Maandag 05/12/2022

Weinig kans dat het werkt

Eerste professor alternatieve geneeskunde maakt brandhout van alternatieve therapieën

We geven met zijn allen miljarden uit aan alternatieve therapieën. Maar na vijftien jaar onderzoek heeft 's werelds eerste hoogleraar in de alternatieve geneeskunde, professor Edzard Ernst, vastgesteld dat de meeste van die therapieën helemaal niets uithalen.

Door Jeremy Laurance

Er is in de wereld geen grotere autoriteit op het vlak van alternatieve therapieën dan professor Edzard Ernst. Vijftien jaar geleden werd hij aan de University of Exeter uitgeroepen tot 's werelds eerste hoogleraar in de alternatieve geneeskunde. Hij kreeg een beurs ter waarde van 1,26 miljoen euro en besteedde al zijn tijd aan grondig onderzoek naar het nut en de werking van alle soorten alternatieve therapieën. Van een opstapje naar erkenning veranderde de professor in de gesel van de alternatieve geneeskunde. Zijn nieuwe boek Trick of Treatment is daarvan het jongste resultaat. Wat werkt? Wat werkt niet? Wat is ronduit gevaarlijk? De antwoorden zijn erg ontluisterend.

Het boek is opgedragen aan Charles, de prins van Wales. De toevallige lezer zou het kunnen opvatten als bewondering van een buitenlander voor het Britse koningshuis. Ernst is namelijk geboren en getogen in Duitsland. In werkelijkheid is het een sneer naar een van de beroemdste aanhangers van de alternatieve geneeskunde. Ernst beschuldigt prins Charles ervan de alternatieve therapieën te promoten en het publiek om de tuin te leiden.

Hun woordenstrijd sluimert al jarenlang onder de oppervlakte, maar vorige week was het hek helemaal van de dam toen Ernst en zijn coauteur, de wetenschappelijke schrijver Simon Singh, de krant The Times aanschreven. In hun brief noemden ze de twee gidsen die zijn uitgegeven door de Prince's Foundation for Integrated Health "misleidend". De stichting reageerde verontwaardigd. Zij beschuldigen de twee auteurs ervan de controverse aan te zwengelen om hun eigen boek te promoten. Ernst zal zich vrolijk in de handen hebben gewreven.

Dat was op basis van zijn achtergrond niet meteen te verwachten. Ernst was de zoon van een dokter en trad in het voetspoor van zijn vader. Hij slaagde erin om zich op te werken, en werd uiteindelijk hoogleraar revalidatiegeneeskunde aan de universiteit van Wenen, waar hij 120 mensen onder zich had. Zoals zo veel Duitse dokters liefhebberde hij ook wat in de alternatieve geneeskunde. Naar eigen zeggen is hij ook een geschoold acupuncturist, homeopaat, massagetherapeut en kruidenarts.

Toen hij in een advertentie las dat ze in Exeter een hoogleraar alternatieve geneeskunde zochten, stelde hij zich kandidaat en werd hij aangenomen. Hij was halverwege de veertig en samen met zijn Franse vrouw, een bibliothecaresse die hij in Londen had leren kennen, begon hij een nieuw leven.

Oorspronkelijk was het de bedoeling klinische proeven uit te voeren in het 'laboratorium' in de kelder van het grote Victoriaanse gebouw waar zijn departement was gehuisvest. De zogenaamde geloofsgenezing was als een van de eerste aan de beurt. Ernst omschrijft het zelf als "de boeiendste studie waar ik ooit bij betrokken ben geweest". Hij had het idee opgevat genezers te vergelijken met acteurs. Hij wou een genezer achter een deur laten postvatten, waar de patiënt hem niet kon zien, en het effect daarvan zou hij dan vergelijken met het effect van een bandopname van iemand die ademt en heen en weer schuift in zijn stoel. Dat moest de patiënt de illusie geven dat de genezer daadwerkelijk aanwezig was.

Alle patiënten die deelnamen aan de dubbelblindstudie hadden het over warme gevoelens en tintelingen. Daarmee gaven ze aan dat ze de effecten van de genezingssessie voelden, ook al hadden ze een acteur of een bandopname gehoord. En dat is nog niet alles. Vijf patiënten waren rolstoelgebruikers. Vier van hen vonden het effect zo sterk dat ze erin slaagden om op te staan en te lopen.

Ernst weet nog dat hij zijn vrouw 's avonds vertelde dat zijn collega-wetenschappers de spot met hem zouden drijven. Hij zou de man worden die mirakels verrichtte. Maar in plaats daarvan bleek dat de vier patiënten die uit hun rolstoel waren opgestaan en hadden gelopen netjes over de vier groepen van het experiment waren verdeeld. Uit de resultaten sprak met andere woorden de kracht van de placebo.

Maar uit het experiment was ook gebleken dat beoefenaars van de alternatieve geneeskunde nogal eens de neiging hebben zich te verzetten tegen bewijsmateriaal dat hen niet goed uitkomt. "De genezers hadden aangedrongen op dit experiment. Maar toen ze de resultaten te zien kregen, was maar een van ze zo ontgoocheld dat hij de geloofsgenezing voor bekeken hield. De anderen kwamen allemaal tot het hetzelfde besluit: als mijn genezingskunst niets blijkt uit te halen, dan moet er wel iets schorten aan het experiment."

Die clash van filosofieën was een voorproefje van de strijd die Ernst sindsdien heeft gevoerd. De beoefenaars van de alternatieve geneeskunde denken dat hij hen wil kapotmaken. Zelf ontkent hij dat hij op kwakzalvers jaagt. "Zo zie ik mezelf helemaal niet. Als de resultaten positief uitvallen, dan zal ik dat zeggen. Als ze negatief uitvallen, dan zal ik het ook zeggen. Het alternatief bestaat erin leugens te verspreiden, en daar laat ik me niet mee in. Het is een heel leerrijke oefening. Vele alternatieve therapieën zijn pure nonsens, maar ik zie wel een paar dingen die we moeten aanmoedigen."

Waarom is de alternatieve geneeskunde dan zo populair? Ernst geeft de internetproviders, de klanten en de dokters de schuld. Hun lakse houding, zo zegt hij, heeft de deur voor de alternatieve therapeuten opengezet. "De mensen krijgen leugens voorgeschoteld. Je hebt 40 miljoen websites en 39,9 miljoen van die sites staan bol van de leugens. Ze misleiden kankerpatiënten. Ze worden niet alleen helemaal geplukt, ze worden er ook toe aangezet zich te laten behandelen met iets wat hun leven alleen maar inkort. Tegelijkertijd zijn de mensen ook lichtgelovig. Alleen daarom kan de industrie succes boeken. Het maakt me er niet populairder op bij de mensen, maar je kunt nu eenmaal niet om de waarheid heen."

"Ook de klassieke geneeskunde is nogal eens een verschrikking. De artsen hebben te weinig inlevingsvermogen en ze kampen met een gebrek aan tijd. Het is al vaker aangetoond dat mensen die een beroep doen op de alternatieve geneeskunde niet eens een doeltreffende behandeling verwachten. Ze zijn alleen maar op zoek naar een therapeutische band. Met hun huisarts hebben ze die niet en daarom gaan ze hem dan maar ergens anders zoeken."

Ernst weet het allemaal heel goed te verwoorden en hij schept er genoegen in tegen heilige huisjes te schoppen. "De mensen denken dat alles wat natuurlijk is per definitie ook veilig is. Daarin schuilt de grote aantrekkingskracht van de kruidengeneeskunde. Maar de mens beschikt niet over receptoren die hem vertellen wat uit een plant komt en wat in een fabriek van de band rolt."

Maar is hij eigenlijk geen pretbederver? Vele mensen beweren dat ze baat hebben bij de alternatieve geneeskunde. En kan een homeopaat dan zoveel onheil aanrichten als zijn middeltjes alleen maar water bevatten? "Het middel kan veilig zijn, maar daarom is de homeopaat nog niet veilig. Denk maar eens aan hun houding tegenover immunisering. Zelfs de minst schadelijke behandeling wordt levensbedreigend als ze wordt gebruikt als alternatieve behandeling voor een levensbedreigende aandoening."

Professor Ernst beschouwt het als zijn missie ook de alternatieve geneeskunde aan willekeurige, gecontroleerde onderzoeken te onderwerpen. Zijn critici beweren dat hij op die manier voorbijgaat aan de geest van hun discipline. De alternatieve geneeskunde leent zich niet tot objectieve onderzoeken, omdat ze staat of valt met menselijk contact.

Ernst is niet bepaald onder de indruk. "Ik daag iedereen uit om me één doeltreffende behandeling te noemen die niet aan een willekeurige en gecontroleerde studie kan worden onderworpen. Als ik lezingen geef, neem ik altijd een fles wijn mee en ga ik de confrontatie met het publiek aan. Ik kom altijd terug thuis met de fles."

Maar het is niet makkelijk om de nodige middelen voor het onderzoek bij elkaar te brengen. Zijn eigen instituut heeft de klinische tests lang geleden voor bekeken gehouden en houdt zich nu alleen nog bezig met besprekingen en meta-analyses. Toch gebeurt er wereldwijd nog heel wat onderzoek, en de hoeveelheid bewijsmateriaal is aanzienlijk toegenomen.

Wat toont dat bewijsmateriaal aan? Niet veel. In een paper die vorige maand verscheen in het British Journal of General Practice somde Ernst de behandelingen op die "aantoonbaar meer goed dan kwaad doen". Meestal gaat het om plantenextracten, zoals sint-janskruid (tegen depressie), haagdoorn (congestief hartfalen) en guargom (diabetes). Daarnaast bevat zijn lijst maar zes therapieën: acupunctuur tegen misselijkheid en osteoartritis, aromatherapie als palliatieve behandeling van kanker, hypnose voor barenspijn en massage, muziektherapie en relaxatietherapie voor angst en slapeloosheid.

Is dat een overdreven negatieve conclusie? "Wat mensen negatief noemen, is in feite positief. Ik kan patiënten afraden om iets te gebruiken, ik kan ze zeggen dat ze hun geld verspillen. Dat is een positief effect. Het is alleen maar negatief als je die kleine sekte probeert te beschermen. En dat is de grote misvatting. Ik schaar me niet aan de zijde van de homeopaten en de acupuncturisten, maar aan die van de patiënten. En in dat opzicht kan het niet negatief zijn."

© The Independent

Professor Edzard Ernst:

Ik raad patiënten af iets te gebruiken, zeg dat ze hun geld verspillen. Dat is een positief effect. Het is alleen maar negatief als je die kleine sekte probeert te beschermen

Edzard Ernst:

Het middel kan veilig zijn, maar daarom is de homeopaat nog niet veilig. Denk maar eens aan hun houding tegenover immunisering

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234