Zondag 11/04/2021

Wie is links, wie is rechts?

Het is niet omdat de begrippen 'links' en 'rechts' niet versleten zijn dat de discussie over de inhoud stil moet vallen

'De Morgen' & Vooruit presenteren 'Uitgelezen op reis: Politiek & Letteren' op zondag 12 november om 11 uur. Met: Louis Tobback, Kathleen Cools, Jos Geysels, Anna Luyten en Fien Sabbe.

Boeken op tafel: 'Mijn Vrijheid. De autobiografie' van Ayaan Hirsi Ali, 'Op het kruispunt van de politiek. Links en rechts in Vlaanderen' van Carl Devos, Hilde Van Liefferinge & Dries Verlet, 'Paniek in de Politiek' van Erik Meynen

Carl Devos, Hilde Van Liefferinge & Dries Verlet

Op het kruispunt van de politiek. Links en rechts in Vlaanderen

Academia Press, Gent, 221 p., 17 euro.

Politicologisch onderzoek naar links en rechts in Vlaanderen

Duidt het begrippenpaar 'links' en 'rechts' nog op een politiek onderscheid? Heeft de inhoudelijke erosie zo hard toegeslagen dat er niets van overblijft? Is links geïmplodeerd en rechts zinledig geworden? Dat zijn de vragen waarop Carl Devos, Hilde Van Liefferinge en Dries Verlet in hun boek een antwoord trachten te vinden.

Door Jos Geysels

De auteurs peilden naar de standpunten en meningen van kiezers en politici over socio-economische en socioculturele thema's en vroegen hen zichzelf te plaatsen op de links-rechtsas. Het onderzoek leverde genuanceerde, maar duidelijke conclusies op. "Links en rechts hebben als politieke classificaties in Vlaanderen de tand des tijds doorstaan en vormen in de geesten van de Vlaamse politici en kiezers wel degelijk nog steeds een belangrijk ordeningsinstrument." 'Links' en 'rechts' zijn herkenbare begrippen die minder vaag zijn dan velen laten uitschijnen. Ze beelden ook een (partij)politiek verschil uit. "De links-rechtsscores die partijen van politici en kiezers krijgen, komen grotendeels overeen. (...) Nog anders gezegd, onder de algemene links-rechtsaanduiding zit wel degelijk een reëel, inhoudelijk verschil." En ze besluiten: "Het lijkt er sterk op dat we het nog enige tijd met links en rechts zullen moeten doen." En, zo leert dit boek, "ook kunnen doen".

Naast deze interessante conclusie leverde het onderzoek een aantal merkwaardige resultaten op. Volgens de auteurs "kunnen kiezers vrij makkelijk economisch rechts denken en cultureel links, en omgekeerd". Dat was bekend. Maar heeft deze vaststelling geen gevolgen voor de algemene definitie van wat links en rechts is en zeker wat de politieke vertaling op het partijniveau betreft? Want waar plaats je de VLD, met haar pro-euthanasiestandpunt, op de links-rechtsas in dit ethische dossier? Aan de rechtse kant?

De auteurs clusteren Groen!, sp.a en Spirit aan de linkerkant wat betreft hun attitudes inzake etnocentrisme en autoritarisme. Ze beschrijven de verschillen tussen deze partijen, maar ze beschouwen deze als "nuances". Is dit terecht?

Een onderzoek van Jaak Billiet naar waarde-oriëntaties van de kiezer in 1999 toonde aan dat inzake 'postmateriële waarden' de groene en socialistische kiezer (ondanks de electorale overloop) voor een belangrijk deel van elkaar verschillen. Andere studies bevestigen dit, zeker als het over de attitudes inzake 'etnocentrisme' en 'autoritarisme' gaat. De scores van de socialistische kiezer liggen hier dichter bij die van de christen-democraten en de liberalen. De onderzoeksresultaten wijzen op significante verschillen tussen linkse partijen op de socioculturele breuklijn. Het zijn dus meer dan nuances. Trouwens, op basis van deze verschillen gaf Marc Elchardus (VUB) in 1994 een meer verfijnde invulling en indeling aan het politieke landschap dan de algemene links-rechtsopsplitsing. Het is dus niet omdat links en rechts koepelbegrippen zijn dat daaruit koepelpartijen gedefinieerd kunnen worden.

Een tweede interessant resultaat van het onderzoek heeft betrekking op de socio-economische positie van de ondervraagden en hun scores op de twee hoofdvariabelen. Het "valt op dat diegenen die zich tot de lagere en hogere middenklasse rekenen (gemiddeld) dezelfde links-rechtssituering hebben en dat deze situering linkser is dan van de arbeidersklasse." Dat laatste bevestigt dat er een verschil is tussen de standpunten van de "beweging van de arbeiders" en de arbeidersbeweging en dat een deel van het traditionele electoraat van links zich conservatiever opstelt op de klassieke socio-economische breuklijn. Dat was al duidelijk als het ging over de socioculturele breuklijn (houding tegenover migranten bijvoorbeeld) maar toch is het "contra-intuïtief", schrijven de auteurs , "wanneer het om de links-rechtsposities van de arbeidersklasse gaat".

Of dit een verklaring is voor het stemmenverlies van de sociaal-democratische partijen bij arbeiders, is niet zeker. Maar de gevolgen zijn wel groot, niet alleen in de winst voor extreem rechtse partijen maar ook in de scheiding tussen klassiek links en de arbeidersbeweging. De uitspraak van sp.a-voorzitter Johan Vande Lanotte dat de vakbond, met haar kritiek op het generatiepact, naar rechts kijkt, krijgt tegen deze achtergrond dan wel een andere betekenis dan alleen maar een ongelukkige oneliner.

Dat sluit aan bij een derde opmerking. Het is niet omdat de begrippen 'links' en 'rechts' niet versleten zijn dat de discussie over de inhoud stil moet vallen. Het is niet omdat de kaarten benoemd zijn dat ze ideologisch niet meer geschud moeten worden.

Een deel van de rechterzijde heeft dat begrepen. Nu de markt, de onderbouw, niet meer ter discussie wordt gesteld, ook niet door een deel van de linkerzijde, stemt het zijn visie ijverig af op de bovenbouw van de samenleving. Met het verleden van links wordt afgerekend, de toekomst wordt voorbereid met een mix van marktgeoriënteerd neoliberalisme en een conservatief gemeenschapsdenken. Een deel van rechts is zich ideologisch aan het reorganiseren, soms zelfs met woorden (zoals maakbaarheid) die lang eigendom waren van links.

En links?

'Changer la gauche' stond er onlangs op de cover van het Franse weekblad Le Nouvel Observateur. Een themanummer met veel informatie over de inspanningen van linkse "intellos, désireux de refonder la critique sociale, la solidarité économique ou le pacte républicain". Ook in Nederland is links bezig met "zichzelf opnieuw uit te vinden" (Dick Pels) in het besef dat realpolitik (hét kenmerk van Paars) zonder visies en dromen mensen niet inspireert en burgers "koud en onverschillig maakt" (Anton Zijderveld).

In tegenstelling met onze buurlanden is de ideologische discussie in Vlaanderen, zowel aan de rechter- als aan de linkerkant, bijna onbestaande. Er werden wel ideologische congressen aangekondigd en een aantal aanzetten tot discussie gegeven, maar nu blijven er vooral kruimels over.

De vraag is of ook die nog van de tafel zullen worden geveegd.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234