Dinsdag 09/08/2022

InterviewZoöloge Lucy Cooke

‘Wetenschappers keken andere kant op toen ze leeuwinnen honderden keren per dag met meerdere mannetjes zagen paren’

Lucy Cooke: ‘Wetenschappers keken blijkbaar de andere kant op wanneer ze bijvoorbeeld zagen hoe leeuwinnen honderden keren per dag met meerdere mannetjes paren.’ Beeld © Zoonar.com/matthieu gallet
Lucy Cooke: ‘Wetenschappers keken blijkbaar de andere kant op wanneer ze bijvoorbeeld zagen hoe leeuwinnen honderden keren per dag met meerdere mannetjes paren.’Beeld © Zoonar.com/matthieu gallet

Het is hoog tijd om door een vrouwelijke bril naar de natuur te kijken, vindt zoöloge Lucy Cooke. Moordlustige stokstaartjes, overspelige leeuwinnen en ingenieuze eendenvagina’s tonen ons dat vrouwelijke dieren meer in hun mars hebben dan Darwin dacht.

Dieter De Cleene

Toen ze biologie studeerde, begon de Britse schrijfster en documentairemaakster Lucy Cooke zich een loser te voelen. Een en ander had te maken met de manier waarop in de biologie naar het vrouwelijk geslacht wordt gekeken. Mannetjes pronken, strijden om een partner en vogelen erop los, om zoveel mogelijk nageslacht te verwekken. De vrouwtjes staan erbij en kijken ernaar, enkele uitzonderingen daargelaten. Tijd om komaf te maken met die mannelijke bril op biologie, vond Cooke, die voor haar boek Bitch de wereld rondreisde om dieren te observeren en met wetenschappers te praten, om zo een accurater beeld te schetsen van de vrouwelijke helft van het dierenrijk.

“Vrouwelijke dieren kunnen net zo dominant, competitief, agressief en promiscue zijn als mannetjes”, zegt Cooke. “De voorbije decennia hebben we veel geleerd over wat het precies betekent om vrouwelijk te zijn.”

Waar is het precies misgegaan?

“Daarvoor moeten we terug naar het victoriaanse Engeland waar Charles Darwin zijn evolutietheorie bedacht. Die is het product van de toen gangbare misogynie. Het klassieke beeld van vrouwelijke dieren stemt overeen met dat van de victoriaanse huisvrouw: passief, bedeesd en kuis. Dat heeft ervoor gezorgd dat de biologie vol seksistische mythes zit.”

Dat is volgens u het duidelijkst in Darwins theorie over seksuele selectie.

“Ja. Zo’n tien jaar na de publicatie van On the Origin of Species, waarin Darwin het principe van natuurlijke selectie als drijvende kracht achter evolutie uit de doeken doet, publiceerde hij met The Descent of Man een tweede meesterwerk. Daarin gaat Darwin dieper in op seksuele selectie, de strijd om een partner die aan de basis ligt van de vaak opvallende verschillen tussen mannetjes en vrouwtjes.

“De keuze van vrouwtjes speelt daarbij een belangrijke rol, maar Darwin doet er alles aan om die te minimaliseren. Vrouwtjes worden afgeschilderd als passieve toeschouwers. Mannetjes zijn actief. Zij zitten aan het stuur, vertonen meer variatie en liggen aan de basis van evolutie.”

Speelde de persoonlijkheid van Darwin ook een rol?

“Dat is moeilijk te zeggen, en ik had het er graag eens met de man over gehad. (lacht) Wat mogelijk een rol speelde, is dat hij zich met zijn natuurlijke selectie en het idee dat we afstammen van de primaten al genoeg controverse op de hals had gehaald.

“Darwin lijkt wel niet bepaald een passionele man te zijn geweest. Voor hij besliste te trouwen, lijstte hij de pro’s en contra’s op. Tot de voordelen rekende hij dat ‘een mooie, zachte vrouw in de sofa in elk geval beter was dan een hond’. Dat hij zelf niet geïnteresseerd leek in vrouwen zal wellicht niet geholpen hebben om evolutie wat meer door een vrouwelijke bril te bekijken.”

Lucy Cooke is met 'Bitch – On the Female of the Species' niet aan haar proefstuk toe. Ook met 'The Unexpected Truth About Animals' verruimde ze onze blik op dieren. Beeld Getty Images
Lucy Cooke is met 'Bitch – On the Female of the Species' niet aan haar proefstuk toe. Ook met 'The Unexpected Truth About Animals' verruimde ze onze blik op dieren.Beeld Getty Images

Dat deden de wetenschappers die na hem kwamen ook te weinig?

“De bijna goddelijke status van Darwin heeft ervoor gezorgd dat generaties wetenschappers na hem aan chronische-confirmatiebias leden. Ze vonden het niet de moeite om vrouwelijke dieren nader te onderzoeken, of zagen enkel wat ze wilden zien en keken de andere kant op wanneer ze bijvoorbeeld zagen hoe leeuwinnen honderden keren per dag met meerdere mannetjes paren.”

De gangbare opvatting is dat vooral mannen met zoveel mogelijk partners seks willen, en dat de verschillen tussen zaadcellen en eicellen aan de basis liggen van dat verschil in seksdrift.

“Ja. Het idee is dat mannetjes het zich kunnen veroorloven om niet kieskeurig te zijn, omdat ze over een haast onbeperkt aantal zaadcellen beschikken. Ze worden gedreven door de drang hun zaad – en dus ook hun genen – zoveel mogelijk te verspreiden. Vrouwtjes hebben daarentegen het korte strootje getrokken: zij beschikken over een beperkt aantal kostbare eicellen en moeten dus erg kieskeurig zijn. Het probleem met die zogezegd universele wetmatigheid is dat ze helemaal niet universeel is.”

Vrouwelijke dieren zijn minder monogaam dan we denken?

“Er is een verschil tussen sociale en seksuele monogamie. Vogels vormen koppeltjes, soms zelfs voor het leven. Maar vrouwelijke vogels paren vaak met meerdere mannetjes en een nest vol eieren kan verschillende vaders hebben. De strategie daarachter is eenvoudig: leg niet al je eieren in één mand.

“We zien vrouwelijk overspel niet alleen bij vogels, maar ook bij tientallen andere diersoorten, waaronder leeuwen en primaten. Vermoedelijk doen vrouwtjes dat om mannetjes in de war te brengen. Bij verschillende soorten hebben mannetjes de gewoonte om jongen die niet van hen zijn te doden, zodat ze snel kunnen paren met de moeders. Seks met meerdere mannen is in zo’n geval een strategie om verwarring te zaaien over het vaderschap en infanticide tegen te gaan.”

De wetenschappers die hier onderzoek naar deden, kregen hun boodschap soms moeilijk verkocht.

“Lange tijd wekte vrouwelijke promiscuïteit nauwelijks interesse van biologen op, of werd het als een anomalie gezien. De onderzoekers die daarvoor de eerste bewijzen aandroegen, botsten op weerstand.

“Toen uit DNA-onderzoek bleek dat de eieren in vogelnesten door verschillende vaders zijn bevrucht, zou dat er volgens critici op wijzen dat de vrouwtjes zijn verkracht. Wat belachelijk is, want zangvogels hebben geen penis. Beide geslachten hebben een cloaca, en paren gebeurt door die tijdens een ‘cloacale kus’ precies op elkaar te laten passen. Wil het vrouwtje niet bevrucht worden, dan kan ze er makkelijk vandoor vliegen. Zangvogels hebben geen nood aan een #MeToo-beweging.

“Het idee dat vrouwelijke dieren een actieve rol spelen bij de voortplanting, en daar zeggenschap in hebben, is voor sommigen blijkbaar moeilijk te verteren.”

Op agressie en geweld hebben mannetjes evenmin een monopolie.

“Er zijn talrijke voorbeelden van diersoorten waarbij de vrouwtjes agressief en competitief zijn. Vrouwelijke hyena’s zijn bijvoorbeeld groter en zwaarder dan de mannetjes, en agressiever. Ze leven in groepen geleid door een vrouwtje. Mannetjes zijn verschoppelingen die moeten smeken om eten en seks.

“Vrouwelijke lierantilopen leveren hevig strijd om te mogen paren met de beste mannetjes, want hun voorraad sperma is allesbehalve onuitputtelijk.

“Stokstaartjes kennen we als schattige diertjes, maar de vrouwtjes zijn een van de moorddadigste dieren op de planeet. Ze leven in een gewelddadige totalitaire samenleving geleid door een matriarch, die niet toestaat dat andere vrouwtjes zich voortplanten en hun jongen doodt en opeet als dat toch gebeurt. Dominante vrouwtjes verstoten hun dochters en doden hen als ze niet ophoepelen.”

‘Stokstaartjes kennen we als schattige diertjes, maar de vrouwtjes zijn een van de moorddadigste dieren op de planeet.' Beeld Mondadori Portfolio via Getty Im
‘Stokstaartjes kennen we als schattige diertjes, maar de vrouwtjes zijn een van de moorddadigste dieren op de planeet.'Beeld Mondadori Portfolio via Getty Im

Het beeld van de toegewijde moeder krijgt in uw boek een stevige knauw.

“Vrouwelijke dieren werden lange tijd gelijkgesteld met moeders, alsof er geen andere rol voor hen bestaat. Vaderlijke zorg is bij zoogdieren eerder de uitzondering, maar bij andere dieren zoals vogels en amfibieën ligt dat anders. Uit onderzoek blijkt dat de neurale circuits die tot zorg voor het nageslacht aanzetten, bij mannetjes en vrouwtjes aanwezig zijn. Die schakelaar kan bij beide geslachten worden geactiveerd, afhankelijk van de omstandigheden. Veeleer dan het klassieke ‘moederinstinct’, lijkt er sprake te zijn van een ‘ouderinstinct’.

“Moeders zijn bovendien doorgaans veel minder toegewijd dan we geneigd zijn te denken. De natuur is pro choice: abortus is in moeilijke omstandigheden een gangbare strategie bij veel diersoorten, van kangoeroe’s tot panda’s. Het moederschap is een riskante onderneming waarbij je telkens de afweging moet maken tussen je nageslacht of jezelf redden.”

Een andere intrigerende blinde vlek zijn vrouwelijke genitaliën.

“We weten al langer dat penissen in alle vormen bestaan. Met of zonder bot, stekels of weerhaken. Sommige insectensoorten worden zelfs aan de hand van hun penis van elkaar onderscheiden. De vrouwelijke genitaliën werden daarentegen lang beschouwd als minder interessant, als iets dat louter diende om het sperma in ontvangst te nemen. Niets is minder waar.”

Vertel.

“Neem bijvoorbeeld de eend. In tegenstelling tot zangvogels hebben mannetjeseenden wél een penis, en wat voor een. De eendenpenis draait tegen de klok als een kurkentrekker, is bij sommige soorten langer dan het lichaam en schiet als het tijd is voor actie met hoge snelheid naar buiten. Sinds ik dat allemaal weet, kijk ik met andere ogen naar de eendjes in het park. (lacht)

“Eenden planten zich op twee manieren voort: romantisch en gewelddadig. Mannetjes maken een vrouwtje uitgebreid het hof. Maar de mannen die zo niet van straat raken, verenigen zich tot een gefrustreerde bende die weerloze vrouwtjes verkracht. Het idee is dat die indrukwekkende penis de kans op vaderschap vergroot.

“Het duurde even tot iemand zich afvroeg waar zo’n eend die penis dan in kwijt kan. De vagina van de vrouwelijke eend blijkt minstens even complex, draait in de tegenovergestelde richting en zit vol doodlopende zijopeningen. Wellicht helpt dat de eend om toch enige controle uit te oefenen over wie haar bezwangert. Want we weten dat die verkrachtingen tot weinig nageslacht leiden. Vrouwelijke eenden zijn dus niet louter een machteloos slachtoffer, maar verwikkeld in een evolutionaire genitale wedloop, die we ook bij andere soorten zien.”

'Bij de hyena's zijn vrouwelijke dieren groter en zwaarder dan de mannetjes, en agressiever.' Beeld VWPics/Universal Images Group vi
'Bij de hyena's zijn vrouwelijke dieren groter en zwaarder dan de mannetjes, en agressiever.'Beeld VWPics/Universal Images Group vi

Wat heeft uw onderzoek voor dit boek u geleerd over wetenschap?

“Ik was een beetje teleurgesteld vast te stellen dat de door mij zo geliefde wetenschap zo gevoelig is voor vertekening. Ik verkeerde in de illusie dat het een louter rationeel, op bewijzen gebaseerd proces was. Het verbaasde mij dat iemand die zo nauwgezet te werk ging als Darwin, toch vatbaar was voor culturele bias.

“Maar eigenlijk zou dat geen verrassing mogen zijn. Het is moeilijk niet naar de wereld te kijken door een bril die gekleurd is door je cultuur en ervaringen. Je kan wel proberen je bewust te zijn van die invloeden. Daarnaast hebben we een zo divers mogelijke wetenschappelijke wereld nodig. Een mengeling van verschillende culturen, geslachten, genders en huidskleuren is de beste verzekering tegen allerlei vertekenende invloeden.”

Is dat vertekende beeld vandaag nog steeds een probleem?

“Handboeken tonen nog steeds een overwegend mannelijk perspectief op seksuele selectie. Andere visies worden nog te vaak weggezet als ideologisch geïnspireerd. Wat eigenlijk best grappig is, want dat geldt in zekere zin ook voor de ideeën van Darwin zelf, die op zijn minst gekleurd zijn door een wereldbeeld waarin de man centraal staat.”

U schetst in uw boek een erg gevarieerd portret van vrouwelijkheid in de natuur. Wat hoopt u daarmee te bereiken?

“Ik hoop dat die diversiteit duidelijk maakt dat de realiteit complexer is dan het klassieke en binaire beeld van mannelijkheid en vrouwelijkheid.

“Neem bijvoorbeeld de mol, het beestje dat mij misschien nog het meest heeft verbaasd. In het paarseizoen produceert ze eicellen. Maar daarbuiten sluit haar vagina zich en produceert ze veel testosteron, wat haar extra graafkracht oplevert. Haar genitialiën zijn niet te onderscheiden van die van een mannetje. Het diertje zet onze opvattingen over geslacht op zijn kop. De vele voorbeelden in de natuur tonen ook dat gedrag plastisch en variabel is, en niet louter bepaald wordt door de grootte van zaad- of eicellen.”

Waarom vindt u het zo belangrijk om het beeld van vrouwelijkheid bij te stellen? De natuur hoort sowieso toch niet onze maatstaf te zijn?

“Dat is juist. Daar moeten we ons voor hoeden. Je vindt in de natuur een breed scala aan gedrag. Aan vrouwelijke dieren die elkaars jongen doden hoeven we als mens niet per se een voorbeeld te nemen. Tegelijk zijn bepaalde stereotypen over mannelijkheid en vrouwelijkheid diep ingebed in onze cultuur. Het is goed om te beseffen dat dat nonsens is. Ik denk dat meer aandacht voor die biologische complexiteit tot meer wederzijds begrip in onze samenleving kan leiden.”

Lucy Cooke, Bitch – On the Female of the Species, Basic Books, 400 p., 33,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234