Zaterdag 28/01/2023

Welke toekomst kiest Kenia?

Kenia kiest vandaag een president, en het valt te hopen dat het straks niet opnieuw tot geweld komt. Etnische en politieke spanningen zorgen, samen met een koloniale erfenis en de voort-razende globalisering voor een explosieve mix.

Vanavond gaat het lukken, weet Wanjiku. Ook de dj heeft met Black Eyed Peas goed ingezet: Tonight's gonna be a good, good night. Wanjiku zwaait grote cirkels met haar rechterarm en knipt met haar vingers op het ritme van de muziek. Ondertussen vertelt zij op geagiteerde toon verder. "Als Uhuru wint, o mijn god, dan is alles verloren." De volgende seconde valt zij in met het lied: "I've got my money. Let's spend it all!"

Het is verbluffend om te luisteren naar deze Keniaanse vrouw van in de veertig. "Ik ben Kikuyu", zegt ze herhaaldelijk, refererend aan Kenia's grootste volk. Net als de presidentskandidaat Uhuru Kenyatta dus. Waarom dan meent Wanjiku dat met hem alles verloren is?

Zeker zo verbluffend, maar ook prachtig om mee te maken, is hoe deze Keniaanse vrouw sprekend en zingend twee werkelijkheden naadloos met elkaar weet te verbinden: 'Alles is verloren' en: 'Zo is het goed, let's spend it all!'

Wanjiku leeft in een wereld die pijn kan doen. En die fascineert. Ruim vijf jaar geleden ging dit land keihard onderuit. De mythe van het meest stabiel geregeerde land in Oost-Afrika sneuvelde in een twee maanden durende orgie van chaos en geweld. De aanleiding: de fel betwiste uitslag van de verkiezingen. De oorzaken lagen veel dieper en gingen terug tot de onafhankelijkheid, nu bijna vijftig jaar geleden; en verder nog, tot in de tijd waarin Kenia vooral bestond omdat Britse kolonisatoren het gebied zo noemden.

Het is een specifiek verhaal, maar het staat ook voor een breder Afrikaans verhaal, dat van een continent waarvan wij allemaal afstammen en dat tegelijk ook het jongste werelddeel is.

Wanjiku is de belichaming van dit verhaal. Zij heeft de naam die in dit land doorgaans wordt gebruikt als het gaat om de doorsneeburger, de man of vrouw die zo goed als mogelijk alle zaken (werk, familie en nog meer familie) in een precair evenwicht weet te houden. Zij is een kind van ná de onafhankelijkheid. Haar ouders woonden up country, op het platteland, zij heeft in Nairobi gestudeerd en woont er al het grootste deel van haar leven.

Wanjiku noemt zich Kikuyu maar is het niet. Niet 'zuiver', althans, zoals dat voor zoveel mensen geldt. Haar vader is een Kikuyu; haar moeder een Kamba. Haar twee kinderen, een tienermeisje en -jongen, zijn nog gemengder want Wanjiku is al meer dan vijftien jaar gelukkig getrouwd met een Brit, wiens achternaam zij heeft aangenomen.

Stammen

De afgelopen halve eeuw is de politieke en economische geschiedenis van Kenia gedomineerd door de Kikuyu. De eerste president, Jomo Kenyatta, is de vader van Uhuru, de man die dit jaar de macht hoopt te krijgen. Daarmee ontstaat het beeld dat ook elders in Afrika zo bekend is: dat van een almaar heersende etnische minderheid die vrijwel permanent in strijd is gewikkeld met achtergestelde volken, door sommigen nog aangeduid met de woest klinkende term 'stammen'.

In Kenia zijn de Luo, het Nilotische volk bij het Victoriameer, de politiek felste en economisch meest afgeknepen tegenstanders van de Kikuyu. De eerste vicepresident van het onafhankelijke Kenia heette Oginga Odinga, een Luo, terwijl de grootste rivaal van Uhuru Kenyatta voor het presidentsschap dit jaar diens zoon is, Raila Odinga.

Alle reden voor 'stammentwisten' dus. Maar met etnische afkomst, en puur om die reden met rivaliteit, heeft het niets van doen. Zoals Charles Hornsby schreef in zijn bijna allesomvattende (en gortdroge) boek Kenya, A History Since Independence heeft de kloof tussen Kikuyu en Luo vooral te maken met het feit dat de sociaaleconomische ideologie van de Kikuyu (simpel gezegd een ideologie van de vrije markt) veel meer genade vond bij de oud-koloniale Britten en andere westerse landen dan het toentertijd socialistisch geïnspireerde gedachtengoed van politieke Luo-leiders.

Want daarover hoeft in vrijwel geheel Afrika geen twijfel te bestaan: de eerste leiders van de nieuw-onafhankelijke landen in het continent waren vrijwel allemaal mannen (zeker geen vrouwen) die in de gunst stonden bij de Britten of Fransen, en die zichzelf lieten voorstaan op hun grotere affiniteit met westerse zeden dan met Afrikaanse tradities. Denk aan Léopold Senghor uit Senegal, trots lid van de Académie Française, of aan de nog altijd regerende president van Zimbabwe, Robert Mugabe, die ondanks zijn ruzies met het Verenigd Koninkrijk nog steeds als utterly British kan gelden.

Die generatie Afrikaanse leiders is aan het uitsterven (met Mugabe als uitzonderlijk wrange grap van God) óf bezig haar loyaliteit met het Westen te verleggen naar de landen van de nieuwe economische wereldorde: China, India, Brazilië, het Midden-Oosten. Dat 'verleggen' zorgt voor een schaarbeweging op het Afrikaanse continent. In de poging om van het ene been over te gaan op het andere is vaak sprake van enorme wrijving tussen het oude en het nieuwe.

Zonder wrijving geen glans. Hoe die glans eruit zal zien, is moeilijk te voorspellen. Duidelijk is dat het discours van Africa Rising (groeibeweging) vooral over economische groei gaat, en veel te weinig over sociaaleconomische ontwikkeling. Wanjiku ziet het bnp van Kenia al jaren groeien, maar kan daarmee voor zichzelf en haar kinderen nog steeds niet zeggen dat voor hen een beter leven ook over tien jaar gegarandeerd is.

Om die reden zijn verkiezingen zoals die van vandaag in Kenia voor Afrikanen van zulk groot belang. In Kenia en elders in Afrika heeft je afkomst minstens twee mogelijke, met elkaar verweven gevolgen gekregen. Ze kan het verschil maken tussen insluiting en uitsluiting. En ze kan leiden tot grootschalig maatschappelijk geweld.

Beide hebben te maken met een van de grootste problemen waarmee onafhankelijke Afrikaanse landen nog steeds kampen: politieke macht is vrijwel de enige toegangspoort tot economische macht, tot 'eten', zoals de Afrikanen dat in één woord treffend samenvatten. In de schaarbeweging waarin Afrika zich bevindt, groeit niet alleen het bnp, maar ook het ongenoegen over de strapatsen van de oude politieke generatie. Die onvrede kan zich steeds makkelijker in geweld uiten.

Oude orde doorbreken

Dat is pijnlijk, maar ergens zal de oude orde doorbroken moeten worden om daadwerkelijk op het moderne been terecht te kunnen komen.

Wanjiku weet dat, net als andere Kenianen en Afrikanen. Wat haar uniek maakt, is dat zij de pijn, de hoop, de verwarring en soms de radeloosheid die bij het moderniseringsproces horen dagelijks aan den lijve meemaakt. En dat zij in staat is, op een manier die westerlingen al minstens een halve eeuw nauwelijks meer kennen, de pijn een plaats te geven in de vreugde die het leven haar geeft.

Als moderne Afrikaan, als iemand die kan zeggen dat ze 'toevallig' een Kikuyu is, weet zij waarom ze persoonlijke bezwaren heeft tegen een Kikuyu-presidentschap van Uhuru Kenyatta, tegen een voorzetting van de oude orde en dus een voortzetting van maatschappelijke spanningen. Maar dit denken vraagt een gerichtheid op een toekomst van planning en organisatie die zij, gezien haar verleden als Afrikaanse, nog geen vaste plek weet te geven. Haar ouders waren gekoloniseerd en daarmee beroofd van hun geschiedenis. Als kind van de onafhankelijke generatie beleeft ze haar individualiteit vaak van dag tot ongewisse dag.

Wanjiku is sterk en slim. Ze weet het ongerijmde een plaats te geven. Ze weet de soms diepe schokken van de modernisering te doorstaan. Ze weet, in een globaliserende wereld die door haar continent raast, Afrikaan te blijven; Keniaan te blijven; vrouw te zijn.

Ze neemt een slok, en kijkt haar vrienden scherp aan. Let's do it, let's do it, let's do it, do it, do it.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234