Woensdag 17/07/2019

Wereldklasse in Borgerhout

Weinig huwelijken houden tegenwoordig 25 jaar stand, maar Luc Tuymans en zijn galeriehouder Frank Demaegd van Zeno X Gallery vieren dit jaar hun 25ste jubileum met een nieuwe tentoonstelling. Een verhaal van ambitie, geslepenheid en twee mannen die elkaar groot maakten.

Drie man en een paardenkop, meer volk daagde in 1985 niet op in Thermae Palace in Oostende, waar een ex-buitenwipper het wilde maken als kunstschilder. Ondertussen in Antwerpen probeerde ene Frank Demaegd, een architect met grootse ambities in de kunstwereld, een galerie uit te bouwen. Wat later kocht de ene toch een schilderij van de ander, vandaag vieren de heren 25 jaar succesvolle collaboratie. 26 eigenlijk, maar vorig jaar was het te druk voor festiviteiten. Dus wie denkt dat Rinus Van de Velde en galeriehouder Tim Van Laere een uitzonderlijk koppel zijn: hier zijn de pioniers.

Zoals het fiasco in Oostende al deed vermoeden: de jaren 80 waren barre tijden voor schilders. 'Conceptueel' was de mode du jour, schilderkunst werd morsdood verklaard. Tot Tuymans - we schrijven 1988 en 1989 - naar buiten kwam met zijn werk. "Het was een schok", vertelt Marc Ruyters, destijds journalist voor deze krant, nu hoofdredacteur van H ART, het tijdschrift voor hedendaagse kunst. Tuymans maakte indruk met wat Ruyters "een mix van schilder- en conceptuele kunst" noemt. "Ook opmerkelijk: zijn keuze voor kleine werken, in plaats van grote schilderijen."

Geldwolf of beschermer?

In die tijd, zo moeten we volgens Ruyters weten, waren galeriehouders veelal veredelde hobbyisten. Tuymans' werk werd goed onthaald, en hij wilde meer. "Ik voelde dat ik niet meer kon groeien bij mijn toenmalige galerie, Ruimte Morguen in Antwerpen." Bij Zeno X viel toen af en toe al een uitnodiging voor een buitenlandse beurs in de bus.

Tuymans was geïnteresseerd, Demaegd hield van zijn werk, de deal was snel beklonken. Ruyters: "Zeno X was een van de weinige professionele galerieën met een commerciële instelling. Luc en Frank hebben elkaar gevonden in die ambitie."

Ambitie, dat betekent voor beiden: internationaal succes, een plek aan de muur in topmusea, een oeuvre opbouwen. Of zoals Demaegd het stelt: een galerie is meer dan een winkel.

Wat volgt is een de betere how to in de kunsthandel. Slim positioneren. Mikken op musea. Schilderijen niet apart verkopen aan collectioneurs als het Londense Tate er twee tegelijk wil kopen, al is het voor een lagere prijs. Investeren in bekendheid via kostelijke beurzen, werken terugkopen om prijsspeculatie te vermijden. Tuymans: "We wisten vrij snel waar we wilden uitkomen, waar de werken moesten terechtkomen."

Een collega-galeriehouder noemt het duo commercieel geslepen. Ruyters begrijpt waarom: "Tuymans zei eens dat hij zijn prijzen zou vertienvoudigen, omdat de echte verzamelaars hem anders niet meer serieus zouden nemen. Hij had gelijk, zo werkt het."

De wereld der kunsten is minder sympathiek dan men graag denkt, reageert Tuymans. Het kunstenaarschap is geen hobby, een galerie geen liefhebberij. Zo simpel is het. Maar ook: "De galeriehouder als geldwolf is een cliché. Hij handelt net uit verantwoordelijkheidszin, is de beschermer van een oeuvre."

Demaegd: "Niets is makkelijker dan verkopen aan de eerste geïnteresseerde, om na vijf jaar vast te stellen dat je werk nooit verder is geraakt dan achter de hoek. Wat mensen niet altijd begrijpen: het financiële aspect is belangrijk, maar er is niets plezieriger dan Tuymans in de Met Breuer in New York te zien hangen tussen Cézanne en Picasso, met een werk dat ik ooit heb verkocht."

Want oogsten deed het duo: via het S.M.A.K. (toen nog de Vereniging voor Hedendaagse Kunst) naar de armen van Jan Hoet ("een belangrijke figuur voor ons beiden") die Tuymans uitnodigde voor Documenta in 1992. Datzelfde jaar kon Demaegd de Kunsthalle van Bern warm maken voor Tuymans. Vier jaar later ging New York voor de bijl, en de rest is geschiedenis.

De hulp van Demaegd was daarbij onontbeerlijk, zegt de schilder. "Je hebt geluk nodig, maar ook iemand van het kaliber van Frank." Demaegd, spontaan: "Je kunt mij die vraag ook stellen. Zeno X is ook gegroeid dankzij Luc." De galerie kan nu inderdaad een indrukwekkende portfolio voorleggen: Michaël Borremans, Marlene Dumas, Raoul De Keyser, Anton Corbijn: ze laten zich maar wat graag vertegenwoordigen door die galerie in Borgerhout. De naam Tuymans was daarbij zeker geen hindernis.

Zakelijke knopen hakken Tuymans en Demaegd samen door, op artistiek vlak heeft de kunstenaar het laatste woord. "Frank is een van de eersten die nieuw werk te zien krijgt. Ik kan aan zijn uitdrukking zien wat hij ervan vindt", zegt Tuymans, die nood heeft aan een klankbord, iemand die zijn verhaal kent. "Twijfel is belangrijk. Als ik onzeker ben en dat zet zich over op iemand anders, dan neem ik dat in overweging. Maar als ik overtuigd ben van een werk, dan is dat zo. Al gaat iedereen op zijn kop staan."

Cowboyverhalen

Hoewel hij in de beginjaren placht te zeggen dat een galeriehouder geen vriend is maar een zakenrelatie, stelt Tuymans dat er door de jaren heen een soort vriendschap is ontstaan. "Dat is onvermijdelijk: we moeten veel op reis, brengen avonden met elkaar door." Samen aan de kerstdis? "We hebben toch al eens samen nieuwjaar gevierd." Conflicten? "Eerder meningsverschillen."

Dat laatste wordt in de sector toch in vraag gesteld, de geruchten zijn hardnekkig. Zo wordt gezegd dat Demaegd diep teleurgesteld was toen Tuymans in de jaren 90 David Zwirner koos om hem te vertegenwoordigen in de New York, waardoor hij de facto wat opzij werd geschoven.

"Ik denk dat de echte vriendschap daar is geëindigd", zegt een bron. Idem toen de schilder Studio Luc Tuymans oprichtte, waardoor een hoop zakelijke lijnen niet meer via de galerie verlopen. Nog een bron: "Ik kan me voorstellen dat Zeno X soms bang is om Tuymans te verliezen, al denk ik niet dat hij in België beter kan vinden. En hij is loyaal."

Cowboyverhalen, reageert Demaegd: "We hebben die beslissing over Zwirner samen genomen. Ik koester geen ambitie om naar New York of Londen uit te breiden, en ik profiteer evengoed van de band met Zwirner, tegenwoordig een van de grootste galeriehouders ter wereld."

Neuzen in dezelfde richting dus. Loyaliteit en integriteit, zo verklaren beide heren ook de duurzame samenwerking. Dat ze er beiden beter van zijn geworden, heeft vast ook geholpen. En misschien speelt ook het feit dat ze karakterieel niet meer van elkaar kunnen verschillen. De assertieve, messcherpe schilder versus de timide, diplomatische galeriehouder.

Gevraagd naar elkaars meest onhebbelijke trek, antwoordt Tuymans: "De Frank is wat stil", en dan moet hij luid lachen. Omgekeerd: "Er zijn tijden geweest dat ik vond dat ik Luc moest beschermen, dat ik vond dat hij zijn mond moest houden. Nu doe ik dat niet meer. Hij is de kunstenaar, hij zegt maar wat hij moet zeggen."

Een bron: "Frank is een erg voorzichtige mens, die vaak de plooien moest gladstrijken nadat Luc weer iets te bot was geweest tegen een of andere belangrijke figuur in de sector."

En wat ook klopt: "In het begin waren de rollen omgekeerd", zegt de galeriehouder. "Ik was belangrijker voor Luc, want ik had het netwerk. Nu is hij de gerenommeerde kunstenaar." Wat Tuymans betreft, is dit een huwelijk tot de dood hen scheidt. "We zijn al in zo'n vergevorderde staat, waarom zou ik dat opeens omgooien? Dat lijkt me vooral tijdverlies."

Scramble / 25 Years of Collaboration, van 7 september tot 22 oktober in Zeno X, Borgerhout. zeno-x.com

Het Antwerpse museum M HKA nodigt Luc Tuymans en Frank Demaegd (Zeno X Gallery) op 1 september uit voor Artist Talks. Reserveren via mukha.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden