Maandag 23/05/2022

'Wie beweert dat het bewezen is dat homeopathie werkt, is een leugenaar'

Zijn uitspraak in het dagblad Trouw dat Nederland een paradijs is voor kwakzalvers zorgde bij onze noorderburen voor enige opschudding. In de Tweede Kamer kwam het zelfs tot een interpellatie van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Wim Betz, hoofd van de dienst huisartsgeneeskunde aan de VUB en lid van de Hoge Raad voor Geneesheren, windt er geen doekjes om: 'Wie beweert dat het bewezen is dat homeopathie werkt, is een leugenaar.'

Griet Vandermassen

Vorige maand nog, bij een test georganiseerd door het wetenschappelijke BBC-programma Horizon en met een prijs van meer dan 1 miljoen dollar als inzet, gingen de homeopaten roemloos af. "Nog maar eens blijkt dat de werking van homeopathie niet meer is dan een illusie", zegt Wim Betz (59). "Dat weerhoudt de Nederlandse autoriteiten er echter niet van om meer en meer van dat soort middelen te erkennen."

Betz, een internationale autoriteit inzake de kritische benadering van alternatieve geneeswijzen, begon nochtans zelf ooit geboeid aan een homeopathische opleiding. "Dat moet in 1975 geweest zijn. Ik werkte toen al vijf jaar als huisarts en kende artsen die acupunctuur en homeopathie beoefenden. Hun patiënten waren enthousiast, dus wilde ik dat ook kunnen. Ik was overtuigd van de waarde ervan."

Waar kon u homeopathie studeren?

"Bij de Vlaamse Vereniging voor Therapiestudie, een groep homeopaten die een cursus voor artsen opzette van telkens een halve zondag per week. Van die paar jaar hield ik het toch langer dan een jaar vol. Daarna haakte ik af. Ik was geleidelijk twijfels beginnen te koesteren, niet als enige trouwens. De lesgever, een lieve apotheker die voor een homeopathisch fabriekje werkte, zette al een half jaar uiteen hoe men er medicijnen vervaardigde. Uiteindelijk protesteerden we. We kwamen tenslotte om iets te leren over diagnosen en behandelingen, niet over het leven van Hahnemann (de grondlegger van de homeopathie, GVdm), of over hoe bijen en kakkerlakken te vermalen en te schudden. 'Nee, dat is voor later', klonk het altijd. Geleidelijk aan bleek dat dit gewoon een hocus-pocuskookboek was. Enkelen hadden al wat geëxperimenteerd bij patiënten, wat ook bar tegenviel."

Het was niet dat de theorie onsamenhangend of ongefundeerd was, u kreeg niet eens theorie?

"Nauwelijks. Wat men vertelde, klopte bovendien niet. Men zei wel dat de praktijk uitwijst dat het werkt, maar dat klonk weinig overtuigend. Je kunt die lessen het best vergelijken met een bijbelklas waar men de leer van Hahnemann verkondigde. Hoofdstuk na hoofdstuk werd zijn tweehonderd jaar oude Organon voorgelezen. Die beschrijving van zijn methode, qua lengte en stijl vergelijkbaar met de koran, werd ons voorgeschoteld. Men verkondigde alleen het woord van de meester.

"Een van de uitgangspunten van de homeopathie is het similiaprincipe: de veronderstelling dat je een ziekte kunt genezen door het toedienen van een stof die dezelfde symptomen opwekt. Een typisch homeopathisch middel tegen slapeloosheid is bijvoorbeeld Coffea, een cafeïnepreparaat. Homeopaten vergelijken die werkwijze soms met vaccinatie, waarbij men een kleine dosis van een ziekteverwekker krijgt toegediend om het afweersysteem te stimuleren. Die vergelijking gaat echter niet op, vanwege een ander en nog nonsensikaler homeopathisch principe: de overtuiging dat iets sterker wordt naarmate je het meer verdunt. In tegenstelling tot vaccins bevatten homeopathische verdunningen vaak geen enkele molecule meer van de verdunde stof. Als we tijdens de cursus vroegen naar de regels voor het precieze soort verdunning, klonk het dat we daarvoor nog jaren moesten studeren. Men had er gewoon geen antwoord op. Voorbeelden van verwezenlijkingen van grote homeopaten betroffen altijd anekdotes."

U ging wel zelf aan het experimenteren met homeopathie?

"Ja, op basis van boeken die beschreven hoe via ondervraging het juiste medicijn te selecteren. Daardoor besefte ik dat dit soort van behandeling vooral werkt bij stressgerelateerde aandoeningen. Het maakte niet uit wat ik voorschreef, als ik het maar overtuigend genoeg aanbracht. Zo ontstond mijn interesse voor psychosomatische geneeskunde. In mijn omgeving was er een aantal volgens mij barslechte maar toch zeer succesvolle huisartsen en specialisten. Dat intrigeerde mij. Hou kun je door het voorschrijven van nutteloze medicijnen mensen toch tevredenstellen? De ontnuchterende conclusie is dat je, om een succesvol arts te zijn, nauwelijks kennis van geneeskunde nodig hebt, maar vooral een gladde verkoper moet zijn. Naast het placebo-effect heb je het feit dat de meeste ziekten vanzelf genezen. Heel wat artsen beroemen zich op wat eigenlijk spontane genezingen zijn.

"Ik ontmoette een aantal echte oplichters-kwakzalvers, zowel met als zonder artsendiploma, die mensen op de mouw spelden aan een ernstige ziekte te lijden, waarna ze die spectaculair konden genezen. Die mensen waren echter nooit ziek geweest."

Aan de VUB bezorgt u toekomstige huisartsen een kritische introductie tot de alternatieve geneeskunde. Is dat ook zo aan andere universiteiten?

"Ik denk het niet. Ik nam die cursus over van een acupuncturist die alle psychosomatische gevallen van het academisch ziekenhuis over de vloer kreeg. Die man besefte niet dat hij vooral een goed psycholoog was. Hij meende zijn succes aan zijn naalden te danken. Toen hij met pensioen ging en ik zijn cursus overnam, werd de inhoud kritischer. Volgens mij zou elke arts moeten weten wat er op de alternatieve markt bestaat, en de argumenten pro en contra moeten kennen. Dat is een ernstige lacune in de artsenopleiding.

"Aan sommige Europese en Amerikaanse universiteiten mogen alterneuten vrijelijk hun propaganda verkondigen. Alles hangt af van wie daar toevallig als lesgever is benoemd. Een algemene richtlijn bestaat niet. Enkele Europese politici hebben wel eens geprobeerd om de lidstaten te verplichten tot enthousiast onderricht in de alternatieve geneeskunde. Het feest ging niet door, want Europa mist daartoe de bevoegdheid."

U verzorgt aan de VUB ook een postgraduaat manuele therapie. Wat is het verschil met chiropraxie, het 'kraken', en de aanverwante osteopathie?

"Een aantal kwalen van het bewegingsstelsel - spieren en gewrichten - kun je soms verhelpen door het te manipuleren. Daarrond bestaat veel kwakzalverij, maar een aantal van die handgrepen is waardevol. Anders dan chiropraxie en osteopathie wordt manuele therapie onderwezen op een wetenschappelijke manier.

"Chiropractors en osteopaten behandelen niet alleen problemen van het bewegingsstelsel, maar ook inwendige ziekten. Ze kraken bijvoorbeeld je nekwervels om je van suikerziekte of astma te verlossen, wat pure oplichting is. Ze manipuleren ook de schedelbeenderen. Compleet idioot, want de schedel is een vast geheel waaraan niets te manipuleren valt."

Het kan een ontspannende massage zijn.

"Ik geloof zeer sterk in de kracht van massage. Massage van de schedel en de voetzolen is erg ontspannend, en als dat alles is wat je nodig had, ben je geholpen. Alterneuten verkopen dat echter op een andere manier, ze maken mensen van alles wijs. Je kunt evengoed een sauna bezoeken, dat ontspant ook."

Iedereen kent nochtans wel iemand die uiterst tevreden is over zijn of haar voetreflexoloog of homeopaat.

"Uiteraard herstellen sommige mensen na het bezoek aan een alterneut. Sommigen herstellen ook na van sigarettenmerk te zijn veranderd. Als je wilt weten of de genezing door de behandeling kwam of spontaan optrad, moet je kunnen vergelijken, via een proef. Stel dat een aantal alterneuten beweert astma te kunnen genezen en daarvoor vijftig getuigen aanbrengt. Dat bewijst nog niets, want je weet niet hoeveel mensen zich in totaal aan een behandeling bij die alterneut waagden, noch hoeveel er vanzelf beter geworden zijn. Daarvoor moet je een test opstellen. Je stuurt vijftig astmalijders voor behandeling naar hen, maar de helft krijgt zonder het te weten gewoon water of een suikerpilletje. Dat is de controlegroep. Na afloop van het experiment vergelijk je dan de behandelde patiënten met die controlegroep. Bij dergelijke proeven blijkt steevast dat de methode niet werkt."

Voelt het soms niet aan als vechten tegen de bierkaai?

"Het is soms zeer frustrerend, ja, maar ik vind het belangrijk genoeg om het te blijven doen. Ik laat het veld niet aan de oplichters. Sommige sceptici zijn het inderdaad na een poos moe. Er is dan ook zoiets negatiefs aan: je komt altijd vertellen dat Sinterklaas niet bestaat. Het is veel leuker te kunnen melden dat hij komt. Maar als je dramatische gevallen ontmoet, zoals oplichters die kankerpatiënten via handoplegging genezing beloven en hun laatste centen wegplukken, kun je de motivatie vinden om het vol te houden."

Gebeurt het dat alternatieve genezers zich door uw argumenten laten overtuigen?

"Enkelen meldden me toch voortaan voorzichtiger te zullen optreden. Ik hoorde ook over een homeopaat die besefte jarenlang louter illusies te hebben verkocht. Die man maakte een diepe geloofscrisis door. Als alternatieve geneeskunde je broodwinning is, kap je er immers niet zomaar mee. Je kunt ook tegen jezelf zeggen dat er niets is om wakker van te liggen, aangezien de mensen om die behandelingen vragen en tevreden zijn. Eigenlijk is het ontstellend dat zo weinig mensen iets van het onderwerp afweten, zelfs artsen. Veel artsen schakelen homeopathie gelijk aan kruidengeneeskunde. Als ik hen uitleg hoe de vork in de steel zit, krijg ik veel bedankjes.

"Er bestaat echter een harde kern van fanatiekelingen waarmee op geen enkele manier te praten valt. Voor hen wordt dat bijna een religieuze kwestie, waarbij ze persoonlijke aanvallen niet schuwen. Zo betichtte men mij op een Nederlands discussieforum ooit van het uitvoeren van experimenten voor een farmaceutische firma. Daarbij zouden veel doden gevallen zijn, iets wat ik vervolgens zou hebben verdoezeld. Soms wordt het gerucht gelanceerd dat ik omgekocht ben door de farmaceutische industrie. Daar kan ik dan alleen op antwoorden dat dat spijtig genoeg niet zo is (lacht)."

Heeft een goedmenend homeopaat het recht om zijn informatie te verspreiden?

"Zolang hij het als een geloof aanbrengt wel, want dan is duidelijk waarover het gaat. Als hij echter beweert over bewijzen te beschikken dat kanker of suikerziekte door homeopathie te genezen zijn, liegt hij. Net zoals je geen broodrooster mag verkopen die niet werkt, mag je geen nutteloze geneeswijzen verkopen. Politici doen weinig, want ze houden hun kiespotentieel in het achterhoofd. Alterneuten overdrijven de populariteit van hun behandelingen met behulp van opgeblazen cijfers: meer dan de helft van de bevolking zou voorstander zijn van alternatieve behandelingen. De voorlaatste nationale gezondheidsenquête geeft aan dat mensen die zich regelmatig alternatief laten verzorgen, 6 à 7 procent van de bevolking uitmaken. De meesten daarvan verbruiken ook veel gewone geneeskunde. De harde kern, die exclusief alternatief gaat, beslaat amper 1 à 2 procent. Ik vind dat iedereen vrij is. Iedereen moet kunnen kiezen wat hij met zijn lichaam wil doen. Om echt vrij te kunnen zijn, heb je echter goede informatie nodig."

Werkte u zelf al mee aan het wetenschappelijk testen van alternatieve behandelingen?

"Ik richt me vooral op het ontleden en bespreken van wetenschappelijke artikels over dergelijke tests. Een achttal jaar geleden was er wel zo'n plan, maar de Vlaamse homeopaten bliezen dat af na een Nederlandse studie die de waardeloosheid blootlegde van dat waarin ze zich sterk waanden: de behandeling van keel- en oorontstekingen bij kleuters. Samen met een aantal homeopaten diende ik nog voorstellen in bij de Europese Unie, maar die zijn om onduidelijke redenen geweigerd.

"We hebben ook de oprichting voorgesteld van een Europees agentschap dat de bevolking eerlijk zou voorlichten. Dat is evenmin aanvaard. Amerika heeft de NCCAM, de National Council for Complementary and Alternative Medicine. Dat beschikt nu over een budget van 100 miljoen dollar per jaar, waarmee het al meer dan zeven jaar onderzoek financiert. Dat leverde nog geen enkel positief resultaat op.

"Iets waar ik me sterk tegen verzet, zijn enquêtes waarin mensen gevraagd wordt naar hun tevredenheid over alternatieve geneeswijzen. Dergelijke enquêtes gaan vaak uit van alterneuten, maar bijvoorbeeld ook van Test-Aankoop. Tevredenheid is echter niet hetzelfde als werking. Je kunt zeer tevreden zijn over je twee pakjes sigaretten en je fles whisky per dag, maar dat betekent niet dat die goed voor je zijn. Je kunt uitermate in je nopjes zijn met je acupuncturiste, maar dat komt misschien doordat zij zo'n vriendelijke vrouw is."

"Het merkwaardige is dat de aanhangers van sommige takken van de alternatieve geneeskunde zich vooral situeren in de beter opgeleide lagen van de bevolking. Studies geven aan dat de oorzaak daarvan ligt bij het simpele, begrijpbare systeem, waardoor mensen denken zelf te kunnen dokteren. Lager opgeleiden leggen hun gezondheid nog altijd liever in de handen van reguliere artsen. Ook intrigerend is dat diezelfden die zo ontzettend kritisch staan tegenover klassieke geneeskunde, zonder enig voorbehoud de nonsens van de alterneuten slikken. Of hoe je selectief kritisch kunt zijn."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234