Maandag 21/06/2021

Wie is Vladimir Vladimirovitsj Poetin?

Staat hij op de judomat, dan verslaat hij zijn tegenstanders een voor een, want hij is sterk en neemt in een flits de juiste beslissingen. Zo licht de nationale judocoach op de Russische staatstelevisie het succes toe van Vladimir Poetin. Maar zijn eigen trainer van vroeger ziet in diezelfde eigenschappen nu juist een risico. 'Poetin wil te graag winnen', zegt hij op een anti-Kremlin zender. 'Dat maakt hem gevaarlijk.'

Wat je er ook van denkt, de KGB-veteraan die op 31 december het Kremlin veroverde en interim-president van Rusland werd, heeft een vechtersmentaliteit. Alleen: waar hij voor gaat knokken als hij op 26 maart, zoals verwacht, tot president wordt gekozen, dat is een raadsel. Uit zijn daden tot dusver spreekt alleen de taal van geweld, in de populaire Tsjetsjeense oorlog. Maar zijn imago van sterke man - de harde blik, emotieloos gezicht, bijtend uitgesproken zinnen - kan evengoed door zijn imidzjmekeri ('image-makers') zijn gecreëerd. Nu het beeld iets te hard is uitgevallen, halen ze de scherpe kantjes er vanaf. En dus stuurt Poetin e-mailtjes aan Brigitte Bardot ('Het lot van de dieren laat mij niet onverschillig'), en spreekt hij in een tv-interview over zijn 'lieve vrouw Ljoedmila', en hoe hij zijn tranen nauwelijks kon bedwingen bij Jeltsins afscheid.

Zelfs zijn onlangs op het internet (www.pravitelstvo.gov.ru) gepubliceerde visie op 'Rusland in de 21ste eeuw' geeft weinig concrete houvast. Hij rept van de 'strijd tegen corruptie en georganiseerde misdaad'. Van een sterke, 'paternalistische' staat die 'orde' in de samenleving garandeert. Van 'patriottisme' en 'geloof in Ruslands grootsheid' om het land bijeen houden. En van 'de collectieve levenswijze die in Rusland altijd heeft gedomineerd over het individualisme.' En net als je denkt dat je hem op sovjetnostalgie hebt betrapt, hekelt hij het communistische verleden en waarschuwt dat een te sterk staatsbestel de individuele vrijheid kan aantasten, dat te veel patriottisme tot 'imperialisme' kan leiden.

Over zijn verleden is hij al net zo zwijgzaam als over de toekomst. Toch loopt door zijn carrière onmiskenbaar een rode draad: zijn absolute, onvoorwaardelijke loyaliteit aan zijn baas, wie dat ook is. Toen Boris Jeltsin hem in augustus onverwacht tot premier en 'kroonprins' benoemde, reageerde hij verrast. Hij was niet van plan geweest voor de troonopvolging in aanmerking te komen, zei hij, maar nu de president dat wenste, zou hij gehoorzamen. Zijn credo: ik ben een militair en ik voer bevelen uit.

Maar wat als hij beseft dat hij niemand meer boven zich heeft? Dat hij het nu is die de bevelen geeft? Dat hij volgens de Russische grondwet niet eens naar het parlement hoeft te luisteren en per decreet kan regeren? Laat hij zich dan leiden door de wensen van de kiezers, de generaals, de oligarchen, of door een Idee? Anders gezegd: wie is eigenlijk luitenant-kolonel Vladimir Vladimirovitsj Poetin?

Hij wordt in 1952 in Leningrad (tegenwoordig St. Petersburg) geboren als zoon van een slotenmaker. Al sinds zijn kindertijd wil hij bij de geheime dienst, vertelt zijn vroegere schooljuf aan de commerciële zender NTV. Hij had haar eens om een boek gevraagd over spionage. "Maar dat heeft hij nooit teruggegeven." Op de universiteit staat hij bekend als een rustige, gevoelige jongen die feestjes mijdt en bloost om grof taalgebruik. De jonge Vladimir concentreert zich op zijn studie burgerlijk en economisch recht. En als hij in 1975 cum laude afstudeert, wordt hij door de KGB gerekruteerd voor het Eerste Directoraat, de buitenlandse inlichtingendienst, waar hij vijftien jaar zal blijven. Vladimir treedt daarmee toe tot de sovjetelite. Bij het Eerste Directoraat werken de slimste mensen, die toegang hebben tot dissidentenliteratuur, en anders dan hun landgenoten ongecensureerd mogen weten wat er in binnen- en buitenland gebeurt.

De dienst stuurt hem in 1984 naar Dresden in de DDR, van waaruit hij zes jaar lang bedrijfsspionage zou hebben gepleegd. Hij richt zich waarschijnlijk op West-Duitsland, en reist ook naar Oostenrijk en Zwitserland. Volgens ex-premier Stepasjin, ook een vroegere KGB'er, heeft hij dankzij die post bij zijn collega's de bijnaam 'Stasi'. Poetin spreekt Duits, zijn twee tienerdochters lopen momenteel school bij de Duitse ambassade in Moskou.

Het is nog steeds onopgehelderd waarom hij in 1990 wordt teruggeroepen naar Leningrad: moet hij de opbloeiende democratische beweging in de gaten houden? Als de Sovjetunie in 1991 uiteenvalt en de KGB (althans onder die naam) ophoudt te bestaan, wordt hij plaatsvervanger van de liberale burgemeester Anatoli Sobtsjak, zijn vroegere leraar aan de universiteit. Het is zijn eerste functie buiten de geheime dienst, maar hij opereert nog even onzichtbaar als voordien. Zijn stijl is het uitwerken van slimme deals achter de schermen, waardoor hij 'de grijze kardinaal' wordt genoemd. De publieke optredens laat hij graag over aan zijn baas.

Poetin sluit contracten af met buitenlandse investeerders. Een westerse zakenman die destijds met hem te maken had, noemt hem in The Sunday Times 'hard en pragmatisch', en 'beslist niet innemend.' Ook zijn vroegere baas Sobtsjak beschrijft hem als 'bikkelhard', maar dan in positieve zin: 'Hij maakt altijd af waar hij aan begint.' De man die zich nu afficheert als corruptiebestrijder moet getuige zijn geweest van zwendel en zakkenvullerij. Want zijn baas mag dan een prominente liberaal zijn, onder diens bewind is het bestuur door en door corrupt. Zo verkoopt de burgemeester appartementen van de stad voor bodemprijzen aan journalisten in ruil voor positieve berichtgeving, en overigens ook aan Poetins moeder. Of de gedisciplineerde luitenant-kolonel zelf in de gemeenteruif graait, is onbekend, maar in elk geval houdt hij loyaal zijn mond over wat hij ziet.

Voor zover bekend komt hij slechts één keer in opspraak, als hij exportvergunningen afgeeft waarvoor nooit een (wel afgesproken) tegenprestatie wordt geleverd. Maar zijn loyaliteit loont: zijn baas weigert hem te ontslaan. En de burgemeester verdedigt hem ook als de Petersburgse democraten halverwege de jaren negentig tot hun woede ontdekken dat Poetin jarenlang KGB-officier is geweest. "Hij is geen KGB-man", zegt Sobtsjak. "Hij is mijn leerling."

Bij de herverkiezing van Sobtsjak in 1996 is Poetin de campagnestrateeg, en al kan hij net zo goed met modder gooien als de tegenpartij, het lukt hem niet de verkiezingen te winnen. Juist als zijn carrière in het slop dreigt te raken, haalt Anatoli Tsjoebais, een Petersburgse liberaal en vertrouweling van Jeltsin, hem naar Moskou. Daar zal Vladimir Poetin nog meer fraude zien en trouw verzwijgen. Hij gaat werken bij de beheerder van het roerend en onroerend goed van het Kremlin, tegen wie deze zomer in Zwitserland een strafrechtelijk onderzoek is geopend op verdenking van het aannemen van miljoenen dollars smeergeld.

In maart 1997 wordt hij hoofd van het Algemene Controle Bureau van het Kremlin. Het is zijn taak om Ruslands regio's in het gareel te houden, en dat doet hij met harde hand. "Poetin chanteerde de regionale leiders", zegt Nikolaj Petrov, expert voor regionale politiek van het Moscow Carnegie Center. "Hij verzamelde compromitterend materiaal en dreigde dat te gebruiken als de gouverneurs zich te onafhankelijk gedroegen." De boodschap was: wees zo corrupt als je wilt, zolang je maar doet wat het Kremlin zegt.

Poetins discretie wordt gewaardeerd: na ruim een jaar benoemt Jeltsin hem tot hoofd van de veiligheidsdienst FSB, de belangrijkste opvolger van de KGB voor het binnenland. Ook in die functie laat hij zien dat hij niet terugdeinst voor de botste methoden. Als het onderzoek naar een smeergeldaffaire te dicht bij de Jeltsin-kliek dreigt te komen, speelt hij zijn troefkaart uit: een in het geniep opgenomen seksvideo van de openbaar aanklager in bed met twee hoertjes. Dat belastende materiaal geeft Jeltsin een goed excuus om de lastige aanklager op non-actief te zetten.

Deze proeve van loyaliteit verschaft Poetin verdere toegang tot de kring rond Jeltsin. Kort erna wordt hij benoemd tot voorzitter van de oppermachtige Veiligheidsraad, terwijl hij zijn post als FSB-chef behoudt. Dat is handig, uit hoofde van de FSB kan hij bijvoorbeeld een dreigbrief sturen naar het door communisten gedomineerde parlement, als die op het punt staat een afzettingsprocedure tegen Jeltsin op gang te brengen. Het past precies in de rol die de FSB-chef voor zijn dienst ziet in de Russische democratie: "De veiligheidsdienst moet een onoverkomelijk barrière vormen op de weg terug naar het grimmige verleden", zegt hij.

Maar Poetin ziet het gevaar ook in milieuorganisaties die door buitenlandse geheime diensten zouden zijn geïnfiltreerd. Twee milieuactivisten, die hebben bericht over onverantwoorde dumping van nucleair afval, worden door de FSB beschuldigd van hoogverraad, en jarenlang gevolgd, geïntimideerd en in voorarrest gevangen genomen. En dat terwijl er in de strijd tegen corruptie en georganiseerde misdaad geen merkbare vooruitgang wordt geboekt. Het onderzoek naar de huurmoord op de vooraanstaande Petersburgse democrate Galina Starovoitova zit al vanaf het begin in het slop.

In augustus heeft Poetin blijkbaar voldoende trouw aan de president betoont om tot diens kroonprins en premier aangesteld te worden. Op oudejaarsdag draagt Jeltsin de presidentiële vulpen en het atoomkoffertje aan hem over. Wat hij met die macht gaat doen? Volgens het gangbare Russische complotdenken is dat de verkeerde vraag. Het gaat om: wie heeft er baat bij deze ontwikkeling? Kamoe noezjna? zeggen de Russen. In dit geval zijn dat achtereenvolgens: de Jeltsin-kliek, die van Poetin geen fraudeonderzoek vreest; het leger, dat door hem eindelijk revanche mag nemen op de Tsjetsjenen; en uiteraard de FSB, die met 'hun man' aan de top een belangrijkere rol verwacht.

Alleen: in hoeverre Poetin een marionet van deze machtsgroepen is, dat moet nog blijken. De meeste Russen kan dat trouwens weinig schelen. Het hele volk lijkt door Vladimir Poetin betoverd. Hij geeft ze een goed gevoel, zoals ze dat lang niet van een leider hebben gehad. Slechts een enkeling ruikt onraad. Toen Poetin laatst tien Lada-jeeps aan pro-Moskouse leiders in Tsjetsjenië cadeau deed, zoomden de camera's geschrokken in op de voorruit, waarop zijn portret was bevestigd. "Dat kennen we", zei politiek commentator Kiseljov op de commerciële tv. "Dat deed Stalin ook."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234