Donderdag 08/12/2022

Weg met de muren

Mobiel wonen staat haaks op onze baksteencultuur en flexibel wonen wringt met onze architectuurtradities. Interieurinrichtingen aanprijzen die spelen met de gedachte van tijdelijk en verplaatsbaar, zijn nauwelijks bespreekbaar. Toch bestaan ze. Het Vitra Design Museum in het Duitse Weil am Rhein reikt onder de titel 'Living in motion' honderden ideeën aan om functioneel, compact, flexibel en mobiel te wonen. Een ideale expositie om te bezoeken als aanloop naar de vakantie.

Wie binnenkort op reis gaat en in de buurt van Basel komt, kan best een ommetje maken naar het Vitra Design Museum. Met een beetje geluk kun je een wandeling door de fabrieksgebouwen meepikken, alvorens weg te dromen in de vele projecten en probeersels van het mobiel wonen. Op de weide voor het mooie museumgebouw staan een Oezbeekse joert, een wooncontainer van de Oostenrijkers Kaufmann & Kaufmann en een uitvouwbare caravan van de Nederlander Eduard Böthlingk uitnodigend te lonken. In het museum word je geconfronteerd met tientallen ideeën voor het nomadisch en mobiel wonen en inrichten. De organische buitenstructuur en de glooiende binnenmuren van het museum lenen zich uitstekend voor dit thema.

De objecten die te kijk staan hebben niets te maken met trends en stijlen, met minimalisme of soberheid en nog minder met de discretie van het onderkoelde topdesign van de jaren negentig. Ze zijn meestal geestig en inspirerend en hebben alles te maken met reizen, vakantie en het onderweg zijn.

Het onderscheid dat sinds mensenheugenis wordt gemaakt tussen nomadenvolkeren en sedentaire volkeren leidde ertoe dat we hutten, tenten, iglo's, wigwams, chalets, woonwagens en woonboten niet ervaren als volwaardige architectuur. Evenmin bestempelen we manden, hangmatten, tatami's of kussens als volwaardige meubelen. Nochtans bogen dergelijke mobiele en flexibele woningen en inrichtingselementen - ook in onze streken - op een lange traditie. Ze kenmerkten reeds de woonomgeving van de Oudheid en de Middeleeuwen en werden in de loop van de geschiedenis regelmatig herontdekt. Bovendien had de uitwisseling met andere beschavingen met een minder statische perceptie van woonomgeving en -inrichting, een verrijkende invloed op onze woonsfeer. De Japanse gewoonten en voorwerpen bijvoorbeeld oefenden een grote invloed uit op het design en de architectuur van de moderne tijd, te beginnen met de art nouveau.

De moderne architectuur heeft sinds de jaren twintig eindeloos gezocht naar bouwwijzen waarbij de muren werden vervangen door beweegbare scheidingswanden. Het was de tijd dat woningen met sluipgangen voor het personeel vervangen werden door rationelere en comfortabelere indelingen. Geen enkele andere uitdaging van de binneninrichting gaf aanleiding tot zoveel vernieuwing als haar flexibele indeling. Frank Lloyd Wright (USA), Ron Arad (GB), Rem Koolhaas (NL), Shigeru Ban (JAP), Gerrit Rietveld (NL), Mies van der Rohe (DUI/USA), Charles en Ray Eames (USA), Jean Prouvé (FRA), Joe Colombo (ITA) en Achille Castiglioni (ITA), de grootste ontwerpers bogen zich over het onderwerp. Allemaal staan ze netje gerepertorieerd en voorzien van commentaar in de lijvige catalogus van de tentoonstelling.

De toenemende interactie tussen wonen en werken, het almaar grotere belang dat we hechten aan een mobiel, zelfstandig en flexibel leven, maakt dat we verlangen naar een woonomgeving die los staat van voorbestemde processen en van vooraf bepaalde plaatsen en sites. Al eeuwen boeit mobiel wonen architecten, ingenieurs, stedebouwkundigen en productontwikkelaars. Tientallen experimenten hebben zich de voorbije decennia aangemeld. Ook de combinatie wonen en auto biedt elk jaar stof genoeg voor jaarboeken, congressen of eindverhandelingen van studenten productontwikkeling en architectuur. Modellen van architectuur en originele modellen op schaal 1:1 kunnen ook op computerscherm in de tentoonstelling bekeken worden, samen met projecties van films.

survival

'Living in Motion' laat ook een reeks projecten en voorwerpen zien, die noch in de categorie meubilair noch in het vakje architectuur thuis horen. Een aantal eigentijdse voorwerpen uit de straatcultuur, zoals cargobroeken uitgerust met mobiele telefoons en tientallen zakken en zakjes voor de 'survival goods', of jassen die kunnen worden omgetoverd tot tenten, laten het belang zien van de woonomgeving als pantser van ons eigen lichaam. Vooral stadsjongeren zijn tuk op deze accessoires. Tal van voorgestelde voorwerpen maken het mogelijk ruimtewinst te boeken of ruimten te benutten die anders verloren hoeken worden. Vouwen maakt het bijvoorbeeld mogelijk plaats uit te sparen. Zonneschermen, paraplu's en kamerschermen uit het Verre Oosten tonen hoe het mogelijk is om zonder gereedschap vanuit sobere vormen een complex systeem op te bouwen van ruimten en indelingen. Oprolbare en opblaasbare voorwerpen werken volgens een gelijkaardig principe. Voorwerpen die verschillende functies mogelijk maken, zoals de slaapbank of de bibliotheekstoel die als kruk kan worden gebruikt, zijn goed bekend maar worden zelden gebruikt in hun dubbele functie. Voorwerpen die de eigenschappen van architectuur en binneninrichting combineren, zoals een demonteerbare Japanse trap bestaande uit kastenladen van verschillende grootte, laten zien dat we traditioneel altijd bezig geweest zijn met de mobiliteit van het wonen.

Met woonboten, caravans, mobiele woningen en een hele reeks voorwerpen uitgerust met handgrepen en wielen, wordt in de tentoonstelling het werkwoord vervoeren in zijn breedste betekenis vervoegd. In de loop van de geschiedenis deden praktisch alle voertuigen ook dienst als woning. Voor zijn 'Naked House' (Tokyo, 2000) ging de Japanse architect Shigeru Ban zover kamers te ontwerpen die uit het huis geschoven en in de tuin uitgerold kunnen worden.

Een bijzondere categorie ten slotte zijn de 'huiselementen' die gedragen en meegenomen kunnen worden. Bijvoorbeeld: een zak die je kunt opblazen om er plaats in te nemen en je te isoleren te midden van het straatlawaai. Toestellen die dienen voor informatie, oriëntatie, communicatie en ontspanning, tentjassen, rugzakken of draagbanden die veel bergruimte bieden evenals voorwerpen die moeten instaan voor de klimaatregeling van onze tweede huid: ze getuigen alle van een versmelting van vrije tijd en werk, van privé-leven en openbare ruimte.

opblaasbare jas

De tentoonstelling 'Living in motion' is ingedeeld in categorieën die niet altijd loepzuiver zijn afgebakend. Is een klapstoel nu een opvouwbaar, draagbaar of transporteerbaar meubel? Bij 'monteren en demonteren' staan meubels die je kunt stapelen of tot plankjes demonteren om mee te nemen op de fiets. Een torengebouw bestaande uit gestapelde containers waarin je kunt wonen maar waarin ook een kapel, een sportcomplex en een supermarkt zitten, valt ook onder deze noemer. Een tajine-pot in klei, een reis-samovar in koper, een moderne barbecue op wielen, een draagbare televisie uit de sixties en een Japanse papieren lantaarn staan opgesteld onder de titel 'transporteren'. Allerlei klapstoelen, opblaasbare meubelen en reisbedden staan uitgestald onder het label 'vouwen en ontvouwen'. Bij 'combineren' passen multifunctionele spullen, zoals ladders met een zitje, stoelen die ook tafels zijn en sofa's die tot bedden of slaapplekken kunnen worden uitgeklapt. In de zaal waar 'dragen en meebrengen' zijn voorgesteld, staan de leukste spullen en de hebbedingen. De voorwerpen die de jonge curator Mathias Schwartz-Claus voor zijn tentoonstelling heeft geselecteerd, hebben alle uitgesproken expressieve vormen, waarvan de functie alle aandacht opeist. Er hangen jassen die opgeblazen kunnen worden tot zetels. Koffers met curieuze indelingen laten zien hoe je je hebben en houden kunt inpakken en meenemen. Oude Vuitton-reiskoffers met een picknick-uitzet voor zes personen, demonteerbare Afghaanse koffers die per muilezel te transporteren zijn, uitvouwbare manden voor het vervoer van kippen en dozen liggen er naast hangmatten met een zonnedakje, aanpasbare meubelen, inschuifbare tafels en voorwerpen die 'gemakkelijk en snel' iets bergen of verbergen. De voorgestelde meubelen en voorwerpen zijn niet altijd eenvoudig in constructie of gebruik. Zodra hun werking is uitgelegd, geven ze evenwel een zekere indruk van vanzelfsprekenheid. Het doel van goed design, zo blijkt hier duidelijk, is in de eerste plaats complicaties vermijden, functionaliteit voorop zetten en liefst ook visueel iets attractiefs bieden.

In ieder geval is dit een echte vakantietentoonstelling die niet alleen zal verrassen, maar ook nog kilometers verder op de reisroute commentaren zal uitlokken.

Open van dinsdag tot zondag van 11-18 uur. Entree 5,50 euro. Catalogus (288 pagina's met ruim 500 illustraties): 49 euro. Geleid bezoek op zaterdag en zondag (info: weil@design-museum.de)

Het verlangen groeit naar een woonomgeving die los staat van voorbestemde processen

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234