Vrijdag 30/10/2020

Cold case

Weten we na 34 jaar dan toch wie de Zweedse premier Olof Palme vermoordde?

Olof Palme na een verkiezingsoverwinning in 1982. De Zweedse premier werd in '86 doodgeschoten.Beeld AFP

34 jaar na de mysterieuze moord op de Zweedse toenmalige premier Olof Palme komen de onderzoekers met nieuwe informatie. De verwachtingen zijn hooggespannen. ‘Dit is de penaltyshoot-out in de finale van de wereldbeker.’

Het was een gezellig filmavondje in het centrum van Stockholm met zijn echtgenote en hun zoon, maar zonder bewakingsagent. Dat deed Olof Palme, de toenmalige sociaal-democratische premier van Zweden, wel vaker. Daarna, onverwacht, op de weg huiswaarts, kregen de 59-jarige Palme en zijn echtgenote Lisbet elk een kogel in de rug. Zij overleefde de feiten. Het enige dat voorts nog vaststaat, na 34 jaar onderzoek, is dat de dader wegvluchtte over de lange trap aan het einde van de Tunnelgatan en het bloed dat achterbleef in een dun laagje sneeuw, op die koude februarinacht in ’86. 

Wie is Olof Palme?

- premier van Zweden van 1969 tot 1976 en van 1982 tot zijn dood

- neergeschoten op 28 februari 1986

- sociaaldemocraat

- hoofd van de Socialistische Arbeiderspartij van Zweden van 1969 tot zijn dood

Tot nu dan, want de Zweedse hoofdaanklager Krister Petersson komt vandaag met een verklaring over “wat er gebeurde met de moord en wie verantwoordelijk is”. Zweden wacht in spanning af, want Olof Palme is hun John F. Kennedy. Omdat de hoofdaanklager zijn verklaring al in februari aankondigde was er genoeg tijd voor Zweedse media om zich suf te piekeren over wat hij zal bekendmaken. Aan inspiratie geen gebrek, want deze moordzaak is van in het begin voer voor speculatie en complottheorieën. In 1987 al werden liefst twintig leden van de Koerdische PKK gearresteerd, maar ze bleken uiteindelijk niets met de zaak te maken te hebben. Vervolgens lag de verdenking op een dader die door Lisbet Palme werd herkend. De man werd veroordeeld, maar in beroep vrijgesproken.

Hans Holmer, hoofd van het onderzoek naar de moord op Olof Palme, toont twee Smith & Wesson-revolvers tijdens een persconferentie in 1986.Beeld via REUTERS

Volgens de Zweedse krant Aftonbladet zal de aanklager vertellen dat ze het moordwapen hebben. Dat zeggen verschillende bronnen binnen de sociaaldemocratische partij. Maar alleen het moordwapen zal niet volstaan, daarvoor zijn de verwachtingen te hooggespannen. “Dit is de penaltyshoot-out in de finale van de wereldbeker”, zegt Goran Björkdahl aan de telefoon. Björkdahl is een Zweedse diplomaat die zelf onderzoek verrichtte naar de zaak-Palme. 

De Skandiaman

Verschillende media denken dat Petersson de zaak helemaal heeft afgerond. Dat zou erop wijzen dat de dader dood is, aangezien niemand is opgepakt. Dan denken Palme-kenners meteen aan de Skandiaman. Stig Engström werkte die noodlottige avond bij verzekeringsbedrijf Skandia, vlak bij de plaats delict. Twee minuten nadat hij passeerde aan de prikklok, is Palme geraakt door de kogel. Engström is echter beschouwd als een van de eerste getuigen ter plekke, maar niet als de moordenaar. Volgens de verhoren uit 1986 was de toen 52-jarige Engström af gegaan op een luide knal. Hij maakte na afloop opmerkelijke televisie-optredens, waarin hij onder andere kritiek uitte op het speurwerk van de politie, die hem hoe langer hoe meer als een onbetrouwbare getuige beschouwde.

De trappen van Tunnelgatan waarlangs de dader zou zijn weggevlucht.Beeld via REUTERS

Twee recente boeken suggereren dat de Skandiaman de moordenaar is. Hij zou goed contact hebben gehad met een wapenverzamelaar en nam deel aan politieke meetings tegen Olof Palme. In 2018, na de boeken, is zijn ex-vrouw meermaals ondervraagd door het team van aanklager Petersson. Stig Engström maakte in 2000 een einde aan zijn leven.

Björkdahl en enkele andere Zweedse onderzoekers zijn echter overtuigd van een andere theorie die de laatste jaren aan aandacht won. “Ik ben zeker dat het Zuid-Afrikaanse apartheidregime achter de moord op Palme zit”, zegt Björkdahl. 

De week voor zijn overlijden gaf Palme in Stockholm een combattieve toespraak in aanwezigheid van bekende leden van het ANC. Zweden is op dat moment een van de hoofddonoren van de anti-apartheidsbeweging van Nelson Mandela, die toen in de gevangenis zat. Palme bevestigde in zijn toespraak in februari ’86 nogmaals zijn financiële steun voor het ANC en zijn roep om een internationaal embargo tegen Zuid-Afrika. “Als de wereld beslist om apartheid te vernietigen, dan zal apartheid verdwijnen.” 

Bloed en enkele rozen op 1 maart 1986 op de plaats van de moord.Beeld EPA

Apartheidsregime

Tien jaar na zijn overlijden en zes jaar na apartheid zei een voormalig politiekolonel en berucht martelaar in de rechtbank in Pretoria dat de Zuid-Afrikaanse inlichtingendiensten achter de moord op Palme zaten. Zelf zou hij ten tijde van de moord niet in Zweden zijn geweest, maar wel een andere Zuid-Afrikaanse spion.  

Björkdahl sprak erover met Tinnie Groenewald, voormalig hoofd van de Zuid-Afrikaanse inlichtingendienst. De twee spraken elkaar eerder in verband met een documentaire over de dood van voormalig VN-secretaris-generaal Dag Hammarskjöld, dat andere Zweeds mysterie. Groenewald bracht hem in contact met toenmalige leden van de militaire inlichtingendienst. “Ik zei hem dat Zweden misschien immuniteit kon geven in ruil voor de informatie. Een van hen gaf me namen en zei dat ze bereid waren met Zweden te spreken. Ik heb dat doorgegeven aan de onderzoekers.”

Volgens een bron van Björkdahl in Zuid-Afrika kwam het op 18 maart dit jaar tot een ontmoeting tussen de inlichtingendiensten en de Zweedse onderzoekers. Dat is dus een maand na de aankondiging van een doorbraak door Petersson. Het valt af te wachten of hoofdaanklager Petersson de piste van een complot bekendmaakt of die van een dader die alleen handelde. “In elk geval is het tijd om dit af te ronden”, zegt Björkdahl. “Er is geen straf nodig, maar de waarheid.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234