ondertekend met zijn Nederlandse collega. Dat verplichtte de NMBS om bijkomende treinen in te leggen tussen Brussel en Den Haag met nieuw aan te kopen tgv's." Toen Descheemaecker vorig jaar een audit liet uitvoeren om na te gaan of er bij de aankoop van de Fyra sprake was van corruptie, zegt hij tegengewerkt te zijn door sp.a'ers. "De partij vreesde een nieuw Agustadossier voor de verkiezingen van mei 2014. Een sp.a'er bevestigde me dat ik voor Johan over de rode lijn was gegaan. Ik had een aanval geopend op de sp.a en zou daar zeker de prijs voor moeten betalen."

Waar

Johan Vande Lanotte (sp.a) was tijdens de ondertekening van het Fyracontract, op 20 mei 2004, de bevoegde minister voor de NMBS. Maar het internationale reizigersvervoer was op dat moment al geliberaliseerd. Daarom is Karel Vinck, die toen CEO was, de eindverantwoordelijke voor het Fyradebacle.

De spookthalys

Volgens de ex-spoorbaas is de Thalys van Parijs naar Oostende zwaar verlieslatend. "Per dag dat de trein rijdt, kost dat per passagier meer dan 1.300 euro aan subsidies", rekent hij voor. De trein bestaat volgens Descheemaecker alleen nog maar omdat de keizer van Oostende dat wil. Toen hij de verbinding wilde schrappen, botste hij op een veto van Vande Lanotte. "Moraal van het verhaal? Raak niet aan het fallussymbool van een politicus. En probeer vooral niet om belastinggeld te besparen door efficiënt te werken. Het kan je de kop kosten."

Waar

In december 2012 stelde Descheemaecker voor om de spookthalys af te schaffen om de exploitatie van de Fyra te betalen. Vande Lanotte bevestigt dat hij het daar niet mee eens was. Nu Descheemaecker voorstelt om het geld te gebruiken om de Diaboloheffing te verlagen en een Thalys naar Amsterdam in te leggen, zou Vande Lanotte naar eigen zeggen wel akkoord zijn gegaan.

Creatief boekhouden

In Dwarsligger beschrijft Descheemaecker hoe de begroting in 2005 dreigde te ontsporen. "Premier Guy Verhofstadt (Open Vld) wenste absoluut een nulbegroting te presenteren. Daarom speelde de regering hoog spel met allerlei trukendozen, ook via de NMBS-groepsboekhouding." De NMBS-Holding leende 300 miljoen euro op de financiële markt, wat de schuld van de NMBS verhoogde. Het geleende geld schoof de NMBS-Hoding door naar de overheid, die in ruil de toekomstige pensioenen van de treinbestuurders zou financieren. "De reputatie van de jonge Freya Van den Bossche (sp.a) was gered. Zij was toen net minister van Begroting geworden, met John Crombez als kabinetschef."

Waar

Ja. Volgens de toenmalige regering zou de pensioenlast zonder de ingreep het budget van de NMBS langzaam hebben opgegeten. Volgens Vande Lanotte is het "perfect na te rekenen" dat de maatregel positief was voor de NMBS en dus voor de reiziger.

JOHAN VANDE LANOTTE OVER MARC DESCHEEMAECKER

De dalende stiptheid

Onder Descheemaecker bereikte de stiptheid van de treinen een absoluut dieptepunt. De cijfers van 2013 zijn de slechtste sinds 2010. "De stiptheid en kwaliteit zitten in een dalende lijn sinds Descheemaecker verantwoordelijk werd voor de NMBS", zegt de vicepremier. Volgens hem bewijst de huidige CEO Jo Cornu dat het anders kan. "Hoewel volgens Descheemaecker de stiptheid pas in 2015 beter kon, is er wel al verbetering merkbaar. In januari reden meer dan 90 procent van de treinen op tijd, in februari 89,8 procent. Met de stiptheid gaat het de voorbije twee maanden dus opnieuw weer wat beter."

Onduidelijk

Ja, de stiptheid daalde systematisch onder Descheemaecker. Het causale verband is echter moeilijk aan te tonen. In de periode dat Descheemaecker de NMBS leidde, steeg het aantal reizigers met 60 procent. De levering van de nieuwe treinen, die in 2004 werden besteld, worden nog altijd afgeleverd. Vandaag tonen de statistieken van de stiptheid een opflakkering, al heeft dat ook te maken met het uitblijven van een strenge winter.

De groeiende schuldenberg

In de periode dat Descheemaecker CEO van de NMBS was, groeide de schuldenberg van het spoor aan tot 865 miljoen euro. De overkoepelende Holding, die werd geleid door Jannie Haek (sp.a), heeft 798,6 miljoen euro winst geboekt in dezelfde periode. Vande Lanotte benadrukt dat de rekeningen van Descheemaecker niet altijd klopten. Onder meer omwille van het geld dat naar de vrachtactiviteiten ging. "Na zijn vertrek heeft het nieuwe management nog eens een tekort van 225 miljoen euro ontdekt."

Onduidelijk

De schuldenberg van de NMBS groeide inderdaad onder Descheemaecker. Over de 225 miljoen euro 'onverklaarbare schulden' bestaat nog altijd onduidelijkheid. Het GRAMAFI-comité van de NMBS ('grandes masses financières'), dat in opdracht van Jean-Pascal Labille (PS) de schulden van de NMBS-groep moet herverdelen, ontdekte het bedrag onlangs. Mogelijk zaten er fouten in het theoretische rekenmodel dat door GRAMAFI werd gebruikt. Zo zouden boetes die de NMBS moet betalen niet verrekend zijn in het EBITDA-model, wat al 100 miljoen euro 'schulden' zou verklaren.

Het fiasco van het goederenvervoer

Sinds Descheemaecker in 2002 verantwoordelijk werd voor de vrachtafdeling van de NMBS, zouden de vrachtactiviteiten al meer dan 2 miljard euro schuld veroorzaakt hebben. "Overheidsgeld dat bestemd was voor de reiziger werd jarenlang versluisd naar de commerciële, en nochtans geliberaliseerde, activiteiten van het goederenvervoer. Schuld werd aangegaan om verliezen mee te compenseren. En dan nog slaagde Descheemaecker er niet in om het vrachtvervoer per spoor rendabel te maken", zegt Vande Lanotte.

Waar

Ja. In 2012 publiceerde het Rekenhof een kritisch rapport over de financiële toestand bij de spoorwegen. De geldstromen tussen de filialen van de NMBS bleken erg ondoorzichtig te zijn. Niemand weet precies wanneer hoeveel geld van het ene naar het andere filiaal werd versluisd.

Het gebrek aan visie

Descheemaecker heeft volgens Vande Lanotte nagelaten om een positieve visie te ontwikkelen op het binnenlandse reizigersvervoer. Descheemaecker was te gefixeerd op de nakende liberalisering van het reizigersvervoer. De vicepremier zegt dat Descheemaecker enkel bezig was met het beperken van de schade voor de tegenvallende stiptheid, kwaliteit, veiligheid en financiële resultaten. "Hij had een duidelijke voorkeur voor internationaal reizigersvervoer en vrachtvervoer per spoor. Maar die activiteiten maken geen deel meer uit van de kerntaken van de NMBS."

Waar

Descheemaecker is een liberaal in hart en nieren. Hij maakte nooit een geheim van zijn passie voor het goederentransport.

CONCLUSIE

Meer dan een afrekening

In Dwarsligger (Van Halewyck, 19,95 euro) fileert Marc Descheemaecker een decennium bij de NMBS. Vakbondslui, politici, oud-medewerkers: niemand wordt gespaard. Gênante anekdotes worden onverbloemd neergepend, zoals hoe voormalig ACOD-leider Jos Digneffe een job voor zijn vrouw probeerde te versieren, of hoe voogdijminister Bruno Tuybens (sp.a) genegeerd wordt door zijn eigen kabinetspersoneel.

In het hoofdstuk 'Tien redenen waarom de keizer van Oostende mij liet onthoofden' rekent de auteur ook af met vicepremier Johan Vande Lanotte (sp.a). Descheemaecker schetst het beeld van een machtspoliticus die niet bang is van belangenvermenging. Dat het boek slechts één kant van het verhaal schetst, is duidelijk.

Toch is Dwarsligger meer dan een afrekening. Zo heeft de voormalige spoorbaas terecht vragen bij de politieke inmenging aan de top van de overheidsbedrijven. De reconstructies van de Fyraflop of de spookthalys tonen aan dat stinkende spoordossiers vaak het resultaat zijn van het politieke machtsspel achter de schermen.

Ook Johan Vande Lanotte (sp.a) heeft een aantal sterke argumenten. Dat het zwaar verlieslatende goederenvervoer een blamage is voor Descheemaecker, groter dan de Fyra, zullen veel spoorlui beamen. Tot op heden is die brand nog altijd niet geblust. Ook de schulden van de NMBS blijven aantikken en hebben de kaap van 4 miljard euro al overschreden. Anderzijds schiet de socialistische vicepremier ook enkele losse flodders af. Zo blijkt het verhaal van de 'onverklaarbare schulden' niet helemaal te kloppen. Onder Descheemaecker steeg het aantal treinreizigers exponentieel. In budgettair moeilijke tijden is dat een hele uitdaging.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234