Zondag 26/01/2020

Bijgedachte

Weinigen hebben zoals hij beseft hoe vitaal kunst en cultuur zijn voor ons allen

Met het overlijden van Eric Antonis verliest Vlaanderen een cultureel visionair. Beeld EPA

Eric Rinckhout is redacteur cultuur bij De Morgen.

Met de dood van Eric Antonis (1941-2014) verliest dit land een visionair. Als geen ander heeft Eric Antonis in de culturele wereld en ver daarbuiten grenzen verlegd. Er zijn de tastbare resultaten en die zijn niet min: het Museum aan de Stroom, het FelixArchief en de Permekebibliotheek in Antwerpen. Er zijn de projecten die hij lanceerde en die nog altijd bestaan: het Antwerpse stadsdichterschap, de Zomer van Antwerpen, het Toneelhuis en HetPaleis. Maar misschien nog belangrijker is zijn visie op stad, cultuur en hoe die twee met elkaar verbonden zijn. Een visie die zijn denken en handelen altijd heeft bepaald.

Eric Antonis was gepokt en gemazeld in de cultuur toen hij intendant werd van Antwerpen 93 Culturele Hoofdstad van Europa. Hij had cultureel centrum de Warande in Turnhout uit de grond gestampt en daarna bij het Eindhovense Zuidelijk Toneel geleerd wat de voordelen waren van 'afstandelijkheid van bestuur'. Dat laatste eiste hij meteen op als intendant van Antwerpen 93: hij duldde geen politieke inmenging maar wilde wel afgerekend worden op het resultaat. De ruzies met toenmalig burgemeester Bob Cools zijn legendarisch. De erudiete Cools was de geestelijke vader van Antwerpen 93, maar wilde het project aanvankelijk via de klassieke politiek cultuur invullen. Daar ging Antonis dus niet in mee.

Feest in 't stad

Eric Antonis maakt van zijn project een feest: in, voor en van de stad. Hij omringde zich met een ploeg jonge, eigenzinnige honden en zette in op zowel hoge als lage cultuur. Telkens lag de lat hoog, zeer hoog: Royal de Luxe kwam voor het eerst langs met een open rijnaak waarin gedanst werd, terwijl hedendaagse kunstenaars als Luc Tuymans, Juan Muñoz, Jannis Kounellis en Panamarenko werden binnengeloodst in het licht vermolmde Koninklijk Museum voor Schone Kunsten en het ingeslapen beeldenpark Middelheim. Antonis kuste Antwerpen weer wakker: tot dan een stad die veel potentiële energie had, zoals Eric dat uitdrukte, maar tegelijk rustte op lauweren uit het verre verleden en te veel verzuurd was. Zwarte Zondag en de doorbraak van het Vlaams Blok waren van zeer recente datum.

Antwerpen 93 was een kantelmoment voor de stad die cultureel ineens weer op de internationale kaart stond. En Eric Antonis ging door. In veel culturele hoofdsteden verdampte zo'n cultuurjaar meteen. Antonis deed wat iedereen hem zou hebben afgeraden: in de politiek stappen. Zo consolideerde hij - in de tien jaar dat hij schepen van Cultuur was (1995-2004) - zijn visie. Hij luisterde naar het veld en hervormde de verstarde KNS en KJT tot de autonome theatergezelschappen Het Toneelhuis en HetPaleis. De podiumkunsten hebben hem trouwens altijd na aan het hart gelegen. Hij richtte Antwerpen Open op: een organisatie die los van de stedelijke administratie grootschalige cultuurprojecten kon opzetten zoals het Van Dyckjaar 1999 en het Modejaar 2001.

Museum aan de Stroom

Hij luisterde ook goed naar stedenbouwkundigen en architecten. Het project Stad aan de Stroom - internationale architecten die hun visie op de toekomst van stadsdelen aan de Schelde brachten - was sinds 1990 in de lade verdwenen. Eric Antonis nam die ideeën weer op. Het resulteerde in het plan om het Museum aan de Stroom te bouwen: een aantrekkingspunt op het Eilandje, een vergeten havenwijk, die maar niet in ontwikkeling raakte.

Museum aan de Stroom op Het Eilandje in Antwerpen. Beeld BELGA

Tegelijk loste Antonis met het MAS het prangende probleem van drie ontoereikende musea op: het Scheepvaartmuseum, het Volkskundemuseum en het Vleeshuis beantwoordden al lang niet meer aan strenge museale normen. Soms liepen depots met waardevolle maquettes gewoon onder water. Onder leiding van Bob Van Reeth werd een internationale prijsvraag georganiseerd, waar het gedurfde project van Neutelings-Riedijk als winnaar uit de bus kwam: een architecturale baken op een plek die inmiddels weer helemaal deel uitmaakt van de stad. Het MAS werd zo ook de toren van het volk - naast de Kathedraal, de KBC-toren en de politietoren.

Antonis vormde, alweer aan het Eilandje, het historische Felix Pakhuis om tot een ronduit schitterend stadsarchief, samen met toparchitecten Robbrecht en Daem, en slaagde erin om een onduidelijke verbouwing van de Permekegarage in het ruwe en problematische Antwerpen Noord om te buigen tot de nieuwe centrale bibliotheek. Hij deed dat bijna 'en stoemmelings': de politiek had hem geleerd dat de trage omweg soms meer vruchten afwerpt dan een mateloze dadendrang.

Erfenis

Al die verwezenlijkingen gingen niet zonder slag of stoot: Antonis kreeg vaak tegenkanting. Zo staakten de bibliothecarissen bijna een jaar tegen zijn Permekeplan. En Eric maakte ook fouten. De Roma had hij verkeerd ingeschat: hij vreesde dat het project in Borgerhout een tweede Bourla zou worden met een zwaar restauratiedossier. De Roma haalde het: met weinig middelen en veel vrijwilligers. Maar die inschattingsfout gaf Eric Antonis dan ook ruiterlijk toe. Net zoals hij, in een interview met deze krant in mei van dit jaar, nog vertelde dat het 'horizontale vuurwerk' een risico was dat de ploeg van Antwerpen 93 niet had mogen nemen.

De erfenis van Eric Antonis is groot. Hij zorgde ook voor een stadsfestival in de stille zomerperiode: De Zomer van Antwerpen, alweer in de hele stad, laagdrempelig maar van hoge kwaliteit, met hedendaagse circussen, verrassend locatietheater en de reuzen en de olifanten van Royal de Luxe. Ook het stadsdichterschap lanceerde hij: sinds 2003 hebben Tom Lanoye, Ramsey Nasr, Bart Moeyaert, Joke van Leeuwen, Peter Holvoet-Hanssen, Bernard Dewulf en Stijn Vranken elkaar opgevolgd. Dichters die de stad zichtbaar maken in woorden maar evengoed de luis in de pels van de stad mogen zijn.

Eric Antonis is een monument maar bleef zijn eigen bescheiden zelf. Weinigen hebben zoals hij beseft hoe vitaal kunst en cultuur voor de stad en voor ons allen zijn. Antonis was zelf een man van cultuur: nog altijd was hij, ondanks zijn wankele gezondheid, actief achter de schermen van Flagey en Bozar. Eric Antonis hoort thuis in het rijtje van de grote intendanten en curatoren: Jan Hoet, Gerard Mortier en Frie Leysen. We moeten zijn genereuze erfenis koesteren: want cultuur, kunst en kritisch denken staan opnieuw zwaar onder druk in dit land.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234