Donderdag 28/10/2021

'Wie kan pakt de biezen, alleen sukkels blijven achter'

'Pas op', luidde de eerste lezersreactie op Amazon.com, 'dit boek heeft niets met tractors te maken en de auteur zou zich diep moeten schamen.' Het boek in kwestie is het steengoeie Een korte geschiedenis van de tractor in de Oekraïne en de auteur die met alle recht het hoofd hoog mag houden heet Marina Lewycka. Kon zij eraan doen dat een of andere tiepmiep haar roman geklasseerd had onder het kopje 'landbouwmachines'?

Door Marnix Verplancke

Marina Lewycka

Een korte geschiedenis van de tractor in Oekraïne

Oorspronkelijke titel: A Short History of Tractors in Ukrainian

Vertaald door Marja Kooreman

Mouria, Amsterdam, 335 p., 17,90 euro.

De plot van het boek is deels op autobiografisch materiaal gebaseerd. Toen Lewycka een paar jaar geleden bij haar hoogbejaarde vader op bezoek ging vertelde hij haar doodleuk dat hij opnieuw ging trouwen, met een Oekraïense poes die best zijn kleindochter kon zijn en over een fantastisch stel tieten beschikte. Zelf van Oekraïense afkomst en na de Tweede Wereldoorlog naar Sheffield gevlucht, stelde hij zijn plan voor als een daad van barmhartigheid, verricht om op zijn beurt een arm schepsel te helpen. Die vrouw, zo vertelde hij, had geen toekomst in haar land en hij zou haar die schenken in Engeland. "Gewoon zijn vunzige lust rationaliseren, dat was het", reageert Lewycka gevat, "zoals alle mannen in zo'n situatie zouden doen. Hij wou gewoon aan haar tieten zitten."

In Een korte geschiedenis van de tractor in Oekraïne heet de 84-jarige vader Kolja en zijn 36-jarige bruid Valentina. En net zoals hij weet wat hij wil, en zij weet wat ze wil - een comfortabel bestaan en vooral een goede school voor haar zoon Stanislav - hebben ook Kolja's twee dochters, Nadja en Vera, een duidelijk doel voor ogen: dat Valentina-mens laten ophoepelen. Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan aangezien de vrouw met haar wulpse vormen de oude man als een elastiekje om haar vinger windt. Dat het huis vol appels ligt waarmee Kolja Toshiba-appelen maakt, ofwel een plakkerig goedje dat zo uit de microgolfoven komt, en dat hij gestaag verder werkt aan zijn boek over de 'mechanisering van het wereldbeeld als ideologie in de motortechniek' laat haar koud. Zolang hij haar maar voorziet van dellerige kledij en een goeie auto, wat zeker niet de oude Rover is die zij denigrerend de flutauto noemt en meer in de buurt komt van de Rolls die ze zelf koopt voor 500 pond, ook al moet die dan met een hijskraan de voortuin in getakeld worden. Voor seks heeft Valentina aan de ouwe niet genoeg: wanneer ze zwanger raakt, staan er vijf kandidaat-vaders klaar, Kolja inbegrepen, die er nog niet zo gauw van te overtuigen is dat een vrouw van orale seks alleen niet zwanger kan raken.

Een korte geschiedenis van de tractor in Oekraïne is een komedie, maar wel een pikzwarte. Lewycka stelt de zaken nogal scherp, zegt soms wat iedereen denkt maar niemand over de lippen krijgt en zet Valentina - en daarmee ook alle Oost-Europese vrouwen die het geluk in onze streken komen zoeken - genadeloos in haar blootje. Het is een hebzuchtig Oekraïens kreng dat een bejaarde man misbruikt om naar het Westen te komen en hem vervolgens zijn geld probeert af te troggelen. Als lezer denk je dat haar ware, mooie natuur ooit wel boven zal komen, maar dat gebeurt niet. Valentina blijft tot op het einde een verwerpelijke uitzuigster.

Zou een boek als dit met een zwarte migrante in de hoofdrol mogelijk zijn?

"Nee, dat zou nooit gepikt worden. Oekraïners kun je dat zonder enig probleem aandoen. Wij zijn het aanvaardbare gezicht van de immigratie, waardoor je over ons dingen kunt zeggen die over anderen politiek incorrect zijn. Oekraïners zijn immers blank en daardoor veel beter aanvaard in Groot-Brittannië. Maar daar komt stilaan verandering in. Zeker de laatste vijf jaar is de vreemdelingenhaat enorm toegenomen. En dat doet raar. Ik woon nu vijftig jaar in het land en voor het eerst krijg ik het gevoel dat ik er niet thuis hoor, zeker als ik lees wat er allemaal voor stemmingmakerij in de kranten verschijnt en hoe sommige politici daarop inspelen. De ouwe Conservative Norman Tebbit heeft bijvoorbeeld de Tebbit-test bedacht, die bepaalt of je wel een echte Brit bent. Als je bij sportwedstrijden het Britse team steunt, ben je volgens die test een echte, anders ben je niet meer dan een ingeweken buitenlander. Zelf zak ik voor die test, vrees ik, aangezien ik nog steeds voor Oekraïne supporter. De Tebbit-test bestaat al een tijdje, alleen wordt er steeds meer over gesproken en vindt die test steeds meer bijval en dat maakt me bang. Want het ligt voor de hand dat je het team van je geboorteland steunt. Niemand heeft daar ooit iets verkeerds in gezien, tot vandaag. Opeens zijn we nu geen echte, loyale Britten meer en daardoor bijna automatisch profiteurs, want zowat iedere Brit denkt dat buitenlanders alleen maar naar zijn land komen om er te profiteren van de sociale zekerheid. Als je dat vergelijkt met een halve eeuw geleden is het contrast bijzonder groot. Ik herinner me dat ik als kind met grote, nieuwsgierige ogen werd bekeken. Mensen hadden medelijden met ons omdat we in een Duits vluchtelingenkamp hadden gezeten - waar ik trouwens geboren ben - en omdat we ons geluk in een ander land hadden moeten zoeken. De Britten in mijn omgeving stelden veel vragen en waren oprecht geïnteresseerd. Nu stelt men geen vragen meer, men negeert of verhoort, met de bedoeling de ware redenen achter de immigratie te ontdekken. De sfeer is ronduit vijandig."

En de migranten van de vorige generatie zijn niet beter dan de rest, zo blijkt nogal eens.

"Inderdaad, dat is zo typisch. Ik zie dagelijks hoe de Afghanen beschimpt worden door de Bengalezen, die gediscrimineerd worden door de Pakistanen, die op hun beurt weer moeten onderdoen voor de Indiërs. Het zijn altijd de recentst gearriveerden die de pineut zijn. En zelfs binnen eenzelfde etnische groep wordt er gediscrimineerd. De oude Oekraïners staan wel open voor de nieuwe, maar ze kijken toch een beetje neer op hun platte materialisme. Waar is de cultuur die zij een halve eeuw geleden achterlieten, zo vragen zij zich af? Nu draait het allemaal om dure kleren, grote auto's en blitse gsm's. Die mensen lijken hun verleden zo vlug mogelijk te willen vergeten, maar probeer hen dat maar eens te verwijten. Het is immers een verschrikkelijk verleden. En dat die mensen materialistisch ingesteld zijn hoeft ook niet te verbazen. Ze komen uit een straatarm land en krijgen daar zowat dagelijks te horen dat het Westen onmetelijk rijk is. Ze kijken naar geïmporteerde tv-reeksen en zien de armoede niet. Engeland heeft ook bittere armoede, maar je moet weten waar te kijken als je die wilt zien. Op tv komt die niet."

Had u geen gewetensproblemen over Valentina?

"Maar ze is ook een slachtoffer. Dat is wat de globalisering met ons doet: ze maakt zo verschrikkelijk veel slachtoffers, zelfs de uitzuigers en de onderdrukkers zijn slachtoffers. Er is niet echt een lijn te trekken tussen goede en slechte mensen. Valentina wil een beter leven voor zichzelf en voor haar zoon en daar wil ze alles voor doen. Maar welke vrouw zou dat niet willen? Iedere moeder wil toch het beste voor haar kind? Westerse mannen zijn trouwens ook een stuk liever dan Oekraïense, niet van die male chauvinist pigs, dus op dat vlak zit het ook wel goed. Over de hele wereld willen vrouwen naar het Westen. Het is de trek der wanhopigen. Toen ik research deed voor mijn boek en op zoek ging naar mijn in Oekraïne achtergebleven familie typte ik mijn familienaam in op Google en vond pagina's vol Lewycka's, allemaal vrouwen die met een West-Europese man wilden trouwen om weg te kunnen uit hun misère: jong, mooi, gestudeerd, en ik werd er een beetje triestig door. Het lijkt wel alsof die vrouwen de laatste resterende rijkdom van het land zijn en dat ook die nu voor het grabbelen ligt. Het eerste wat je opvalt wanneer je vandaag Oekraïne bezoekt is hoe weinig mensen er nog wonen. Wie kan pakt de biezen en alleen de sukkelaars blijven achter. En toch is het zo'n mooi land. De befaamde vruchtbare zwarte aarde is er nog, net als de heuvels en de bossen en de achterblijvers worden steeds spitsvondiger om de eindjes aan elkaar te knopen. Op mijn laatste reis door het land zag ik een boer die met een zelf in elkaar geknutselde tractor over zijn erf reed. Hij had de motor van een ouwe waterpomp gerepareerd en er met achtergelaten plaatstaal een carrosserie rond gebouwd. Hoe stom ook, toch gaf me dat weer een beetje hoop, dat er misschien toch nog een bescheiden toekomst is voor Oekraïne."

En ooit was Oekraïne de graanschuur van de Sovjet-Unie.

"Hoe is het mogelijk, vraag ik me wel eens af, dat iemand die zo hard werkt, op zulk vruchtbaar land, eindigt met niets. En het antwoord is dat iedereen die over Oekraïne geheerst heeft, het land leeg heeft geroofd. Eerst de Russische tsaren, dan de communisten en nadien de kapitalisten, dan kun je best begrijpen dat niemand de huidige president vertrouwt. Voor Stalin waren de koelakken het grote obstakel om zijn collectivisering van de landbouw door te drijven. Om de industrialisatie te voeden, moest de grond meer opbrengen, zo redeneerde hij en daarom industrialiseerde hij de landbouw. Maar boeren zijn boeren natuurlijk. Die willen op hun eigen land werken en niet op dat van een ander. Stalin wou dat niet zien en maakte van al die kleine landbouwbedrijfjes grote collectieve boerderijen. Daar deed de tractor zijn intrede. Later vond Stalin dat de Oekraïners gestraft dienden te worden en daarom werden de landbouwopbrengsten uitgevoerd. Die gingen naar de Russische steden, maar ook naar het Westen, waar men over het sovjetwonder sprak dat zoveel opbracht dat er boter en tarwe uitgevoerd konden worden. Als gevolg van Stalins collectivisering zijn miljoenen Oekraïners gestorven, maar echt bijleren hebben de overlevenden daardoor niet gedaan. Nog steeds ziet iedereen het land als een grabbelton, de burgers incluis."

Zeventig jaar communisme vergeet je niet gauw. Om te overleven diende je toen toch achterbaks en paranoïde te zijn?

"Zeker, en mijn ouders zijn dat ook na een paar decennia Engeland nooit kwijtgeraakt. Heel mijn jeugd kreeg ik te horen dat ik me zo veel mogelijk onzichtbaar moest maken. Mijn vader zit nu in een bejaardentehuis en wanneer hij een nieuwe pyjama krijgt, zegt hij nog steeds: 'Kijk, daar zijn ze met mijn nieuwe uniform.'"

Maar nu wordt het allemaal anders, zegt men. Wat denkt u trouwens van die befaamde Oekraïense oranje revolutie?

"Naast mijn schrijverij heb ik ook nog een dagjob: ik geef les in public relations, wat maakt dat ik van op grote afstand pr kan ruiken. En die oranje revolutie stinkt er verdomd sterk naar. Ik was onlangs in Kiëv en daar sprak ik nogal wat jonge mensen. Wat me opviel is de moed waarmee ze naar de toekomst kijken. Niemand van de huidige machthebbers heeft propere handen, zo zeiden ze, en op dat vlak is er dus niets veranderd, maar wij zijn veranderd. Wij hebben het lot van het land op ons genomen en we willen er iets van maken. Ik vond dat heel ontroerend. Ik behoor tot de generatie van '68 en begreep wat ze bedoelden. Toen ik verder naar het oosten reisde zag ik echter dat er van de economie niet veel meer overblijft. De Oekraïense economie stond vanouds ten dienste van de Russische en was op uitvoer gericht. Na de onafhankelijkheid viel de markt voor haar producten weg. De Russen wilden geen tractorwisselstukken meer en de fabrieken sloten een voor een de deuren. De armoede en de hopeloosheid zijn daardoor ontstellend groot, net als het cynisme trouwens. De oude dieven zijn vervangen door de nieuwe zegt men, en geef toe, hoe kun je in een straatarm land miljonair worden zoals voormalig premier Julia Timoshenko? Toch alleen maar door te stelen? En het gekke is dat heel Oekraïne dat weet en niemand het iets lijkt uit te kunnen maken. Ze is immens populair in het land en wordt weleens vergeleken met Margaret Thatcher. Misschien doet ze voor Oekraïne wat Mrs. Thatcher voor Engeland heeft gedaan, krijg ik weleens te horen, en dan denk ik: ach man, je hebt geen flauw idee van wat Thatcher Engeland heeft aangedaan."

Marnix Verplancke

'Op google vind je pagina's vol vrouwen die met een West-Europese man willen trouwen om weg te kunnen uit hun misère: jong, mooi, gestudeerd, om triest van te worden'

'Dat die mensen materialistisch zijn, hoeft niet te verbazen. Ze komen uit een straatarm land en krijgen daar zowat dagelijks te horen dat het Westen onmetelijk rijk is'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234