Woensdag 14/04/2021

Wisent

Wie houdt de Europese bizons nog tegen?

Wisenten zijn in Duitsland volgens de rechters 'herrenlos' geworden: wild en niemands bezit. Beeld Getty Images/imageBROKER RM
Wisenten zijn in Duitsland volgens de rechters 'herrenlos' geworden: wild en niemands bezit.Beeld Getty Images/imageBROKER RM

Op nog geen drie uur van de Belgische grens dwalen wisenten - Europese bizons - door Duitse bossen. De imposante dieren doen wat ze willen, geen omheining die hen tegenhoudt. Niet iedereen is daar even enthousiast over.

Ruim drie meter lang, bijna twee meter hoog: wisenten zijn indrukwekkende beesten. De stieren zijn het grootst en wegen met hun duizend kilo al snel zo veel als een personenauto. Die zie je niet makkelijk over het hoofd, zou je denken. En toch, nu de kou uit de wouden van de landkreis Wittgenstein in het zuiden van de Duitse deelstaat Noord-Rijnland-Westfalen is verdreven en de temperatuur stijgt, lijken de reusachtige beesten van de aardbodem verdwenen.

'Woudpedagoog' Olaf Imhof toont het voederhok diep in het bos. Een paar weken geleden nog werden de wisenten hier bijgevoerd, zodat ze ongeschonden de winter doorkwamen. Imhof vindt toch nog een spoor: van een beuk is net een deel van de schors afgeknabbeld. Ze zijn hier geweest, zegt hij. Maar de kudde blijkt onvindbaar. Dus dat is vrijheid.

Wilde wisenten stierven in de middeleeuwen uit in Midden-Europa. Rond 1920 waren er nog twaalf in gevangenschap. Duitsland beleeft nu een West-Europese primeur. In de regio Wittgenstein lopen nazaten van deze twaalf weer vrij rond. Ver van de snelwegen, ver van de grote steden. In Wittgenstein heb je eindeloze sparren- en beukenbossen, rondom de centrale stad in de regio, Bad Berleburg.

Prinselijk project

Het centrum van de regio is Bad Berleburg. Daar dwalen de wisenten al vijf jaar door de bossen. Geen omheining die hen tegenhoudt. Acht dieren werden in 2013 vrijgelaten, meer dan 25 mochten het er niet worden. Maar hoeveel er intussen precies zijn, is niet geweten. Dit jaar zijn negentien dieren geteld, vorig jaar 21 - waar de twee ontbrekende dieren zijn gebleven, is een raadsel. Mogelijk hebben ze zich afgesplitst van de kudde en houden ze zich elders schuil.

Wat voor de één uniek wildbeheerinitiatief is, is voor de ander een megalomaan prestigeproject van een ijdele grootgrondbezitter. De initiatiefnemer is de inmiddels overleden prins Richard zu Sayn-Wittgenstein-Berleburg. Zijn familie bezit meer dan 130 vierkante kilometer bos (voor een goed begrip: dat is zo'n elf bij twaalf kilometer).

De prins hield van 'wilde natuur' en regelde dat de wisenten naar Noord-Rijnland-Westfalen kwamen. Een speciaal opgerichte wisentvereniging is verantwoordelijk voor het project, dat verder gesteund wordt door de Federale Dienst voor Natuurbescherming (Bundesamt für Naturschutz) en het ministerie van Milieu van Noord-Rijnland-Westfalen. Die partijen investeerden de eerste vijf jaar 1,2 miljoen euro.

Sindsdien dragen vooral de wisentvereniging, lokale bedrijven en particulieren de kosten. Hoe hoog die zijn, kan de vereniging niet zeggen. Feit is dat de bestuursleden van de wisentvereniging persoonlijk garant staan voor een deel van de kosten.

De wisenten werden vrijgelaten in het niet-omheinde bos van de prins. Maar daar bleven ze niet. Ze wandelen verder dan bedoeld, bijvoorbeeld naar het aangrenzende gebied Sauerland. Dat leidt tot conflicten.

Er gebeurde weliswaar niets waar de wisentvereniging bang voor was. Er zijn geen ernstige verkeersongevallen geweest. En op één uitzondering na waren er geen netelige momenten met wandelaars. Vorig jaar kwam een hondenbezitster enkele wisenten tegen, vermoedelijk ook een koe met een kalf. De vrouw nam de hond op haar arm, waarop de koe zich vermoedelijk bedreigd voelde en de wandelaarster met haar hoofd aanstootte. De kleding van de vrouw was gescheurd, maar verder kwam ze met de schrik vrij.

Nalopen en vangen

Inmiddels zijn de wisenten ook de inzet van een juridische strijd. De dieren knabbelen graag aan bomen, vooral beuken, tot grote ergernis van sommige bosboeren in het Sauerland. Zij willen dat het project stopt. "Het is een grandioze mislukking", zegt Hans-Jürgen Thies, de advocaat van enkele boeren. Wittgenstein moet zijn dieren bij zich houden, is de mening van Sauerland.

De wisentvereniging compenseert de bosboeren, maar geld is volgens advocaat Thies niet het probleem. "Bosbouwers denken in generaties, niet in jaren. Ze willen een gezond bos aan de volgende generatie overdragen. Ze willen niet dat hun eigendom, inclusief belangrijke zaadbomen, wordt beschadigd." Volgens de wisentvereniging hebben de Wittgensteiners aangeboden beschermend gaas aan te brengen op de bomen in het Sauerland, maar de boseigenaren laten hen niet toe op hun land.

Thies vindt dat de wisentvereniging de controle over de kudde heeft verloren. Vorig jaar veroordeelde een rechtbank de vereniging tot het nemen van 'passende maatregelen' om te voorkomen dat de wisenten particuliere bossen zouden betreden. Als 'passende maatregelen' noemen de rechters alleen 'het nalopen en het vangen' van de wisenten.

Het was een ingewikkeld oordeel, want tegelijk beschouwen de rechters de beesten als 'herrenlos' - niemands bezit. Dat betekent dat de wisenten wilde dieren geworden zijn en niet meer het bezit zijn van de vereniging. Om de wilde, herrenlose dieren te vangen, is de toestemming van de bevoegde natuurbeschermingsautoriteit nodig. Als die er niet is, moeten de boeren de wisenten in hun bos dulden, oordeelden de rechters. Later dit jaar zal het constitutionele hof beslissen of de dieren echt herrenlos zijn.

Kaja Heising bekijkt het thema met een wetenschappelijke blik. Ze studeerde diermanagement in het Nederlandse Leeuwarden en begeleidt sinds vorig jaar het wisentenproject. Dat de wisenten de bomen zo te lijf zouden gaan, hadden de deskundigen niet verwacht. Er was nog weinig ervaring, en bovendien is Wittgenstein nauwelijks te vergelijken met andere habitats waar wisenten leven.

Heising zoekt nu antwoorden op belangrijke vragen: kunnen wij het landschap delen met dieren die hier ooit hebben geleefd? Voelen de wisenten zich nog steeds goed in de moderne samenleving?

De laatste vraag beantwoordt ze met 'ja', alleen al omdat de dieren zich vermenigvuldigen. Nu moeten onderzoekers achterhalen hoe de schade aan de bomen hun levensvatbaarheid op de lange termijn zal beïnvloeden. En waarom de dieren de bomen zo intens schillen.

Natuurlijk is toerisme ook een belangrijke drijfveer voor het project. Daarom heeft Wittgenstein een 'Wisent-Wildnis', een 'etalage' voor het beschermingsproject: een 20 hectare groot omheind terrein met momenteel acht dieren, inclusief wandelpad. Verder zijn er een restaurant en een speeltuin. Vorig jaar kwamen hier ruim 36.000 toeristen.

Peiling

Als Olaf Imhof zijn auto door de poort stuurt, weten de wisenten: hij zou weleens voedsel bij zich kunnen hebben. De kleine kudde komt onmiddellijk. De beesten zien er ruig uit, omdat ze hun vacht wisselen. Ze eten bijna geluidloos en laten zich niet afleiden door de naderende toeschouwers met hun smartphones. Deze dieren zijn aan mensen gewend - in tegenstelling tot de wisenten die in vrijheid zijn geboren.

"Natuurlijk bestaat het risico dat er 'buiten' iets gebeurt", weet Bernd Fuhrmann, burgemeester van Bad Berleburg en voorzitter van de wisentvereniging. Hij is speciaal voor het gesprek naar de Wisent-Wildnis gekomen, omdat hij vecht voor het project dat zijn kleine stadje ver buiten de regio naamsbekendheid heeft bezorgd.

Fuhrmann ontkent niet dat er 'uitdagingen' zijn. Zelfs als het constitutionele hof de dieren herrenlos zal verklaren, zal de vereniging zich niet aan haar verantwoordelijkheid onttrekken, benadrukt hij. De kudde moet immers worden gemanaged.

Ook is er een coördinatiegroep opgericht van milieuactivisten, jagers en vertegenwoordigers van de overheden en de toeristische sector. Die begeleidt het project en beslist over voortzetting of beëindiging. Zij heeft het ministerie van Milieu verzocht om een evaluatie van het wisentproject door een onafhankelijke derde.

Een hek rond het leefgebied van de dieren vindt deskundige Kaja Heising onredelijk. Een groot deel van de wisenten is in vrijheid opgegroeid, zegt zij. De meeste Duitsers beschouwen dieren pas als wild als ze zelfstandig naar nieuwe graasgebieden kunnen lopen en de mens kunnen ontvluchten.

Als een rechtbank of de coördinatiegroep straks beslist dat de wisenten niet meer mogen zwerven, moeten ze worden verplaatst. Natuurlijk wil de wisentvereniging dat voorkomen. Het is bovendien moeilijk om een plaats te vinden voor een hele kudde, stelt Heising.

In de regio staan veel mensen achter het project. Een peiling uit 2016 toonde aan dat 83 procent van de ondervraagden uit Wittgenstein en omliggende regio's - ook Sauerland - voor vrijlopende bisons zijn. De groep van tegenstanders is klein, beweert Heising. "Maar wel heel luidruchtig."

Vooralsnog is onduidelijk wat het lot van de wilde wisenten op de lange termijn zal zijn. Het is denkbaar dat de juridische strijd zich de komende jaren verhardt. Maar burgemeester Fuhrmann is duidelijk: hij wil van geen wijken weten. "Waarom zouden alleen wij, mensen, hier de ruimte mogen hebben?", vraagt hij zich af. "Er moet ook plaats zijn voor wilde dieren in onze sterk geïndustrialiseerde wereld."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234