Maandag 13/07/2020

ReportageOost-Polen

Welkom in Swidnik, de eerste ‘lgbt-ideologie-vrije’ zone in Polen

Duda’s rechts-nationalistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) vatte de verkiezingen samen als een simpele keuze tussen twee vlaggen: de regenboog of het wit-rood van Polen.Beeld Getty Images

Polen kiest zondag een nieuwe president. Cruciale thema’s in de verkiezingsstrijd: corona én lgbt. Het stadje Swidnik kroonde zichzelf tot ‘lgbt-ideologie-vrije’ zone, een voorbeeld dat inmiddels door ruwweg eenderde van het land is gevolgd.

In een bomvolle kerk staan vijf koppels te glunderen. Hun baby’s worden deze zondag gedoopt. Eentje zet het op een krijsen zodra het water zijn voorhoofd raakt. De pastoor spreekt een zegen uit. “Voor nu en voor altijd”, galmen de Poolse kerkgangers in koor. “In de naam van God. Amen.”

Zonder dat de kleintjes het door hebben heeft het lot hen gekoppeld aan Świdnik, een stadje dat geschiedenis schreef in Polen, misschien zelfs in de wereld. Als eerste in het land verklaarde het zich vorig jaar vrij van ‘lgbt-ideologie.’ De raadsleden namen de resolutie aan omdat ze niks wilden weten van de in Europa oprukkende ‘seksuele revolutie’.

Als omvallende dominosteentjes kletterden de verklaringen daarna door het land. Hele provincies volgden het voorbeeld, steden, dorpen en districten. Ruwweg een derde van het land zegt nu van ‘lgbt-ideologie’ verlost te zijn.  Lesbiënnes, homoseksuelen, biseksuelen en transgenders kunnen er onbekommerd wonen, aldus de  bestuurders, zolang ze hun ideeën maar niet aan de meerderheid ‘opdringen’.

‘Gevaarlijker dan communisme’

Komende zondag zijn er presidentsverkiezingen in Polen, en het thema lgbt is – samen met corona – in het hart van de campagne beland. De zittende president Andrzej Duda (48) toert door het oosten van het land, al jaren zijn bastion, waar de kompasnaald standaard wijst naar God, gezin en vaderland. De familiepolitiek van de regering is er razend populair. Het vlaggeschip is een kinderbijslagprogramma: per kind ontvangen gezinnen onvoorwaardelijk 120 euro, eenvijfde van het minimumloon.

Duda’s rechts-nationalistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) vatte de verkiezingen samen als een simpele keuze tussen twee vlaggen: de regenboog of het wit-rood van Polen. Omringd door jubelende aanhangers waarschuwde Duda dat de lgbt-ideologie “gevaarlijker is dan communisme”. De ideeën worden “de scholen in gesmokkeld” om “kinderen te seksualiseren”.

Afgaande op de peilingen krijgt Duda dit weekend iets meer dan 40 procent van de stemmen: een forse winst, maar niet genoeg voor een overwinning in één ronde. Rafal Trzaskowski, de belangrijkste kandidaat van de centrum-rechtse oppositie (en burgemeester van Warschau), stijgt al weken in de peilingen en kan in de tweede ronde weleens gaan stunten. In het zwaar gepolariseerde Polen zou dat een daverende dreun zijn: de president kan wetten middels een veto terugsturen naar het parlement, waar de regering weliswaar een meerderheid heeft, maar niet de benodigde tweederde om een veto teniet te doen.

Pools president Andrzej Duda.Beeld AFP

‘Politieke correctheid’

De man achter de eerste ‘ideologie-vrije’ zone van Polen wandelt op tweehoog zijn kamertje binnen. Kom bij Radoslaw Brzózka (43) niet aan met het kulverhaal dat zijn stadje nu ‘lgbt-vrij’ is. Het gaat hem om de ideologie, zegt de onderwijswethouder, niet de mensen. En ideologieën, daar moet je voor oppassen, omdat ze “proberen utopieën te verwezenlijken. De lgbt-ideologie wil radicale verandering in de moraal en gebruiken van Polen.”

De cultuuroorlog begon in de hoofdstad Warschau. Burgemeester Trzaskowski tekende in februari 2019 een manifest waarin hij anti-discriminatielessen op scholen beloofde, ook op het vlak van seksuele geaardheid. Het rechtse kamp zag gelijk een dubbele agenda: kleuters zouden worden aangezet tot ‘masturbatie’.

Een maand later bracht wethouder Brzózka in Świdnik zijn resolutie in stemming. Op het A4’tje stond dat de gemeente nooit “politieke functionarissen” de scholen in zou sturen om “politieke correctheid” en “homopropaganda” af te dwingen. Het was aan de ouders, niet de school, om hun kroost de “schoonheid van de liefde” bij te brengen.  Vijftien raadsleden stemden voor, twee tegen. De eerste ‘lgbt-ideologie-vrije zone’ was geboren. Brzózka is trots. “Wij Polen moeten de rest van Europa herinneren aan onze christelijke waarden.”

Het is niet dat Świdnik uit z’n voegen barst van de homo’s, de wethouder kent er eigenlijk niet één. De enige man “met een conditie” die hij ooit ontmoette, onthield zich van seks, netjes naar de voorschriften van de katholieke catechismus. En als Brzózka’s zestienjarige zoon op mannen blijkt te vallen? Zijn gezicht verstrakt. “In ons gezin staan we dichtbij elkaar. Over intieme dingen praten we niet in het openbaar.”

Aardappelveld

Op het provinciehuis, niet ver van Świdnik, kregen ze onlangs post uit Brussel. Ze werden eraan herinnerd dat het niet de bedoeling was dat er EU-geld werd uitgegeven aan beleid dat haaks staat op de Europese waarden. Maar volgens de wethouder is het in de kern allemaal “desinformatie”, verspreid door het “overwegend linkse” Europees Parlement.

Świdnik verrees begin jaren vijftig op een aardappelveld. De communisten die na de Tweede Wereldoorlog aan de macht kwamen, hadden een modelstadje met voorbeeldige kameraden in gedachten, gebouwd rond de lokale helikopterfabriek.

Maar zo makkelijk lieten de mensen zich niet kneden. Religie was taboe voor de partijleiding, en toch wisten ze in Świdnik een eigen kerk voor elkaar te boksen. Een paar jaar later, in juli 1980, zorgden stijgende voedselprijzen voor onvrede. In de kantine van de helikopterfabriek stond een man op die zei: “Deze karbonade is niet alleen duurder, hij is ook kleiner!” Hij ging staken, waarna – ook toen – de rest van Polen volgde. Het was het begin van het einde voor het communisme.

Demonstranten voeren actie voor lgbt-rechten in Krakow.Beeld Getty Images

‘Natuurwet’

Zo lang als Jerzy Wójcik (63) leeft, zegt Świdnik al ‘nee’ tegen ideologieën die in de ogen van de mensen van buitenaf komen. Nee tegen het communisme, nee tegen de ‘lgbt-ideologie’. Op doktersadvies verplaatst Wójcik zich tegenwoordig per fiets. Achterop heeft hij een Pools vlaggetje gemonteerd en een bordje met ‘Duda 2020.’ Zijn stem staat vast. “In het katholicisme heb je een man en een vrouw, geen man en een man.” Waar de letters ‘lgbt’ precies voor staan, weet hij niet, “maar dat wist ik bij PZPR (de Poolse communistische partij, red.) ook niet. Ik wist dat het communisten waren, daar ging het om.”

Bij een lokaal voetbaltoernooi wil Tomasz Szydlo (56) best uitleggen waarom de liefde tussen man en vrouw een ‘natuurwet’ is. Er valt niet over te onderhandelen, vindt de schooldirecteur (1.400 leerlingen). Hij raapt een pionnetje van de grond. “Stel: ik geloof niet in de zwaartekracht en u wel. Stemmen daarover is vrij onzinnig.” Hij laat het pionnetje vallen. “Ziet u?”

Het aantal Polen dat voor gelijke rechten is, is de laatste jaren gestegen tot bijna de helft, zo laten peilingen zien, alleen is die groep een stuk minder luid dan de felle tegenstanders, onder wie de aartsbisschop in Krakau die de lgbt-beweging wegzette als “totalitair van aard”.

‘Je maakt Polen te schande’

Om te voelen hoe de gure wind aanvoelt voor homo’s, moet je naar Lublin, een universiteitsstad op een half uur rijden. Daar is geen ‘ideologievrije’ zone, en toch voelt Tomasz Kitlinski (54) zich steeds meer ongewenst in zijn eigen stad. Kitlinski doceert politieke filosofie. Fleurig hemd, zachte stem. Zijn partner Pawel Leszkowicz (49) zit naast hem in een stil café. De twee trouwden in Engeland, ze zijn al 25 jaar samen.

Er ligt een catalogus op tafel van een tentoonstelling over homo-erotische kunst die Leszkowicz cureerde. Maar dat was jaren geleden, voordat alles begon te schuiven. Vorig jaar wisten agenten een dodelijke aanslag te voorkomen op de gay pride in Lublin. Een koppel werd opgepakt met een zelfgemaakte bom op zak.

Kitlinski: “Laatst kwam een wildvreemde man op me af. ‘Je maakt Polen te schande’, zei hij.”
“Dat doe je toch ook”, plaagt zijn partner.
Kitlinski: “Gelukkig ben ik nooit fysiek aangevallen.”
“Nog niet, bedoel je.”

Stop toch met luisteren naar “die idiotie over mensenrechten en gelijkheid”, zei een bekende PiS-politicus op de nationale tv. Homo’s en lesbo’s waren simpelweg ‘geen normale mensen’. Dezelfde man – Przemyslaw Czarnek – kreeg afgelopen herfst een prestigieuze medaille opgespeld door Kitlinski’s universiteit. Geschrokken schreef de filosoof een boze open brief. Het kwam hem op een reprimande te staan van de rector: zijn onderzoekstaken werden hem ontnomen, hij mag alleen nog lesgeven. Czarnek sleepte hem voor de rechter.

Sinds de zestiende eeuw is Lublin altijd een open, gastvrije stad geweest, zegt Kitlinski. Heb de vreemdeling lief zoals uzelf, citeert hij Bijbelboek Leviticus. Hij begint net – in vloeiend Engels – aan een pleidooi voor kosmopolitisme als een gepensioneerde aan een belendend tafeltje opstaat. “In Polen moet u Pools spreken”, blaft de man. “Polen is van ons.” Kitlinski en zijn partner vallen stil.

In gesprek met de president

Half juni deed president Duda Lublin aan op zijn campagnetour. Tussen de bordjes met ‘Duda 2020’ zagen tv-kijkers een paar regenbogen opduiken. Het was een actie van Bartosz Staszewski, een 29-jarige homo en lgbt-activist. Hij stapte op Duda af, en vroeg om een één-op-één gesprek. Het werkte. Aan zwevende kiezers wilde de president laten zien dat hij niks tegen lgbt’ers persoonlijk heeft.

De avond voor de ontmoeting kon hij niet slapen, glimlacht Staszewski. Het is twee dagen later, hij heeft zijn pak verruild voor een korte broek en een petje. Met rollenspellen hadden zijn vriend en hij alle scenario’s doorgesproken. Eenmaal in het paleis legde hij drie foto’s op tafel, portretten van jonge homo’s die de voorbije jaren zelfmoord pleegden. “U bent voor die doden verantwoordelijk”, zei hij tegen Duda. “Ik hoop dat ze terugkeren in uw nachtmerries.” Twee op de drie lgbt’ers in Polen zeggen in enquêtes dat ze zelfmoordgedachten hebben. Volgens Staszewski keek de president lang naar de foto’s, en zei hij: “Die mensen hebben geen gelijke rechten nodig maar een therapeut.” (Op vragen van De Volkskrant bleef een reactie van de presidentiële woordvoering uit.)

Staszewski vroeg Duda om excuses voor de harde taal jegens lgbt’ers. “Maar toen ik in zijn ogen keek, zag ik dat hij zijn mening niet ging bijstellen.” Hij stond op en liep weg zonder een hand te geven. Het onderonsje heeft hem gesterkt in zijn opvatting dat de regeringstaal “primitief” is. “Ze handelen uit angst. Ze gaan de verkiezingen verliezen.”

In het koffiehuis komt er een meisje op hem af, 18 jaar oud. Ze kennen elkaar niet, zegt ze, ze herkende Staszewski van tv. Ze heeft haar ouders nog niet durven vertellen dat ze biseksueel is. Staszewski neemt de knuffel dankbaar aan. Polen is nog niet van ze af.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234