Woensdag 03/03/2021

Wetenschappelijke kennis is geen marktgoed

Chris Kesteloot is hoogleraar sociale en economische geografie, lid van de Vooruitgroep en voorstander van Slow Science.

Op het eerste gezicht reageren de rectoren en het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek gepast op de wetenschappelijke fraude (DM 21/3): er moet strenger worden opgetreden. Ontslag op staande voet voor wie wordt gepakt en liefst ook strafrechtelijke vervolging. Ook denken ze aan campagnes om studenten en onderzoekers te sensibiliseren, willen ze de controles opvoeren en de onderzoekers aanporren om fraude te melden. Dat is niet waar de onderzoekers zelf op hameren. Voor hen is de grote publicatiedruk de oorzaak van het probleem. De evaluatie van publicaties door collega's staat ook onder druk en is niet meer in staat om fraude uit het systeem te houden.

De Vlaamse overheid past outputfinanciering toe op onze universiteiten, volgens een verdeelsleutel met, naast het aantal afstuderende studenten, het aantal publicaties in internationale tijdschriften, het aantal citaten in diezelfde tijdschriften, het aantal doctoraten dat ze produceren en het externe onderzoeksgeld dat ze binnenhalen. Binnen de universiteit wordt het onderzoeksgeld dat de instelling zelf mag verdelen met dezelfde criteria toegekend en worden benoemingen en promotieaanvragen volgens dezelfde regels beoordeeld.

Maar de financieringsenveloppe groeit niet samen met de toename van het aantal onderzoekers. Betere prestaties van het ene departement of de ene universiteit brengen de financiering van de andere in het gedrang, tenzij deze de trend volgen. Wie harder kan werken, bewijst zogezegd dat de anderen lui zijn.

Geen haar op het hoofd van onze rectoren dat eraan denkt om deze regels te milderen. Integendeel, aan de KU Leuven eist men nu dat zoveel mogelijk in toptijdschriften wordt gepubliceerd. Maar ook dat loopt mank: vooral sociale wetenschappen worden niet in afzonderlijke disciplines ingedeeld en hebben weinig of geen toptijdschriften, terwijl geneeskunde in goed twintig disciplines is ingedeeld. Een artikel in een toptijdschrift is honderdmaal meer waard dan een artikel in de 20 procent laagst gerangschikte internationale tijdschriften. Wie geen blijk geeft van 'excellentie' verarmt zijn departement en bedreigt zijn eigen positie.

Samen met vele collega's in Europa werken de Vlaamse rectoren aan de neoliberalisering van de universiteit. Daarin hangen wetenschap en geld steeds nauwer samen onder de noemer van kenniseconomie. Die bestaat erin kennis te privatiseren en te vermarkten, zodat een nieuw investeringsveld voor het kapitaal tot stand komt. Winst wordt gehaald uit de toepassing van kennis (innovatie) en steeds meer uit bezit van kennis (intellectuele eigendomsrechten).

Privatisering
De Angelsaksische wereld staat op kop in dat proces, maar vele facetten zijn ook al in Vlaanderen te herkennen: privatisering en concurrentie tussen universiteiten op vlak van onderzoek en onderwijs . De onderzoeksgelden en de studenten moeten vrij van de ene naar de andere universiteit kunnen gaan, zodat de beste universiteiten ook de meeste middelen krijgen en interessante investeringsdoelen worden. De studiekosten moeten het prestige van de universiteit weerspiegelen, goede wetenschappelijke tijdschriften worden opgekocht door multinationale ondernemingen, die de auteurs niet betalen, maar wel woekerprijzen vragen en buitensporige winsten maken.

In de grond is wetenschappelijke kennis een gemeenschappelijk goed, in de zin dat nieuwe kennis voortbouwt op bestaande kennis, maar ook omdat kennis een non rival good is. Ze is eigenlijk niet geschikt om vermarkt te worden. Want om gefundeerde kennis te produceren moeten wetenschappers hun kennis delen, niet privatiseren. Ze moeten openstaan voor kritiek. Dat vraagt bescheidenheid in plaats van ijdelheid en fierheid om in een toptijdschrift te staan. Gaat wetenschap over het tijdschrift waarin een artikel gepubliceerd wordt of over de inhoud?

Gelukkig groeit sinds een jaar de stroming van Slow Science. Een nieuwe transparante en diepgaande vorm van wetenschapsbeoefening is broodnodig.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234