Dinsdag 29/11/2022

InterviewMichaël Gillon

Wereldvermaard Belgisch astronoom: ‘Ik wed dat het heelal wemelt van buitenaards leven’

Michaël Gillon, astrofysicus en ontdekker van exoplanetenstelsel Trappist-1, in zijn bureau aan de Universiteit van Luik. Beeld © Eric de Mildt
Michaël Gillon, astrofysicus en ontdekker van exoplanetenstelsel Trappist-1, in zijn bureau aan de Universiteit van Luik.Beeld © Eric de Mildt

Hij is door Time verkozen tot mega-influencer en krijgt de Francqui-prijs, zeg maar de Belgische Nobelprijs. Maar het stijgt jager op buitenaards leven Michaël Gillon (Universiteit van Luik) niet naar het hoofd. ‘Het grootste mysterie onderzoeken maakt het onmogelijk om jezelf serieus te nemen.’

Barbara Debusschere

Astronomen zoals Michaël Gillon (47) vieren hun grootste eindejaarsfeest niet naar aanleiding van de geboorte van Christus of de komst van 2022. Nee, zij bewaren hun beste champagne voor de lancering van de fabelachtige James Webb Space Telescope (JWST). Die is voor zaterdag voorzien.

Gillon, een ex-beroepsmilitair die op zijn 24ste alsnog zijn jongensdroom volgde en een briljant ruimte-onderzoeker werd, had erbij willen zijn in Frans-Guyana. Door corona volgt hij de lancering online vanuit zijn living. “Het is nagelbijten want er zijn ruim honderd stappen. Eén misser en de zaak is verloren”, zegt de sciencefictionfan, die in zijn bureau aan de Universiteit van Luik een grote NASA-raket uit Lego heeft staan.

Na 25 jaar zwoegen door duizenden wetenschappers zal de enorme telescoop dieper en verder in de ruimte kijken dan ooit. Zijn bestemming ligt op 1,5 miljoen kilometer van ons. Onderweg ontplooit de JWST vijf zilveren lagen ultradunne folie die als een parasol tegen de extreme hitte van de zon beschermen. Daarop ontvouwen zich achttien met goud beklede spiegels uit superlicht beryllium. Zij vangen licht op dat al meer dan 13 miljard jaar in de ruimte reist. Zo hopen astronomen details over de geboorte van het universum te ontdekken.

Wie is Michaël Gillon?

Geboren in 1974, in Luik.

Haalde na zeven jaar als beroepsmilitair diploma’s in de biochemie en de astrofysica.

Doet onderzoek naar exoplaneten met telescopen op aarde, die de namen Trappist en Speculoos hebben.

Kondigde in 2017 met NASA aan dat zijn team zeven exoplaneten waar potentieel leven kan zijn had ontdekt rond de nabije dwergster Trappist-1.

Werd in 2017 door Time uitgeroepen als een van de honderd meest invloedrijke mensen en won de prestigieuze Zwitserse Balzan- (2017) en Belgische Francqui-prijs (2021).

Voor Gillon, die door Time is uitgeroepen tot een van de meest invloedrijke mensen en dit jaar bekroond werd met de prestigieuze Belgische Francqui-prijs, wordt het midden 2022 nog spannender. Dan krijgt zijn team een felbegeerd tijdslot om met de JWST in te zoomen op zijn ‘Trappist-systeem’. Zo doopte Gillon, als liefhebber van Belgisch speciaalbier, de telescoop waarmee hij in 2017 samen met NASA een revolutionaire ontdekking kon aankondigen: een compleet nieuw planetenstelsel rond een nabije ster. De officiële naam van die telescoop is TRAnsiting Planets and PlanetesImals Small Telescope.

Revolutionair, want tot dan concentreerde de zoektocht naar planeten zoals de onze zich op sterren die lijken op onze zon. Maar de zeven planeten die Gillon en co. vonden, cirkelen rond een ultrakoude dwergster die weinig licht uitstraalt en ze liggen in de ‘levensvatbare zone’. Ook sterren die totaal niet op de zon lijken, kunnen dus planeten hebben waar leven mogelijk lijkt.

Ultrakoude dwergsterren lijken geen knooppunten van leven. Hoe kwam u erbij daarop in te zoomen?

Michaël Gillon: “Sinds ik als kind E.T. zag, heb ik altijd gedacht dat wij niet alleen zijn. Ik heb het grote geluk dat mijn fantasie steeds concreter wordt in mijn vak. Pas in 1995 is de eerste exoplaneet ontdekt (een planeet die rond een andere ster cirkelt dan onze zon, BDB). Ondertussen zijn er zo’n vierduizend bekend.

“Wat jagers op buitenaards leven zoeken, zijn exoplaneten die net genoeg warmte, licht, atmosfeer en vloeibaar water hebben om leven mogelijk te maken. Vanuit de theorie zag het er inderdaad slecht uit voor de dwergsterren. Daarom deed niemand er onderzoek naar. Maar ik ben een observator. De theorie stemt niet per se overeen met wat we zien. En vooral, ik wil tijdens mijn leven nog buitenaards leven kunnen ontdekken. Met de huidige technologie kunnen we sporen van leven alleen goed vaststellen op planeten die een pak kleiner zijn dan de zon.”

Die nabije dwergsterren zijn realistischer kandidaten?

“Precies. En ze zijn met veel meer dan sterren die lijken op de zon. Als we op hun planeten sporen van leven vinden, is er mogelijk veel leven rond ons. Ook daarom heb ik me met Trappist op dwergsterren geconcentreerd. Al had ik niet verwacht dat we zo’n grote ontdekking zouden doen. Dit was bijna een hobby waarbij we met een bescheiden telescoop aan sponsors wilden tonen hoe die secure waarnemingen kon doen. Ik was stomverbaasd toen ik de gegevens in mijn living zag binnenkomen die wezen op nieuwe planeten zo dichtbij.”

U kon vanuit uw living zo’n enorme ontdekking doen?

(lacht) “Het was een overwinning van de lowbudgetwetenschap. NASA heeft met de Kepler-ruimtetelescoop veel grotere exoplaneten ontdekt, maar dat was duur. Wij hebben in 2010 de Trappist-telescoop in Chili en Marokko met een klein budget opgezet. In 2019 kwam de grotere en meer gesofisticeerde opvolger, Speculoos (Search for Planets EClipsing ULtra-cOOl Stars, BDB), met vier telescopen in Chili, één in Mexico en één in Tenerife.

“Het is monnikenwerk. Je analyseert jaren gegevens over de straling van de ster. Die bewuste avond in 2015 zag ik plots een onderbreking. Iets passeerde de ster Trappist-1. Na meerdere verificaties met ook de NASA-ruimtetelescoop Spitzer hadden we de zeven planeten in beeld. Ze bevinden zich dicht bij de ster, waardoor ze ongeveer evenveel energie ontvangen als wij van de zon. Alles wijst op rotsachtige planeten die wat meer water hebben dan de aarde. En hoe meer water, hoe meer kans op een intacte atmosfeer.”

Wat is de volgende stap?

“Met de JWST kunnen we voor het eerst meten waaruit de atmosfeer van die planeten bestaat. Is er veel methaan? Of veel CO2, zoals op Venus? De samenstelling van een atmosfeer kan eventuele biochemische processen onthullen die van levende wezens komen, zoals microben en bacteriën. Binnen een jaar of twee al verwacht ik antwoord.”

Gillon: ‘Het Melkwegstelsel is 13 miljard jaar oud en wij zijn hier 2 miljoen jaar. Het is goed mogelijk dat er al intelligente beschavingen zijn geweest die er ondertussen niet meer zijn.' Beeld © Eric de Mildt
Gillon: ‘Het Melkwegstelsel is 13 miljard jaar oud en wij zijn hier 2 miljoen jaar. Het is goed mogelijk dat er al intelligente beschavingen zijn geweest die er ondertussen niet meer zijn.'Beeld © Eric de Mildt

Bij buitenaards leven denken velen eerder aan indrukwekkende varianten op de mens.

(lacht) “Alles is mogelijk. Maar wat we vooralsnog zeker weten, is dat de bouwstenen van leven zoals we het hier kennen, zoals koolstof en aminozuren, elders in het Melkwegstelsel aanwezig zijn. Zo zijn er aminozuren en organische moleculen in een komeet ontdekt. In de interstellaire ruimte zie je ook moleculaire wolken die rijk zijn aan waterstof maar ook aan koolstof en zuurstof. Er is alvast geen reden om te denken dat de aardse chemie uniek is.”

Wil dat zeggen dat er makkelijk buitenaards leven kan ontstaan?

“Niet per se, maar de ingrediënten vinden we dus overal terug. Ik wed dat het daar wemelt van leven. We weten dat er water in de interstellaire ruimte is en dat er duizenden miljarden rotsachtige planeten in ons Melkwegstelsel zijn, inclusief tientallen miljarden die mogelijk bewoonbaar zijn. We weten ook dat het leven erg vroeg opdook op aarde, van zodra het water voldoende afgekoeld was. De eerste 3 miljard jaar waren het wel microben die onze planeet bevolkten. Wij zijn hier nog maar een fractie van een seconde.”

Moet onze fantasie over ruimtewezens op de schop?

(lacht) “Nee. Tot nu toe zien we geen sporen van intelligent complex leven. We krijgen geen bezoek, ontvangen geen boodschappen. Maar dat wil niet zeggen dat er geen intelligent buitenaards leven is.

“Ik ben in die zin aanhanger van twee hypotheses. De eerste is de theorie van de grote filter. Er is wellicht buitenaards leven in de vorm van kleine organismen, maar misschien zijn er nog stappen nodig om ook complex en intelligent leven te krijgen en zijn die stappen wel onwaarschijnlijk. Want intelligentie is een evolutionaire oplossing die goed werkt, maar ze is niet essentieel. Het is een toevallig kenmerk. En er zijn op aarde erg veel stappen nodig geweest om tot intelligentie te komen. Ik denk dat het trouwens ook zou kunnen dat te veel intelligentie nefast is, omdat een soort dan te dominant wordt en haar eigen bronnen opsoupeert, zoals wij dat doen.”

Wat is de tweede hypothese?

“Dat wij hier nog maar te kort zijn om intelligent buitenaards leven te kunnen vaststellen. Het Melkwegstelsel is 13 miljard jaar oud en wij zijn hier 2 miljoen jaar. Het is goed mogelijk dat er al intelligente beschavingen zijn geweest die er ondertussen niet meer zijn.

“Bovendien is ons beeld van lieve weirdo’s die boodschappen sturen of eens een kijkje komen nemen wellicht fout. Het is plausibeler dat een intelligente soort aan de top van de keten geen ander intelligent leven naast zich verdraagt in het ecosysteem van het Melkwegstelsel. Wij hebben als soort ook andere mensachtigen over de kling gejaagd. Een mogelijkheid is dus dat we geen sporen van intelligent leven vinden, omdat er zo’n soort is die geen competitie verdraagt en die vermorzelt.”

Waarom zouden wij niets horen van zo’n superieure soort?

“Omdat wij vooralsnog geen bedreiging vormen en vergelijkbaar zijn met wat de mieren in onze tuin zijn voor ons. Oninteressant. Maar zodra ze in je huis komen en de suiker opeten, ga je ze verdelgen. Zodra een soort voldoende gesofisticeerd wordt om indruk te maken op een roofdier aan de top, zal dat roofdier haar doen verdwijnen. Als wij ooit in staat zijn om intergalactisch te reizen, worden we mogelijk wel een bedreiging. Daarom stelt Arthur C. Clarke (sciencefictionauteur, BDB): ‘Ofwel zijn wij hier echt alleen als intelligent leven, ofwel niet. Beide hypotheses zijn even angstaanjagend.’”

Hoe staat u tegenover de hypothese dat de elementen waaruit aards leven is ontstaan van elders uit het heelal komen?

“Dat kan. Mars is dan volgens mij de enige kandidaat. We weten dat Mars in zijn eerste 500 miljoen jaar levensvatbaar was omdat er toen vloeibaar water was. Het zou kunnen dat zich daar toen bacteriën ontwikkelden. We weten ook dat Mars veel impact van ruimte-objecten heeft ondergaan. Daarom is het idee dat Martiaans materiaal op aarde is geslingerd en daaruit het leven hier is ontstaan niet zo gek. Het Mars-onderzoek is zo boeiend. Stel je voor dat we daar bacteriën ontdekken met DNA en eiwitten zoals hier.”

Elon Musk wil mensen naar Mars brengen. Goed plan nu het hier slecht gaat?

“Er is vooralsnog geen planeet B. Het enige huis waaraan wij aangepast zijn, is de aarde. Mars heeft bijna geen atmosfeer. Daarom plant Musk een stadje van ondergrondse bunkers waar je zou leven in extreme omstandigheden. Zelfs op de Zuidpool ben je beter af.

“Ook de exoplaneten die wij ontdekken, zijn geen optie. Ze liggen comfortabel dichtbij voor onderzoek, maar als je erheen wil, ben je decennia onderweg. En zelfs als we leven ontdekken op een leefbare planeet, dan nog zijn wij niet aangepast aan onder andere de microben daar.

“Maar ik ben enthousiast over Musks projecten. Ze doen dromen. In tijden van corona, klimaatverandering en andere ellende geeft de magie van ruimte-exploratie hoop. Kijk naar de haarscherpe beelden die de Curiosity-rover maakt van het Mars-oppervlak. Dat is ontroerend en appelleert aan onze nieuwsgierigheid. Vroege stammen gingen ook uitzoeken wat er achter de heuvel lag. Dat zullen we blijven doen. We gaan naar Mars en naar de sterren. Die exploratiedrang is sterker dan onszelf.”

Gillon: 'Ik gok dat er in ons Melkwegstelsel zeker een miljard planeten zijn waar leven misschien mogelijk is. Nu al concluderen dat er niets te vinden is, is als een glaasje water uit de oceaan scheppen en melden dat er geen walvissen in de oceaan leven.' Beeld © Eric de Mildt
Gillon: 'Ik gok dat er in ons Melkwegstelsel zeker een miljard planeten zijn waar leven misschien mogelijk is. Nu al concluderen dat er niets te vinden is, is als een glaasje water uit de oceaan scheppen en melden dat er geen walvissen in de oceaan leven.'Beeld © Eric de Mildt

Wat met de kritiek dat Musk en co. spacecowboys zijn die hun fortuin beter in aardse problemen zouden stoppen?

“Dat is al te makkelijk. Musk bracht ons ook Tesla, een stap richting klimaatvriendelijke mobiliteit. Je hoort ook dat de NASA-budgetten of de 10 miljard dollar die naar de JWST ging overdreven zijn. Ik ben het daar niet mee eens. Ze zijn een schijntje in vergelijking met het Amerikaanse defensiebudget.

“Bovendien levert ruimteverkenning ons steeds betere technologie. Denk aan de gps, de smartphone, het internet. We kunnen zo ook nieuwe bronnen van energie of materialen ontdekken. Maar velen vergeten dat ze de hele tijd aan de slag zijn met resultaten van grensverleggende wetenschap. Zeker nu de antiwetenschappelijke sentimenten opspelen, kan ik me daaraan ergeren.”

Hoe kijken astronomen zoals u naar de crisissen op deze planeet?

“Wij hebben het imago van kwajongens met hun hoofd in de wolken. Je kost verdienen met achterhalen of we hier alleen zijn is ook erg plezant. En omdat je totaal niet kunt weten wat je zult ontdekken, is het onmogelijk om jezelf serieus te nemen. Vandaar de soms zotte namen voor wat we ontdekken.

“Maar tegelijk zijn wij echt niet zoals professor Zonnebloem die enkel de sterren ziet. (lacht) Ik heb twee kinderen en die zullen de impact van de klimaatverandering voelen. Dat baart me zorgen. Net zoals het me zorgen baart dat zoveel mensen geen coronavaccin willen omdat ze de wetenschap niet vertrouwen.”

Wat als zou blijken dat de Trappist-planeten niet levensvatbaar zijn, zoals sommigen claimen?

“Er zijn theoretische modellen die dat aangeven. Maar wetenschap is de confrontatie van theorie en observatie. Ik wil het eerst zien. Als dan blijkt dat ze levenloos zijn, ga ik echt niet depressief worden. Ik gok dat er in ons Melkwegstelsel zeker een miljard planeten zijn waar leven misschien mogelijk is. Dan gaan we gewoon elders voort met zoeken. Het is als stenen omkeren in een rivier. Je moet er heel veel omdraaien om een klompje goud te vinden. En we zijn nog maar net begonnen. Nu al concluderen dat er niets te vinden is, is als een glaasje water uit de oceaan scheppen en melden dat er geen walvissen in de oceaan leven. Alleen als de JWST bij de lancering explodeert, ga ik het moeilijk hebben.” (lacht)

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234