Zaterdag 15/08/2020

Welles-nietes over schetsen Van Gogh

'Alsof ik de Steen van Rosetta ontdekte', zo omschrijft Van Gogh-expert Bogomila Welsh-Ovcharov de vondst van een verloren gewaand schetsboek, met daarin maar liefst 65 tekeningen van Vincent van Gogh. Maar het Van Gogh Museum is stellig: 'Dit zijn imitaties.'

Even terugspoelen naar de zomer van 2013. Kunsthistorica en Van Gogh-expert Bogomila Welsh-Ovcharov (universiteit van Toronto) spendeert, zoals steeds, haar zomervakantie in de Provence, waar de Nederlandse kunstenaar 120 jaar eerder zijn beste werk maakte. Een zekere Franck Baille, kenner van 19de- en 20ste-eeuwse schilderkunst, benadert haar met enkele tekeningen uit een onopgemerkt schetsboek. "Ik zocht hem op in Aix-en-Provence, en hij toonde me de tekeningen", vertelt Welsh-Ovcharov. Het is een moment dat collega-experts beschrijven als "de meest revolutionaire ontdekking in de hele geschiedenis van Van Goghs oeuvre".

"Dit zijn heel intieme, psychologische tekeningen, vaak voorbereidingen voor schilderwerk - wat opvallend is, want meestal maakte hij zijn schetsen na zijn schilderijen, om ze naar zijn broer Theo of mogelijke kopers te sturen." Dat zo'n boek moest bestaan, daar was Welsh-Ovcharov zeker van. "Dit toont dat Van Gogh ook bij zijn periode in Arles een schetsboek bijhield. We weten dat er zo'n boek moest zijn: we kennen zijn schetsboeken uit Nuenen, Antwerpen, Parijs... Dus moest er ook een uit Arles zijn. Van Gogh was heel obsessief."

De ontdekking "tartte alle verbeelding", schrijft de kunsthistorica erover in Vincent van Gogh - Het verloren schetsboek uit Arles, dat vandaag bij Lannoo verschijnt. Het boek is het resultaat van drie jaar delven in Van Goghs connecties in Arles, op zoek naar de oorsprong van het schetsboek. Van Gogh zou het hebben gebruikt in de laatste jaren van zijn leven, tussen 1888 en 1890 - de periode waarin hij bekende werken als Sterrennacht en Het gele huis schilderde. Later zou het via dokter Félix Rey, die Van Gogh behandelde, in het bezit zijn gekomen van de familie Ginoux, uitbaters van het Café de la Gare, waar de schilder stamgast was.

"Ik ben heel voorzichtig geweest bij het bepalen van de herkomst van het schetsboek", legt Welsh-Ovcharov uit, terwijl ze er een kaart bijneemt om gedetailleerd de verschillende verblijfplaatsen van het schetsboek te duiden, veelal in de buurt van het bekende Gele Huis, waar Van Gogh verbleef. Haar conclusie is eenduidig: "Er is geen enkele manier waarop dit een kopie zou kunnen zijn. We weten wie het wanneer in bezit had, we weten precies welke weg het heeft afgelegd tot bij de vrouw die het nu in haar bezit heeft. Haar moeder was familie van de eigenaars van het café. Zodra we dat helemaal hadden uitgeklaard, voelde het aan als of ik de Steen van Rosetta ontdekte."

Erg onwaarschijnlijk

Ovcharovs bevindingen worden gedeeld door experts als Ronald Pickvance, curator van expo's als Van Gogh in Arles (Metropolitan Museum, New York) en Bernadette Murphy, die eerder dit jaar heel Van Goghs netwerk in Arles in kaart bracht en een boek schreef over Van Goghs oor. Maar bij het prestigieuze Van Gogh Museum in Amsterdam klinkt een radicaal ander geluid. "De tekenstijl is volgens experts monotoon, onhandig, en zielloos", verklaart het museum, dat erop wijst dat hun mening over de werken niet werd geraadpleegd of gebruikt voor de publicatie van het boek.

Louis van Tilborgh, kunsthistoricus (universiteit van Amsterdam) en senior onderzoeker bij het Van Gogh Museum, legt uit: "De toenmalige eigenaar heeft ons in 2007 foto's doorgestuurd. Onze mening luidde toen dat dit geen Van Goghs waren. Toen we in 2013 de tekeningen zelf te zien kregen, bleef die mening ongewijzigd." De onderzoeker vindt het verhaal van de herkomst "erg onwaarschijnlijk".

"Het schetsboek zou te herleiden zijn tot de familie Ginoux. Maar uit hun eigen aantekeningen uit 1896 blijkt dat zij niet in het bezit waren van werk van Van Gogh. Ook de verklaring dat dokter Rey het boek naar het café heeft gebracht, is onwaarschijnlijk. Uit hun correspondentie blijkt dat Van Gogh en Rey elkaar na 1889 niet meer hebben gesproken, en Rey verbleef in die periode in Montpellier."

Daarnaast zouden de werken ook topografisch niet correct zijn - "de tekeningen zijn niet ter plekke gemaakt" - en spreekt de bruine inkt tegen dat ze van Van Goghs hand zouden zijn. "Van Gogh tekende in die periode in zwarte inkt, die in de loop der jaren verbleekt tot bruin", aldus van Tilborgh. "Maar dat is hier niet het geval, omdat de tekeningen in een boek zijn bewaard en het papier niet is verkleurd. Dus kun je enkel besluiten dat de tekenaar bewust bruine effecten heeft nagestreefd."

Als de paus

Welsh-Ovcharov hekelt de aanpak van het Van Gogh Museum. "Elk van deze tekeningen is onderzocht en Ronald en ik hebben samen bijna honderd jaar ervaring in het toekennen van werk." Bovendien is de conclusie van het museum overhaast, vindt de Canadese kunsthistorica. "Waarom zouden zij het alleenrecht hebben om te bepalen wat Van Gogh is? Toekenning is een ernstige zaak. Het Van Gogh Museum heeft zich gebaseerd op foto's van de tekeningen: dat is niet serieus. Ik wilde in dialoog gaan met het Museum, maar zij waren totaal niet geïnteresseerd, bevooroordeeld zelfs. Zij gedragen zich als de paus: ze geven hun zegen of niet, en daarmee is voor hen de kous af."

De tekeningen zijn voorlopig niet te bezichtigen: de eigenares, die anoniem wenst te blijven, stelt ze voorlopig niet tentoon. Maar het Van Gogh Museum laat al weten dat het "geen redenen ziet om onze opinie nog te wijzigen". Welsh-Ovcharov hoopt intussen dat de tekeningen in de nabije toekomst wel te bezichtigen zijn voor het publiek. Maar dat zal waarschijnlijk niet in het Van Gogh Museum zijn.

Vincent van Gogh - Het verloren schetsboek uit Arles, Bogomila Welsh-Ovcharov, 280 pagina's, 69 euro, Lannoo/Terra.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234