Zaterdag 07/12/2019

Focus

Wie gaat straks de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal onderhouden?

Onze-Lieve-Vrouwekathedraal, Antwerpen. Beeld RV

De provincies afschaffen, zoals N-VA en Open Vld willen, doe je niet in een vingerknip. Zo is de lijst van bezittingen bijzonder lang en divers. Wie zou er anders voor het onderhoud van de Onze-Lieve-Vrouwetoren instaan?

"Een overbodig bestuursniveau", klinkt het al enkele jaren. De ambitie om de overheid een zo klein mogelijke rol te laten spelen, begint bij de plannen om de provincies af te schaffen.

De regering zet nu ook een eerste stap in die richting. Zo stelde ze op de laatste ministerraad voor de vakantie een lijst op van welke provinciale activiteiten moeten worden overgeheveld. Ook wordt gevraagd wie in de toekomst verantwoordelijk zou worden: de gemeentes of Vlaanderen? De regering plant dat de provinciale musea Mu.ZEE en Ensorhuis in Oostende naar de Vlaamse overheid gaan. Het Openluchttheater Rivierenhof zou dan weer naar de stad Antwerpen gaan. "Het juiste niveau, dat het dichtst bij de mensen staat", is het devies.

Alleen, dat is nog maar het topje van de ijsberg van de activiteiten en bevoegdheden van de provincies. Navraag bij de vijf Vlaamse provincies leert dat alleen al de vastgoedpoot gigantisch groot is. Niet enkel de vele provinciale domeinen, maar ook historische windmolens, talloze hectaren weide- en bosgebied en tientallen (hoge)schoolgebouwen. Daarnaast staan ook het Sportpaleis in Antwerpen en de luchthaven in Kortrijk op de vastgoedlijsten van de provincies. Zelfs het onderhoud van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal in Antwerpen valt onder hun verantwoordelijkheid.

Vanwaar die wildgroei? Alles is terug te brengen tot een zeer vage omschrijving van wat onder de bevoegdheid van de provincies valt. Wat in aanmerking kwam voor het 'provinciale belang' konden zij voor hun rekening nemen. De stelregel: wanneer de taak het gemeentelijke niveau overstijgt, maar te lokaal is om centraal vanuit Brussel aan te sturen. Daar kun je natuurlijk alle kanten mee op. Het resultaat is een wildgroei aan taken, waar elke provincie zijn eigen weg ging.

Zo focuste Limburg bijvoorbeeld op de uitbouw van een scholennetwerk, bij gebrek aan katholieke scholen in de regio. West-Vlaanderen trok resoluut de kaart van het toerisme, en bouwde een toeristische dienst uit waar andere provincies alleen maar van kunnen dromen. In Vlaams-Brabant vind je dan weer twee expertisecentra voor de landbouw: een voor de aardbeienteelt, een ander voor witloof. Om de slabakkende landbouw toch een duw in de rug te geven.

Kasteel van Rullingen. Beeld RV
Sportpaleis Antwerpen. Beeld RV
Een windmolen in Damme. Beeld RV

Stoplap

Maar het ging niet enkel om onschuldige beleidskeuzes. Al te vaak werden de provincies gebruikt als stoplap, wanneer het geld op was bij het gemeentelijke niveau of het centrale bestuur. De voorbeelden zijn legio. Zo werden archeologische musea in Oudenaarde en Zottegem halfweg jaren 80 overgenomen door de provincies omdat de steden het succes en de verdere groei van hun toeristische trekpleisters financieel niet meer aankonden. Nu vraagt de Vlaamse regering om ze terug naar de gemeenten over te hevelen, terwijl er in Oudenaarde nota bene net een nieuwe vleugel is gebouwd.

Soms schoot ook het Vlaamse niveau tekort. Voor de luchthaven in Kortrijk sprongen de provincies bij omdat Vlaanderen geen investeringsruimte meer had. "Vaak werden zulke zaken onder bevriende politici geregeld", zegt professor lokaal bestuur Johan Ackaert (UHasselt).

Tegelijk hebben de provincies sinds de jaren 80 het laken naar zich toegetrokken. In het Egmontpact uit 1977, de staatshervorming die er nooit kwam, stond ook al dat de provincies zouden worden afgeschaft. "De jaren nadien hebben we gezien dat provinciebesturen fors hebben geïnvesteerd en extra personeel hebben aangeworven", zegt Ackaert. "Op die manier probeerden ze zichzelf onmisbaar te maken."

Het begijnhof in Sint-Truiden. Beeld RV
Bisschoppelijk Paleis Mechelen. Beeld RV

De Vlaamse regering wil nu wieden in die wildgroei die ze zelf mee heft gecreëerd, of op zijn minst toch oogluikend heeft toegestaan. Daarvoor zal ze de deze legislatuur alles wat 'persoonsgebonden' is weghalen bij de provincies. Het gaat om sport, ontspanning, cultuur en welzijn. Op basis daarvan stelden de regeringspartijen hun befaamde lijst op, in overleg met de provincies. Scholen, toerisme of landbouw blijven buiten schot, net als het Sportpaleis of de Antwerpse kathedraal.

Maar hoe breng je die activiteiten ergens anders onder? Heel wat steden zitten niet te wachten op een extra museum. Ze zitten nu al krap bij kas. Bevoegd minister Liesbeth Homans (N-VA) zal ook moeten onderhandelen met haar voorzitter en Antwerps burgemeester Bart De Wever, of het Foto- of Modemuseum al dan niet naar de stad Antwerpen gaat.

Maar er blijven nog heel wat vragen onbeantwoord. Homans benadrukt dat het personeel en de budgetten mee zullen verhuizen naar het nieuwe niveau. Maar wat met de uitgebreide collecties die de musea in hun collectie hebben zitten? En zal het personeel ook gewoon volgen, hoewel de provinciale ambtenaren een ander statuut hebben dan de gemeentelijke?

"Ik denk dat de beleidsmakers zijn geschrokken door de complexiteit van de provinciale bevoegdheden", zegt Filip De Rynck, professor bestuurskunde aan de UGent. "De beslissing nemen om de rol van de provincies af te bouwen, is makkelijk. De concrete uitwerking is een heel ander paar mouwen."

Provinciefonds

De lijst van Homans ligt nu klaar voor discussie met de lokale overheden. Tegen eind volgend jaar moet er een akkoord zijn over de gigantische operatie. Er zal in elk geval nog een pittig woordje worden gesproken, want in dit verhaal botsen de Vlaamse beleidsmakers met partijgenoten die lokale belangen verdedigen. Zeker CD&V stapt niet blind mee in de hervorming.

Zo wil Antwerps provinciegouverneur Cathy Berckx (CD&V) niet zomaar de rol van de provincies lossen: "Heel wat instellingen werden ooit overgenomen door de provincie Antwerpen, nadat een gemeente of Vlaanderen ze hadden laten verloederen of omdat ze op sterven na dood waren. De provincie bouwde ze uit tot bloeiende, gerenommeerde centra."

Ook Michel Doomst (CD&V), burgemeester van de Vlaams-Brabantse gemeente Gooik, ziet de voordelen van de provincies in. "Ze kleuren het politieke landschap. Het is de enige manier om beleid dicht bij de mensen te voeren. Vaak zijn kleinere gemeenten niet slagkrachtig genoeg en worden ze overschaduwd door grote steden."

Daarbij komt nog eens dat de Vlaamse regering de geldkraan dichtdraait voor de provincies. Zo is sinds begin dit jaar het zogenaamde provinciefonds afgeschaft: een apart, jaarlijks potje. Bovendien zullen de provinciebelastingen anders worden berekend. Terwijl vroeger automatisch een deel van de onroerende voorheffing hun richting uitkwam, zullen ze nu vaste dotaties krijgen. "Minder bevoegdheden, minder geld", redeneert Homans. Maar de provincies houden hun hart vast dat ze er op het einde van de rit bekaaider van af komen. Ook daarover is het laatste woord nog niet gezegd.

Met andere woorden: deze hervorming realiseren zal al een huzarenstukje zijn. De echte afschaffing van de provincies staat deze legislatuur niet op het programma. Tot nader order zal de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal nog altijd door de Antwerpse provincie worden onderhouden. Blijft N-VA zo niet onder de verwachtingen? "We voeren hiermee het regeerakkoord uit", klinkt het bij Homans. "Soms moet je ook compromissen sluiten en die nakomen."

Universiteitsgebouw in Diepenbeek. Beeld RV
Vliegveld Kortrijk-Wevelgem. Beeld RV

Van fruitcentra tot concertzalen

Verspreid over heel Vlaanderen hebben de provincies de vreemdste gebouwen in hun bezit.

Windmolens, West-Vlaanderen
Waarom heeft West-Vlaanderen een tiental windmolens, zoals die van Damme (foto), in haar bezit? De sterke uitbouw van de toeristische poot van het provinciebestuur is de voornaamste verklaring. Traditioneel investeerde West-Vlaanderen veel meer in toerisme van de andere provincies. "Kijk bijvoorbeeld naar het bureau Westtoer. Dat heeft een ijzersterke reputatie opgebouwd", zegt professor bestuurskunde Filip De Rynck (UGent). Daarbij was er niet alleen oog voor de kust, maar gingen er ook aandacht en middelen naar 'lokale accenten'. Zoals windmolens dus. Een ideale stopplaats voor fiets-, wandel- en andere tochten. Daarnaast is er ook gewoon meer wind in West-Vlaanderen, waardoor er meer windmolens staan.

Beeld rv

Sportpaleis, Antwerpen
In 1997 kwam het Sportpaleis in handen van de provincie Antwerpen. De eigenaar ging failliet, waarna het provinciebestuur actie ondernam. De evenemententempel was van te groot belang voor de stad én de provincie om verloren te laten gaan, klonk het. Tot vandaag zijn de gebouwen van het Sportpaleis eigendom van de provincie, terwijl de uitbating in privéhanden zit. De laatste jaren werden ettelijke miljoenen geïnvesteerd en voerde de provincie Antwerpen grote vernieuwingswerken uit. Zo kwam er een nieuw dak en werd de akoestiek helemaal herbekeken.

Beeld Belgaimage

Onze-Lieve-Vrouwe-kathedraal, Antwerpen
Vijftig jaar heeft de provincie gewerkt om de kathedraal haar oude glorie terug te geven. Alles werd netjes gerestaureerd. Dat de provincie en bijvoorbeeld niet de kerkfabriek daarvoor moest opdraaien, heeft te maken met stokoude wetgeving, die dateert uit de napoleontische tijd. Het onderhoud van religieuze gebouwen met uitstraling tot buiten de stad valt onder de bevoegdheid van de provincie, werd toen uitgevaardigd. Kleinere parochiale kerken zijn voor de stad, grote kathedralen voor de provincies. "Ze draaien onze fondsen terug, maar ik vraag me af of er nog voldoende geld zal zijn om die prachtige gebouwen te onderhouden", zegt Antwerps provincieraadslid Inga Verhaert (sp.a). "Dit is duidelijk een ernstig probleem voor de regering."

Beeld Bob Van Mol

Kastelen, Limburg
Niet alle provincies hebben gewacht op de regering om actief aan de slag te gaan met hun patrimonium. Bezittingen die konden worden gemist, zijn van de hand gedaan.

Zo werd in Dworp, Vlaams-Brabant, het jeugdvormingscentrum overgedragen aan Vlaanderen. In Limburg werden de kastelen van Rullingen en Rekem verkocht aan privé-investeerders. Ook de Limburghal werd verkocht, maar die kwam in handen van de stad Hasselt. In historisch perspectief is het eerder zeldzaam dat provincies hun patrimonium van de hand doen: vaak is er gewoon te weinig interesse.

Kasteel van Rullingen. Beeld rv

Schoolgebouwen, Limburg
De provincie Limburg heeft opvallend veel schoolgebouwen in haar bezit. Naast de universitaire campus van Diepenbeek behoren ook scholen in Hasselt, Genk, Lommel, Maasmechelen, Voeren, Tongeren en Bilzen tot het provinciaal patrimonium. De verklaring ligt bij de afwezigheid van grote steden in Limburg. Halverwege de vorige eeuw rezen de stadsscholen overal in Vlaanderen als paddenstoelen uit de grond. Het katholieke en het stedelijk onderwijs investeerden fors in de grote agglomeraties. Alleen Limburg bleef achter.

Hasselt en Genk zijn relatief kleine steden en kenden niet dezelfde groei van stadsscholen. De provincie sprong bij en werd de belangrijkste onderwijsverstrekker. Ze specialiseerde zich in technisch onderwijs, waarvoor ze de infrastructuur voorzag.

Expertise-centrum aardbeien, Pamel
In Vlaams-Brabant zijn de aardbeien extra lekker dankzij het provinciebestuur. In het dorpje Pamel, in het hart van het Pajottenland, richtte de provincie een expertisecentrum op voor de zomerse vrucht. Er wordt geëxperimenteerd met nieuwe soorten en fruittelers uit de buurt kunnen er terecht voor advies en bijstand. "Om de twee jaar is er ook een wedstrijd voor de lekkerste aardbei", zegt Vlaams Parlementslid Michel Doomst (CD&V). De burgemeester van het naburige Gooik gaat er met veel plezier naartoe. Volgens Doomst overstijgt het expertisecentrum het puur gemeentelijke belang, maar is het te lokaal om te worden aangestuurd vanuit Brussel. "Daarom is de provincie het meest geschikte niveau."

Beeld Bob Van Mol

Vliegveld Kortrijk-Wevelgem
Het enige vliegveld in provinciale eigendom ligt in West-Vlaanderen, meer bepaald tussen Kortrijk en Wevelgem. De luchthaven werd jarenlang uitgebaat door een intercommunale, waarin naast de gemeenten uit de buurt ook de provincie zetelde. Maar eind jaren 90 begonnen de gemeenten zich terug te trekken, waardoor het aandeel van de provincie steeds groter werd. Uiteindelijk werd enkele jaren geleden een constructie opgezet waarbij West-Vlaanderen voor zowat de helft participeert in de luchthaven en de exploitatie. De rest is in handen van een privépartner.

"Vlaanderen had de middelen niet", zegt een betrokkene. "Dus werd het geld van de provincie gebruikt."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234