Vrijdag 27/05/2022

'Weg met de generaals'

'Het gaat beter met de mensenrechten. Maar we zijn er nog lang niet. De Turken zijn een volk dat zich al jaren niet gewassen heeft en sinds twee jaar onder een grote douche staat''Turkije kan heel goed seculier blijven zonder het leger. Het vertrouwen van de bevolking in de huidige veranderingen is enorm. Er is grote steun voor de islamdemocratie, waarin het secularisme gewaarborgd wordt'

Atatürk is overal en het Turkse leger nog meer. Maar het vroegere prestige van de militairen kalft af. Weg met de generaals, wordt vanuit verschillende hoeken geroepen. Beetje bij beetje ontneemt de regering het leger zijn macht. De bewakers van Atatürks erfenis zijn niet meer nodig, heet het. Turkije blijft wel seculier zonder hen. Maar aan Atatürk mag nog steeds niet geraakt worden.

Ayfer Erkul / Foto's Tim Dirven

Of we niet even binnenkomen, loodst Ramazan ons in zijn souvenirshop in Izmir, in het westen van Turkije. We wringen ons tussen een waardeloos bric-à-brac van verbleekte schelpenkettingen, spuuglelijke vazen en vettige flessen eau de cologne. Ramazan duwt ons verder naar achteren, naar de posters, schalen en koffiekoppen met een foto van Atatürk. Dit wilde hij per se laten zien toen we hem aanspraken over de stichter van Turkije. De verkoper neemt voorzichtig een fotokader van het rek en blinkt het op met de mouw van zijn vaalgrijze T-shirt. "Ken jij een leider die zo groot was als hij", straalt hij. Onmiddellijk daarna: "Je vindt niemand, hé. Ik dacht het wel. Er is gewoon niemand."

Ramazan bekijkt zijn bord met koelkastmagneetjes. Kritische blik. Hij is niet tevreden. Neemt er een met Turkse vlag, plakt die voorzichtig naast een met Atatürk en overschouwt dan het resultaat. Beter. Verkoopt hij veel? "Tuurlijk", grijnst hij. "Aan Turkse toeristen. Vreemdelingen weten niet wie Atatürk is. Jammer."

Soms, als hij het niet te druk heeft, neemt Ramazan de Duitse en Russische toeristen apart om te vertellen over de grote Turkse leider. Atatürk is onze vader, klinkt het dan in gebrekkig Engels. (Opgewonden) "Zelfs dat snappen ze soms niet! Een Brit vroeg of ik blij was dat mijn vader zo beroemd was! No, legde ik hem geduldig uit. Ata means father and Türk is Türk. Vader van de Turken. De man die ons verloste van kaftans en tulbanden en zonder wie Turkije een Arabisch land was geworden. Ik denk dat de Brit het toen wel doorhad."

Atatürk is de grote man van Turkije, maar de devotie van Ramazan zie je niet vaak. Heeft hij helemaal niets aan te merken op de grote man? "Weet jij dan iets?", kaatst hij terug. Voorzichtig opperen we dat de Turkse leider volgens sommigen misschien een klein beetje te autoritair was. Zou Ramazan het prettig hebben gevonden als hij plots niets meer kon lezen, omdat iemand beslist had dat de Turken niet meer het Arabische maar het Latijnse alfabet moesten gebruiken? En had Atatürk niet een groot drankprobleem? De winkelier spreidt zijn handen en trekt een quasi wanhopig gezicht. Al honderd keer heeft hij dit moeten uitleggen. "Zelfs jij snapt het niet en je bent nog wel Turks. Komt het omdat je al zo lang in het buitenland woont? Als Atatürk niet een beetje... hmm, hoe zal ik het zeggen... kracht had uitgeoefend, was er niets terechtgekomen van de westerse revolutie. Turken zijn lui. Ze wachten altijd tot de ander iets doet. Anders gebeurt er niets."

Hij stopt en vraagt dan plots: "Trouwens, waarom al die rare vragen. Ben jij soms tegen Atatürk?" Zijn ogen versmallen. "Je ziet er niet echt islamitisch uit, anders zou ik het wel weten. Die fundamentalisten zijn allemaal tegen Atatürk."

Plots denkt hij het te begrijpen. Hij bekijkt ons opnieuw van kop tot teen. (Langzaam en minachtend): "Of ben je misschien een communist?"

Atatürk is een mythe in Turkije. In steden struikel je over zijn standbeelden. Atatürk te paard, op het slagveld, zijn volk onderwijzend. Altijd loopt ergens wel een tentoonstelling over zijn leven. Geen restaurant, bankkantoor, achterafwinkeltje of school zonder zijn foto.

Kritiek op de stichter verdraagt Turkije niet. Toeristische gidsen waarschuwen in het hoofdstuk 'dagelijks leven in Turkije': beschimp nooit Atatürk of een van zijn portretten. Ruk geen posters van de muur, bekrabbel geen foto's, maak geen obscene gebaren terwijl je op een van zijn standbeelden staat.

Turken worden er soms zo boos om dat ze je in de cel gooien. Dat kan, want Atatürk is wettelijk beschermd. Een wet uit 1951 maakt iedere belediging van hem en zijn erfenis strafbaar. Een wet die tot vandaag geen dode letter is. In 1997 werd een Turkse historica veroordeeld tot vijftien maanden voorwaardelijk omdat ze de erfenis van Atatürk had geschonden. Ze had een boek vertaald waarin Atatürk werd afgeschilderd als een brutale male chauvinist dictator. Datzelfde jaar werd beslag gelegd op een uitgave van de links-liberale krant Radikal. Het dagblad had een artikel gepubliceerd waarin Atatürk werd bestempeld als een 'autoritaire militaire heerser'.

Zeven jaar later stellen organisaties als Amnesty International en Human Rights Watch dat het beter gaat met de mensenrechten in Turkije. Minder martelingen, meer rechten voor Koerden, betere bescherming van de vrije meningsuiting. Tenminste, zolang het niet over Atatürk of het Turkse leger gaat. Dat merkte Hakan Albayrak van de islamitische krant Milli Gazete in mei van dit jaar, toen hij vijftien maanden cel kreeg, waarvan vijf effectief. De journalist had in 2000 Atatürks begrafenis vergeleken met die van een pas overleden atheïstische auteur. "Een belediging voor Atatürk", vond de rechter. Diezelfde maand had de krant Vakit een boete aan haar broek: de uitgever moest een half miljoen euro betalen aan het Turkse leger. Vakit had een Turkse generaal incompetentie verweten. Prompt dienden 312 andere generaals een klacht in. Ze voelden zich ook beledigd.

Ook Mehmet Altan, politicoloog aan de Universiteit van Istanbul, weet wat het betekent als je aan Atatürk raakt. Enkele jaren geleden schreef hij in een Turkse krant dat het land dringend het militaire pad moest verlaten en een volwaardige democratie moest worden. Turkije moest evolueren naar een 'Tweede Republiek'. Het leger draaide dol. "Ik werd bijna gelyncht", vertelt Altan. "Landverrader, noemden ze mij. Spion uit het Westen! Vijand van Atatürk!"

De politicoloog had het aangedurfd Atatürks republiek te beledigen. "Wat vooral de woede opwekte, was het woord 'tweede' in Tweede Republiek. Ze dachten dat ik de eerste republiek, die Atatürk had gesticht, niet meer goed genoeg vond. Terwijl het mij niet zozeer om de man zelf ging, maar om wat het leger met zijn land had gedaan."

Mehmet Altan is behalve politicoloog en populair columnist eerst en vooral een luis in de pels van het leger. Geen debat over de militairen, of Altan roept wel ergens 'weg met de generaals'. "De militairen verstikken dit land", zegt hij. "Met hun gebazel over seculariteit proberen ze elke democratische stap te boycotten." Zijn oproep voor een Tweede Republiek kreeg bijval van journalisten, intellectuelen en zakenmensen. Hijzelf is tevreden over de hervormingen die de regerende AKP al twee jaar uitvoert. "Eigenlijk gaat het om veranderingen die ik beoogde met mijn Tweede Republiek", lacht Altan. "Ik hoef maar toe te kijken en in mijn handen te wrijven."

We ontmoeten de politieke onruststoker in de lobby van het chique The Marmara-hotel in Istanbul. Hij is te laat, komt haastig binnengelopen, gsm in de hand - "sorry, druk druk druk" - en bestelt onmiddellijk een bloody mary. "Nog niets gegeten", graait hij in de pinda's. "Misschien dat dit wel een beetje vult."

U wilt een Tweede Republiek in Turkije. Wat loopt er allemaal mis in de huidige?

Altan: (grijnst) "Alles. Turkije werd opgericht door Mustafa Kemal Atatürk, een militair. Hij wilde met zijn 'kemalisme' dit land zo westers mogelijk maken. Dat kemalisme had geen vertrouwen in het volk en hield geen rekening met de sociaal-economische opbouw van onze maatschappij. Plots móést iedere boer een hoed op. Mannen móésten een verfijnde, Franse handkus kunnen geven. Arbeiders móésten op vrijdag (de islamitische rustdag, AE) gaan werken en móésten op zondag thuisblijven. De Turken moesten er westers uitzien. Het imago was belangrijk.

(zucht) "Kijk, dit zijn dingen die voorbij zijn. Erger is dat het leger het kemalisme heeft overgenomen. Tachtig jaar lang wordt die ideologie in de strotten van de Turken gepropt. (opgewonden) Een kleinering van de Turken, dat is het! Het leger denkt dat dit land, omdat het vol moslims zit, niet te vertrouwen is. Tachtig jaar al herkauwen de militairen dezelfde woorden. Dit land is seculier dankzij Atatürk, zeggen ze, en wij moeten over die seculariteit waken. Zonder schroom noemt het leger dat democratie.

"Het leger heeft geen enkel maatschappelijk probleem kunnen oplossen. Integendeel, het werden er steeds meer. De hoofddoekkwestie bijvoorbeeld. Daar heeft het leger schuld aan. Je kunt niet in één klap duizenden vrouwen verbieden een hoofddoek te dragen als ze dat zelf willen. Bam, weg ermee, zeiden de militairen in 1997. Zeven jaar later zeggen ze dat nog altijd. Ondertussen zitten al die meisjes thuis omdat ze niet mogen studeren aan de universiteit. (ironisch) Het studiepeil van Turkije naar beneden halen: fijne oplossing van het leger."

Hoe ziet uw Tweede Republiek eruit?

"Er moet eerst en vooral een einde komen aan het militarisme in Turkije. Weg met de generaals! Zij willen ons land een veelbelovende toekomst afnemen. In de plaats daarvan moet er een democratie komen die uitgaat van de bevolking. Dat is toch hoe een democratie normaal is? Het leger mag wel blijven, maar dan enkel als defensiemacht, zoals in Europa."

Hoe groot is de invloed van het leger vandaag?

"Nog groot genoeg om iedereen in dit land te doen beven: en het leger dan? Wat zullen de generaals zeggen? De geest van het leger houdt Turkije in zijn greep. Op elke beslissing die wordt genomen, werpen de militairen hun schaduw. Of het nu om een verbetering van de vrouwenrechten gaat of de verandering van opschriften op melkdozen. Op die manier geven ze zichzelf de schijn van onmisbaarheid."

Hoe krijgen de militairen dat gedaan?

(grimmig) "Wel, heel eenvoudig, door staatsgrepen te plegen. Drie in tachtig jaar. Dat is iedere vijfentwintig jaar één. Na iedere coup maakten ze bovendien een nieuwe grondwet. Eentje die gunstig was voor militair Turkije.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234