Maandag 27/01/2020

Wie is bang voor Eliane Liekendael?

Het Agusta/Dassault-proces wordt naar meer dan alle waarschijnlijkheid het laatste publieke optreden van Eliane Liekendael. Op 12 december viert ze haar zeventigste verjaardag en wordt ze, zoals dat heet, 'toegelaten tot het emeritaat'. De procureur-generaal bij het Hof van Cassatie is vastbesloten om het proces uiterlijk op 11 december te beëindigen. Geen enkele van haar voorgangers kende een zo bewogen ambtstermijn als zij.

Bericht in de kranten van 20 oktober 1997. Zaterdag, omstreeks het middaguur, deed zich een ongeval voor op de E40, richting Oostende. Ter hoogte van de wegwerkzaamheden in Sint-Denijs-Westrem werd de wagen van Eliane Liekendael langs achteren gegrepen door een voertuig met buitenlandse toeristen. Algauw ontstond er een file van acht kilometer. Er vielen geen gewonden.

Krantenfoto's toonden een onthutsend klein autootje. De tengere procureur-generaal zat er helemaal alleen in. Nooit eerder was het vleesgeworden symbool van een wereldvreemde magistratuur zo onbetwistbaar mens.

Eliane Liekendael wordt op 12 december 1928 in Etterbeek geboren. In meerdere opzichten is ze een pionier, wanneer haar loopbaan als magistrate op 27 november 1955 een aanvang neemt. Die dag gaat ze in Brussel aan de slag als substituut van de procureur des Konings. Ze is een eenzame vrouw - ze moet nog 27 jaar worden - in een barse mannenwereld. Conform het rollenpatroon van die tijd heeft ze zich ontpopt tot een specialiste in familiaal recht. Echtscheidingen zijn in de jaren vijftig nogal zeldzaam, vergen het aanwijzen van een 'schuldige' en een ongenadig onderzoek van het privé-leven van de betrokkenen. Substituut Liekendael neemt haar taak zeer ter harte. Ze is bijna permanent getuige van scheldpartijen over alimentatiegelden, bezoek- en hoederechten, en dwingt een bijna salomoniaanse autoriteit af door sereen, op een geen tegenspraak duldende toon eindadviezen te formuleren die ettelijke levenslopen bepalen. De positie waarin ze zich bevindt, is die van de extreemste confrontatie tussen wilde emotie en juridische ratio. "Humor, geduld en een grondig menselijk doorzicht", geven advocaten uit die tijd haar eind 1997 in Le Soir als meest bijgebleven karaktertrekken mee. In die volgorde. Anderen hebben het over haar "geest van openheid", in een bizarre combinatie met een bijna tiranniek despotisme in de rechtszaal.

Eliane Liekendael heeft zelf nooit het risico op een echtscheiding gelopen. Ze is een overtuigde vrijgezellin. Hoe vaak ze zelf ook vanop haar gestoelte de lof zong van het gezin als hoeksteen van de samenleving, haar eigen carrière kon er nooit door worden afgeremd. In december 1973 wordt ze in Brussel benoemd tot eerste substituut. Anderhalf jaar later maakt ze de overstap naar het hof van beroep in Bergen, waar ze substituut van de procureur-generaal wordt. In maart 1978 volgt in Bergen de bevordering tot advocaat-generaal. Vooraf aanstippend dat alles relatief is, herinnert men zich haar daar als "erg autoritair, maar in zekere zin toch een vernieuwster, iemand die veel meer dan anderen de dialoog opzocht". Eliane Liekendael houdt van een goed debat, maar verkiest het laatste woord. Aan het eind van datzelfde jaar 1978 viert ze haar vijftigste verjaardag met een promotie tot advocaat-generaal bij het Hof van Cassatie. Het is, zoals alle benoemingen daar, een politieke. Zij heeft de hare te danken aan de PSC.

Als er iets is waar Eliane Liekendael lak aan heeft, dan zijn het lui die bijkomstigheden als emotie, rede, gezond verstand of traditie als motief inroepen om wetteksten niet 'naar de letter' te gaan interpreteren. De Antwerpse havenbaron - en tevens hoofddocent zeerecht aan de ULB - Leo Delwaide heeft dat mogen ervaren. Volgens Delwaide gaat het scheepvaartrecht wereldwijd uit van een principe dat net zo oud is als de uitvinding het schip zelf: de kapitein is 'schipper na God'. Wat er ook op of met zijn boot gebeurt, hij en niemand anders draagt de volledige verantwoordelijkheid.

In het jaar 1971 komt het op de Schelde tot een botsing tussen een Russisch en een Nederlands schip. De Nederlandse kapitein had voorrang moeten verlenen en was dus fout, oordeelt een rechtbank in Middelburg. Maar daar is de kapitein, een man van eer, het niet mee eens. Ter hoogte van Terneuzen was een Belgische loods aan bood gekomen om het schip om zandbanken heen te leiden. Het was de loods het die op het fatale moment verkeerde instructies gaf. De kapitein daagt de Belgische staat, werkgever van de loods, voor de rechter. Over deze prangende kwestie is al ruim een decennium geprocedeerd, wanneer de kapitein met zijn zaak naar Cassatie trekt. Via een juridische spitsvondigheid slaagt hij erin om zijn dossier voor een Franstalige kamer te brengen. En daar buigt advocaat-generaal Liekendael zich over zijn claim. Zich volgens Delwaide volkomen verkeerdelijk baserend op het burgerlijk recht - en ook pal tegen een Cassatie-arrest uit het jaar 1896 in - stelt zij in haar advies aan het Hof de kapitein in het gelijk. Wanneer het Hof haar op 15 december 1983 volgt, leidt dat tot een regen van schadeclaims van buitenlandse rederijen die ooit op de Schelde met een loods aan boord ergens tegenaan zijn gevaren. Volgens Delwaide kostte de vergissing van Liekendael, die als Franstalige absoluut geen kaas zou hebben gegeten van maritiem recht, de Belgische staat 30 miljard frank. "Ik wil dat de wereld weet dat deze vrouw niet aan haar proefstuk toe is", zegt de geëmotioneerde baron op 13 oktober 1996. Korte tijd later krijgt hij een blaam van zijn stafhouder. Van binnen het 'korps' de procureur-generaal bekritiseren, is ontoelaatbaar - zelfs niet in het annus horribilis 1996.

Het is al Dutroux wat de klok slaat, wanneer Eliane Liekendael op 18 september 1996 Jacques Velu opvolgt als procureur-generaal. De gigantische Bardot-bril waarachter ze zich verstopt en de commotie van die dagen, doen haast vergeten dat de bejaarde Brusselse iets verwezenlijkt heeft waar de vrouwenbeweging zelfs nooit van heeft gedroomd: de hoogste magistrate van het land is een vrouw.

Het eerste zware dossier dat ze voorgeschoteld krijgt, is van aard honderdduizenden boze Belgen op straat te brengen. Het is een dubbel verzoekschrift van Julien Pierre en Virginie Baranyanka, de advocaten van Marc Dutroux en Michel Nihoul. Eliane Liekendael wordt op straat uitgejouwd, wordt door angstige topministers gesmeekt 'enige creativiteit aan de dag te leggen' en hoort in het avondjournaal in wit gehulde mensen meerstemmig 'Liekendael leugentaal' scanderen. Ze laat er geen seconde slaap voor. In haar advies aan het Hof stelt ze zonder te verpinken voor het hele dossier-Dutroux uit Neufchâteau weg te halen. Ze zal uiteindelijk vrede nemen met enkel de ontheffing van onderzoeksrechter Jean-Marc Connerotte.

De spaghettistorm is amper geluwd, of daar komt de affaire-Di Rupo aanwaaien. Een corruptieonderzoek lastens de Brusselse PSC-politicus Jean-Louis Thys. Een reeks vragen tot de opheffing van de parlementaire onschendbaarheden van PS-mandatarissen. De doorverwijzing van Claes, Coëme, Spitaels en tien anderen. Liekendael begaat fouten. Na een opgemerkte verschijning in de commissie Vervolgingen bekt ze journalisten eerst af met een 'geen commentaar' (variante op: 'U weet dat ik nooit commentaar geef.') en laat zich dan onverhoeds ontvallen dat er nog een tweede en een derde dossier-Di Rupo in aantocht is... Wat later geeft ze in het openbaar uiting aan haar verbolgenheid omdat de parlementsleden Di Rupo niet willen doorverwijzen. Het is haar ook wel bekend dat de hele affaire berust op kletspraat van de uiterst zelfingenomen maar labiele jongeling Olivier Trusgnach. In de ogen van Liekendael doet dat niet ter zake. Ze vraagt het parlement enkel toestemming om de daartoe bevoegde instanties te laten onderzoeken of dat echt zo is. Het is niet haar schuld dat het parlement 167 jaar heeft getreuzeld met het stemmen van een wet die dit soort vertoningen kan voorkomen.

Middels een brief aan justitieminister Stefaan De Clerck mengt ze zich op 7 november 1997 plots actief in het debat over de hervorming van justitie. Het is haar onbedwingbare wil om aanwezig te zijn in elke discussie die haar kaste aanbelangt. Ook al straalt van al wat ze zegt en doet veelal het uiterste tegendeel af, kan ze het niet hebben dat Cassatie als wereldvreemd of woonachtig in een ivoren toren wordt afgeschilderd. Om die reden zegt ze op een goede dag 'ja', wanneer Pascal Vrebos van RTL haar voor de zoveelste keer belt met de vraag om een interview. Omdat de RTBF daar tijdig lucht van heeft gekregen, wil men Liekendael ook daar onder de studiolampen. Wat later volgt ook de VRT. Ze blijkt veel beter Nederlands te kennen dan velen haar verwijten. Pascal Vrebos vond haar "een verbazend charmante vrouw, zo iemand die op de televisie heel anders is dan in het echt". En ook hij zet "zin voor humor" bovenaan de meest onthouden kenmerken. (Een concreet voorbeeld van een gevatte of grappige opmerking krijgen we helaas van niemand.)

Volgens medewerkers is Eliane Liekendael vastbesloten om het Agusta/Dassault-proces, als dat de klip van de procedurele aanvangskwesties weet te omzeilen, af te ronden voor ze zelf definitief van het toneel verdwijnt. Haar streefdoel voor de uitspraak is 11 december, de dag voor ze zeventig wordt en plaats moet maken voor Jean-Marie Piret. Dat zou een mooi afscheid zijn. Het is een korte ambtstermijn geweest, twee jaar en niet eens drie maanden. Toch zal ze naar alle waarschijnlijkheid langer worden onthouden dan die van al haar voorgangers samen.

Vandaag, bij de opening van het nieuwe gerechtelijk jaar, houdt Eliane Liekendael haar tweede en tevens laatste mercuriale. Vorig jaar was de volgens haar vervaarlijk dicht in gerechtelijk vaarwater komende commissie-Verwilghen het hoofdonderwerp. Dit keer zal ze het hebben over 'de strafrechtelijke aansprakelijkheid van de federale ministers'.

Douglas De Coninck

Vandaag houdt Eliane Liekendael haar laatste mercuriale. Als onderwerp koos ze 'de strafrechtelijke aansprakelijkheid van de federale ministers'. (Foto Photo News)

'Ze is erg autoritair, maar in zekere zin toch een vernieuwster, iemand die veel meer dan anderen de dialoog opzoekt'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234