Dinsdag 03/08/2021

Wereldwijde strijd om 'patent op leven' laait op

De WHO snijdt opnieuw het delicate dossier 'intellectuele eigendom' aan

Vorige week beschuldigde Oxfam-Solidariteit de befaamde Kempense firma Janssen Pharmaceutica van biopiraterij. Janssen had in 1997 een contract opgesteld waarbij de firma tegen een spotprijs de patenten op medische toepassingen van duizenden inheemse Filippijnse planten verwierf. Dit conflict tussen Oxfam en Janssen is echter maar de voorbode van een nieuwe globale ngo-campagne: 'patenten op drift'.

Chris Ceustermans

Onder de slogan Patents out of control, startte de bekende Canadese ngo-denktank 'Rural Advancement Foundation International' (RAFI) onlangs een globale campagne over de twintig meest omstreden patenten op levende materie die de westerse bedrijven ooit verkregen. RAFI en honderden ngo's wereldwijd willen daarmee de regeringen onder druk zetten om die patenten op menselijke genen, traditionele zuiderse medicijnplanten of genetisch gemanipuleerde katoen te schorsen.

Wie nu precies de waardevolle eigendomsrechten op plantenmateriaal en de derivaten of bestanddelen ervan bezit, blijkt steeds meer het grote discussiepunt tussen Noord en Zuid. Want toepassingen van in derdewereldlanden intensief gebruikte plantenn zoals de Indiase neem-boom, komen stukje bij beetje in handen van bedrijven zoals Monsanto en Janssen Pharmaceutica.

Zo gebruikten vele generaties Indiërs voordien de sappen van de vijftien meter hoge neem als een natuurlijke insecticide. Dat sap kan maar liefst tweehonderd soorten kevers, larven of sprinkhanen doden. De neem-bladeren zijn verder ook geliefd als medicijn tegen constipatie en de twijgjes dienen voor miljoenen Indiërs als tandenborstel. Hoewel Indiërs al eeuwen met neem experimenteren, wist dochterfirma Grace van Monsanto omstreeks 1990 neem-olie toch als insecticide te patenteren. Dat Grace een nieuw extractieproces voor de neem-olie uitviste, bleek voldoende om een exclusief recht voor de productie en verkoop van neem-insecticide in de VS te bekomen. Volgens de derdewereldbeweging profiteren de westerse bedrijven, onder het mom van nieuwe uitvindingen, echter vaak van inheemse volkeren: "De zogenaamde nieuwheid of uitvinding bestaat voornamelijk in de ogen van het Westen", blikt de Indiase ecofilosofe Vandana Shiva op de neem-geschiedenis terug. "Wij gebruiken in India al 2.000 jaar aan alle omstandigheden aangepaste neem-pesticiden. De neem-boom is een klassiek voorbeeld van hoe het Westen rijkdom beschouwt als iets dat alleen ontstaat wanneer hun ondernemingen de grondstoffen van lokale gemeenschappen commercialiseren."

Gevolg van die patenten is bijvoorbeeld dat de neem-zaden voor de lokale Indische boeren maar liefst twintigmaal duurder zijn geworden. De zaden worden nu immers ook door de biopesticide-industrie gekocht. De markt van biopesticiden zelf boomde de laatste jaren in de VS, tot zo'n 30 miljard frank omzet, dankzij onder meer de neem.

Waren bedrijven zoals Janssen Pharmaceutica in '97 omwille van die winstkansen zo geïnteresseerd om, tegen 10 dollar per stuk, de rechten op eventuele medische toepassingen van zoveel mogelijk Filippijnse planten te kopen ? Een antwoord daarop tracht een economische studie van RAFI te formuleren. Uit die studie blijkt dat indien de traditionele boeren ook royality's zouden krijgen voor hun aandeel van overgeleverde kennis in nieuwe medicijnen, alleen al de Amerikaanse farmaceutische sector nog zo'n 150 miljard frank aan de derdewereldlanden zou schuldig zijn.

Maar het lijkt erop dat de landen uit de derde wereld zo'n financiële kloof niet langer pikken. Begin deze maand vormden alvast 1.500 lokale Indiase boerengroepen een front tegen de patentering van lokale planten. Ook zal niet toevallig de 'Intercontinentale Caravaan' van vijfhonderd 'boze' Indische en Latijns-Amerikaanse boeren vanaf mei actie voeren bij de Europese kantoren van Monsanto en de WHO.

Maar vooral op het wettelijk vlak broedt er wat bij de ontwikkelingslanden. "Landen zoals Thailand en India zijn nu volop een juridisch alternatief voor die klassieke eigendomsrechten aan het uitwerken", verklaart Isabelle Delforge van Oxfam-Solidariteit. "Die wetten zouden kunnen inhouden dat de biodiversiteit en de traditionele kennis eigendom zijn van de gemeenschap, met de overheid als zaakgelastigde."

De Overeenkomst op de Handelsgebonden Intellectuele Eigendomsrechten van de WHP voorziet hiervoor immers een achterpoortje. Volgens het zogenaamde artikel 27 kan een land omwille van de 'national morality' of het welzijn van het leefmilieu weigeren 'uitvindingen' met haar levende materie zomaar te patenteren. Wel moet men dan maar zelf een - niet omschreven - juridisch alternatief voor die patenten uitvlooien.

Maar of dit achterpoortje nog blijft openstaan, is de komende maanden nog de inzet van een hevig debat binnen de WHO. Het bewuste artikel 27 ligt momenteel immers bij een WHO-raad ter aanpassing.

Delforge: "De VS en zelfs van Europa willen dat artikel schrappen, terwijl heel wat groepen uit het Zuiden eisen dat deze uitzondering nog makkelijker kan worden ingeroepen. Omdat die discussie de gemoederen ophitst, verwachten we dat de WHO die aanpassing verschuift tot de hele overeenkomst in 2000 weer op tafel ligt."

De discussie zou neerkomen op twee tegengestelde visies op 'vrije toegang' tot de natuurlijke grondstoffen. Zadenbedrijven en farmaceutische firma's willen wel investeren in toepassingen met exotisch plantenmateriaal om er zo ook lokale werkgelegenheid en nieuwe geneesmiddelen te creëren. Maar in ruil daarvoor eist men exclusieve rechten: "Voordat wij, na het screenen van vele moleculen, uiteindelijk één daarvan als geneesmiddel op de markt brengen, hebben wij daar al miljarden ingepompt", reageert de woordvoerder van Janssen Pharmaceutica. "Een octrooi helpt ons om die kosten misschien terug te verdienen."

Heel wat inheemse volkeren zoals de Noord-Indiase boeren, zien dan weer de eigendomsrechten van grote bedrijven als een muur tussen henzelf en hun traditionele gewassen en gebruiken.

In elk geval zal het nakende debat over 'patenten op leven' hoe dan ook gevoelige snaren raken. 'Biotech Industry Shivers at Threat to Seed Patents', kopte The Wall Street Journal op 3 maart al toen een eenvoudige zaadhandelaar uit Iowa aankaartte dat de patenten voor onder meer gemanipuleerde soja onwettig afgeleverd zijn. De betrokken bedrijven wachten nu nerveus op de uitspraak van het Federaal Hof van Beroep in oktober. Zonder de patenten zou deze miljardenbusiness van Monsanto meteen in duigen vallen, aldus The Wall Street Journal.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234