Zondag 16/01/2022

Weggaan en verlaten worden

'Een wirwar van ongelukken, wensdromen, misverstanden, wilde plannen, simpele toevalligheden en onbedoelde gevolgen.' Zo omschrijft biograaf David Maraniss de chaos waarin Barry Obama opgroeide.

Zijn overgrootmoeder aan moederskant in Kansas besloot uit het leven te stappen, omdat haar man niet meer van haar hield. Zijn opa was een snoever, die sterke verhalen vertelde en zijn kleinzoon meenam naar duistere kroegen waar hij belletjes zat te blazen in zijn glas cola. Zijn moeder zocht het avontuur en vond dat volop, inclusief mannen die haar bedrogen of mishandelden.

Zijn grootvader aan vaderskant had vijf vrouwen, die hij sloeg. Zijn grootmoeder liep van hem weg en liet haar kinderen achter. Zijn vader was een man met vele gaven maar ook met een "tremendous capacity for whiskey". Na het werk verdween hij in de bars van Nairobi, waar hij danste en dronk tot vroeg in de morgen, tot hij zich doodreed.

Dat de nazaat van deze mensen zo'n evenwichtige en onverstoorbare persoonlijkheid is geworden, mag een klein godswonder heten. De Amerikaanse president Barack Obama eet 's avonds het liefst thuis met zijn vrouw en dochters, hij drinkt niet te veel en is nog nooit betrapt op een schandaal of affaire. Toen zijn eerste grote liefde tegen hem zei dat ze van hem hield, antwoordde hij niet 'ik hou ook van jou', maar zei hij 'dank je'.

Het staat allemaal in Barack Obama. Het verhaal van David Maraniss, journalist van The Washington Post. Het is niet de eerste biografie, maar wat Maraniss' werk bijzonder maakt is zijn speurwerk en zijn vele interviews over de families die Obama hebben voortgebracht.

Vele werelden

Het boek begint ver voor zijn geboorte en eindigt voor hij de politiek ingaat. Het omspant vele werelden. President Kennedy's leven speelde zich voornamelijk af tussen Massachusetts en Washington DC, dat van Johnson tussen Texas en Washington. Maar Obama's vroege levensverhaal beweegt zich tussen Kansas, Kenia, Indonesië, Hawaï, Los Angeles, New York en Chicago. Zijn biografie omvat zwart en blank, Afrika en Amerika, islam en christendom. Hij is de eerste 'biraciale' en 'crossculturele' president.

Voor zijn moeder Ann, een antropologe, was dat het ideaal. Kinderen van gemengd ras waren voor haar het voorbeeld voor hoe de wereld moest zijn. Maar ze besefte te weinig hoe moeilijk het was voor haar Barack om zich ergens thuis te voelen. De zoon van een zwarte Keniase vader en blanke Amerikaanse moeder werd van continent naar continent gesleept en kwam met vele culturen en tradities in aanraking.

Het was niet eenvoudig voor hem een eigen identiteit te vinden. Volgens Maraniss had dat minder met de kleur van zijn huid te maken dan met de familieomstandigheden. Voor Obama's verwanten was het bestaan een chaotische "wirwar van ongelukken, wensdromen, misverstanden, wilde plannen, simpele toevalligheden en onbedoelde gevolgen". Dat is het voor zo velen, maar bij hen was alles een graadje erger. Hun levens waren rusteloos en heftig.

Hoe daaruit zo'n gepolijste president kon voortkomen, is de vraag die zich bij het lezen van Maraniss' meeslepende en onthullende boek opdringt. De auteur stelt haar niet expliciet. Hij vertelt vooral een eerlijk verhaal, is niet politiek correct, gaat ongemakkelijke feiten niet uit de weg, zet verkeerde informatie recht en prikt mythes door. Hij beschrijft, verliest soms zijn geduld (als mannen die vrouwen slaan met smoesjes komen), doet zo nodig een poging tot duiding, maar laat verder de woorden voor zichzelf spreken.

Diepe stem

Een van de markantste hoofdrolspelers is Barack Obama sr. Hij was officieel moslim, maar werd opgeleid op christelijke scholen. Hij was arrogant en slim, ging altijd perfect gekleed en stond bekend als een versierder en als een geweldige danser. Sensueel draaiend met de heupen op de hypnotische benga-muziek maakte hij zijn eerste vrouw Kezia het hof op kerstavond 1956 terwijl de omstanders hen een staande ovatie gaven. Hij trouwde haar en verwekte twee kinderen om daarna naar Hawaï te vertrekken om te studeren. Daar viel hij op door zijn diepe stem. Als hij in een kamer zijn mond opendeed, stopte iedereen met praten en keek men naar hem. Vrienden noemden hem briljant, charismatisch en verwaand.

Hij ontmoette medestudente Stanley Ann Dunham. Een blank burgermeisje van zeventien uit Kansas, die zich eenzaam voelde in het verre Hawaï maar zeker was van één ding: ze was bang voor bekrompenheid, wilde een leven leiden dat warm, sensueel, exotisch en anders was. Ze werd zwanger en trouwde met Obama sr. Op 4 augustus 1961 werd Barack Obama jr. geboren. Iedereen noemde hem Barry. De vader keek al gauw niet meer naar moeder en zoon om. Net zo snel als het paar was getrouwd, was het weer gescheiden.

Obama sr. vertrok naar Harvard en zou daar weer snel trouwen, met opnieuw een Amerikaanse, Ruth Baker. Zij noemde zijn seksuele 'magnetisme' onweerstaanbaar. Ze wist niet veel van hem. Hij deed vaag over zijn Afrikaanse vrouw en kinderen, net zoals hij dat tegenover Ann had gedaan. Ruth volgde Obama sr. naar Nairobi. Het werd een drama. Ruth: "Hij sloeg me. Hij stompte me. Met zijn handen - meestal op mijn lichaam, niet zozeer in mijn gezicht." Heeft hij ook Ann Dunham, Obama's moeder geslagen? Volgens Maraniss is er geen direct bewijs, maar hij acht het mogelijk, gezien het dringende advies van haar moeder haar huis te verlaten.

Ann vond op Hawaï een nieuwe liefde in de Indonesische student Lolo Soetoro. Zij trouwden in 1965 en vertrokken naar Indonesië. De jonge Barry ging mee. Ann hield van het land en zou er grotendeels blijven wonen. Maar ook deze man flirtte graag met andere vrouwen en maakte ruzie. Hij zou haar een keer een bloedneus hebben geslagen. Barry's vriendjes in Jakarta dachten dat hij van Ambon kwam, omdat hij een iets donkerder huid had. Toen hij tien was, stuurde zijn moeder hem terug naar Honolulu. Barry Soetoro werd weer Barry Obama.

Hij leefde er bij opa en oma Dunham, Stanley en Madelyn. Stan, die in de oorlog als soldaat in Engeland en Frankrijk was ingezet, was een dromer, roker, grappenmaker en prater die de indruk wekte dat hij alles wist. Maar "zijn mond was groter dan zijn prestaties", zei een zwager. Hij was altijd op zoek naar eldorado, maar was het grootste deel van zijn leven meubelverkoper. "Stanley speelde graag poker en soms was hij iets te goed met kaarten. Op het eind verloor hij altijd geld, maar dat was het verhaal van zijn leven", aldus de zwager.

De kleinzoon moest leren navigeren door al die verschillende werelden en sferen. "Weggaan en verlaten worden was het steeds weer terugkerende thema van Barry Obama's jonge leven", schrijft Maraniss. Hij heeft meer dan een pagina nodig om alle bewegingen van Obama's voorouders en ouders samen te vatten. Het is duizelingwekkend. Een overgrootmoeder die haar kinderen verliet door zelfmoord te plegen, Stan en Madelyn die wonen in Kansas, Californië, Oklahoma, Texas, Seattle en eindigen in Hawaï, de vader die weggaat van het gezin, de moeder die vertrekt, terugkomt en weer vertrekt, de zoon die door haar wordt meegenomen van Hawaï naar Seattle, van Hawaï naar Indonesië en dan weer wordt teruggestuurd naar Hawaï.

Zoektocht naar orde

Het is niet verwonderlijk dat de jongen aan een lange zoektocht begint naar orde en een thuis. Hij probeert alle tegenstellingen te verzoenen en slaagt er uiteindelijk in een stabiele persoonlijkheid te worden, ondanks zijn roerige familiegeschiedenis. Of is het juist dankzij? Waarschijnlijk wel: alledaagsheid als anker. Zijn leven als student op Hawaï, in Los Angeles en New York was niet heel ongewoon of mysterieus, schrijft Maraniss.

Obama vertelde een tot de verbeelding sprekend verhaal in zijn bestseller Dreams from My Father. Maar de biograaf ziet dit boek als het werk van een jong iemand die schrijver wilde worden en de feiten daarbij soms dienstbaar maakte aan de vertelling. Zo liet hij zijn stiefopa uit Indonesië sneuvelen in de strijd tegen de Nederlanders. In werkelijkheid stierf de man toen hij bij het ophangen van de gordijnen door een hartaanval van de stoel viel. En hoewel het boek gaat over zijn worsteling met zijn zwarte identiteit, had hij nooit veel zwarte vrienden, zegt een studievriend

Obama leefde zo'n onopvallend studentenleven (hij had een afrokapsel maar wel "gematigd"), dat leden van een zwarte studentenorganisatie zich hem later niet konden herinneren. Vrienden zagen hem als een floater - iemand die behendig tussen allerlei culturen en politieke groepen door manoeuvreerde. Hij ontwikkelde een "perfectionistische hang naar eenheid" - in zichzelf en in de gemeenschap. We moeten elkaar over alle verschillen heen de hand reiken, vond hij, bij wijze van voorspel tot wat later zou volgen.

Volgens Maraniss ontwikkelde Obama de vastbeslotenheid om alle valkuilen van het leven te vermijden. De valkuil van zijn ongebruikelijke familiebiografie, de valkuil van de geografie waarbij hij ver van het Amerikaanse vasteland geboren en opgevoed werd, de valkuil van ras in Amerika. Dat vormde zijn persoonlijkheid. Maraniss: "Het helpt zijn voorzichtigheid te verklaren, zijn neiging zich in te houden en het leven te zien als een schaakbord, kijkend waar hij schaakmat kan worden gezet, twee tot drie zetten vooruitdenkend."

Dat komt hem tot op de dag van vandaag op kritiek te staan - hij zou zich als president vaak te passief opstellen, te ongrijpbaar zijn. Maar na lezing van dit boek kan men evengoed zijn zegeningen tellen: zijn beheersing, zijn gematigdheid, zijn nuchterheid.

Aan wie in zijn heterogene familie heeft hij die specifieke eigenschappen te danken? Zijn betoverende stem, zelfverzekerdheid, hersenen en magnetiserende verschijning komen van zijn zwarte vader. Zijn lange gezicht, flaporen, motoriek en verkoperstalent van zijn blanke opa. Maar zijn praktische, stabiele en niet-emotionele karakter komt van zijn grootmoeder Madelyn. Zij had samen zijn moeder Ann de meeste invloed op zijn vroege leven, schrijft Maraniss. Vrouwen dus, niet mannen.

David Maraniss, Barack Obama. Het verhaal, De Bezige Bij, 736 p., 29,90 euro. Vertaald onder redactie van Pon Ruiter

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234